Оннук истэхтэринэ ыраах, иһиллэр-иһиллибэт, ыттар үрэр саҥаларын дуораана салгын хоту кэлбит. Дьэ “байанай баар эбит” диэн, сырыы буолар. Сэргэй киһитин тилэх баттаһа субу дэгэйэн испит. Ыттар саҥалара улам чугаһаатар-чугаһаабыт. Онтон эмискэ саҥа-иҥэ иһиллибэт буолан хаалбыт. “Оок-сиэ, сатана баара, ханчы түбэһэн төлө оҕуста ээ, быһыыта”, – дэһэ-дэһэ сулбу-халбы хааман истэхтэринэ, ыттар эмиэ тэйиччи үрэн киирэн барбыттар. Дьоммут аны ол саҥа хоту балачча сырсыбыттар.

   Дьэ олохтоох үрүү буолбут. Бастаан иһээччи, Сэргэй доҕоро, үөрүүтүттэн сүрэҕэ тэбэн, атаҕа сири билэр-билбэт буолан, бөдөҥ тииттэринэн хаххаланан, тайахха киирэн испит. Онтон, дьэ, субу тиийбит. Ыттар икки өттүнэн хаайан туран үрэллэр.

   Арай ытаары кэннин хайыһан көрбүтэ, табаарыһа Сэргэй суох буолан биэрэр. Бачча ыксалга күүтэн олорор кыах баар буолуо дуо, суох буоллаҕа, бэйэтэ үөрүйэх, булчут киһи, ытан кэбиһэр. Онтон хабарҕатын быһан баран, киһитин көрдөөн эмиэ ол-бу диэки көрөр да, суоҕун курдук суох. Сүлэн киирэн барар. Өр өтөр гыммат, тайах сүлүллэн бүтэр. Бу тухары Сэргэйэ эмиэ суох. Онтон салгыы астаан-үөллээн, лаабыстаан баран, ботуоҥкатын сүгэн, кэлбит сиринэн ыттарын батыһыннаран, оргууй төннөр. Балачча барбахтаабытын кэннэ, арай, ханна эрэ ыраах ырыа дуораана иһиллэр.

   – Бай, хайдах-хайдаҕый, киһим буоллаҕа дуу, – диэн, ырыа иһиллэр сирин хоту сулбу-халбы хааман испит. Сөп-сөп тохтоон иһиллээтэҕин аайы, кырдьык, Сэргэйин ырыата дуорааннанан киирэн барбыт. Оннук иһиллии-иһиллии аттыгар тиийбитэ, киһитэ хатырыга сулланан түспүт суон тииккэ өйөнөн, ыллыы аҕай олорор эбит. Доҕоро тиийбитин төрүт билбэтэх курдук буолбут. Илин диэки хайыһан, тобугун оллооннуу ууран, уҥа өттүнэн төбөтүн куоҕатан, туойбутун курдук туойа, ыллаабытын курдук ыллыы олорбут.

   Табаарыһа тэйиччи олорон истибит. Иһиттэҕинэ, тойук дорҕооно да, ис хоһооно да бэрдэ эбит. Туойан доллоһута олордоҕуна көрдөҕүнэ, доҕоор, тулатынааҕы от-мас төбөтө кэйбиттии, иҥнэйэн ыла-ыла, эҕирис-эҕирис гынан, долгулдьуйа хамсаан, доҕуһуоллуу турар курдук эбит. Өөр-өр туойан муҥурун булан тохтообута уонна табаарыһын сирэйин тонолуппакка көрөн олорон баран:

   – Ити, доҕоор, эн кэннигиттэн сырсан истэхпинэ, өлүү түбэлтэлээх диэбиккэ дылы, 20-тэн тахса сыллааҕыта Соҕуруу тайҕаҕа сылдьан биир улахан олоҥхоһуттан истибит тойугум умнуллан хаалбыта киирэн кэллэ ээ. Ол олоҥхо-тойугу урут хайдах да өйдүү сатаан-сатаан баран бүтэйдии куулаттара сылдьыбытым, арыт онтон сылтаан ыалдьан эрэйдэнэрим. Дьэ аны баҕас умнубат инибин, – диэн үөрэн олорон кэпсээбит.

   Инньэ гынан төннөн тайахтарын этиттэн үллэстэн сүгэннэр, лаппа киэһэрэ сыһан дьиэлэрин булбуттар. Онно айылҕаттан айдарыылаах, үөһэттэн үөттэриилээх киһи көхсө кэҥээн, сүрэҕэ-быара сылаанньыйан, сирэйдиин-харахтыын уларыйан, кэпсээнэ-испээнэ өссө кэҥээн туох да чэпчээбитэ сүрдээҕэ үһү.

   – Дьиҥнээх талаан диэн дьикти диэтэҕиҥ. Дууһалыын ыалдьаллар эҥин, – диирэ Үөһээ Бүлүү Сургуулугуттан төрүттээх, өр сылларга бииргэ үлэлээбит кырдьаҕас табаарыһым Ньукулай Михайлович Уйгуурап бокуонньук.

 

 

   Гражданскай сэрии кыттыылааҕа, Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, сэбиэскэй-партийнай үлэһит, оҕо суруйааччыта, публицист, талааннаах кэпсээнньит, көмүс ууһа Егор Алексеевич Макаров эдэригэр П.А. Ойуунускайдыын куобахтаан турардаах.

   Егор Макаров 1905 с. ыам ыйын 5 күнүгэр Сылаҥ нэһилиэгэр төрөөбүтэ. 19 саастааҕар, 1924 с., Дьокуускайдааҕы культпросвет оскуолаҕа үөрэнэ киирбитэ. Онно куорат култуурунай олоҕор кыттыһан, элбэх билиилээх, үөрэхтээх дьону кытта билсэн, олоххо көхтөөх позицияны тутуспута, хомсомуолга киирбитэ. Маны тэҥэ араас политкуруһуоктарга, көрсүһүүлэргэ сылдьара, “Саха омук” түмсүү чилиэнинэн буолбута.

   Кини 1925 с. Уот Субуруускай дьаһалынан үөрэҕин тохтотон, Мугудай олохтоох Сэбиэтин исполкомун сэкирэтээринэн үлэтин саҕалаабыта. Дойдуну социалистическай уларыта тутууга оччотооҕу үүнэн эрэр ыччат дьон биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлин быһыытынан, актыыбынайдык кыттан барбыта. Тэрийэр үлэҕэ дьоҕурдаах, сытыы-хотуу комсомол уолу таба көрөн, оччотооҕу салайааччылар Дьокуускай куоракка сэбиэскэй-партийнай оскуолаҕа үөрэххэ ыыппыттара.

   Егор Макаров үөрэҕин бүтэрэн баран олох бары салаатыгар, ол иһигэр бэчээт эйгэтигэр, тыа хаһаайыстыбатын салаатыгар, оскуола дириэктэригэр, ССКП райкомун инструктарыгар тиийэ араас салайар үлэҕэ бэрт таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кини оҕо суруйааччытын быһыытынан эмиэ биллэр. Ол курдук оҕолорго аналлаах “Буор хайаҕа”, “Туллук”, “Сарыы кынат”, “Хараҥаччы”, “Оҕус уонна эһэ”, “Сытыы тумустаах, дэгиэ тыҥырахтаах”, кэлин “Чыычаах түбүгэ” диэн, барыта 7 кинигэни суруйан таһаарбыта.

   Егор Алексеевич саха киэн, тумус туттар үгүс киһитин кытары билсэн, доҕордоһон, алтыһан ааспыта. Ол иһигэр бары бэркэ диэн билэр дьоммут М.К. Аммосовтыын, П.А. Ойуунускайдыын, Н.Д. Кривошапкин-Уот Субуруускайдыын, С.С. Яковлев-Эрилик Эристиинниин уо.д.а. кытта. Бүгүн онтон Егор Алексеевич бэйэтэ суруйан хаалларбыт биир тэттик ахтыытын билиһиннэрэбит.

   “Платон Алексеевич Ойуунускай Дьокуускайга Пролетарскай уулусса 18 ¹-гэр Кампеев Митрофан Кузьмич диэн бартыһаан, хомуньуус киһини кытта хас да сыл дьукаах олорбута. Мин 1928 с. Чурапчыттан киирэн, ыйтан ордук эмиэ ол ыалга олорбутум. Онно билбитим – Ойуунускай курдук саха улахан бэйиэтэ манна баарын. Бу иннинэ Платон Алексеевич суруйбут революционнай ырыаларын-хоһооннорун, өстөөҕү утары үҥүү-батас оҥостон ыаллары кэрийэ сылдьан ааҕарбыт.

   Платон Алексеевиһы кытта уһуннук олорон, кэргэннэһэн, хоһугар да киирэ сылдьан, тугу санаабыппын этэр даҕаны, ыйыталаһар даҕаны буолбутум. Киэһэ, сарсыарда биһигини кытта мэлдьи сайаҕастык кэпсэтэр, улаатымсыйар диэни билбэт олус судургу, эйэҕэс киһи этэ. Миигиттэн үксүн булт, Чурапчыга куобах төһө үөскээбитин туһунан ыйыталаһара.

   Биир сарсыарда Платон Алексеевичтыын алтыа буолан, арҕаа мыраан үрдүгэр куобахтыы тахсыбыппыт. Күһүн буолан тымныы түһэн эрэрэ. Айаннаан да иһэн, сынньалаҥ да кэмигэр үксүн кини ону-маны кэпсиирэ. Кыра да түбэлтэни киһи иһиттэр истиэн курдук, саас-сааһынан лобурҕаччы сэһэргиирэ. Кэрэ-чуор куоластааҕа. Уҥуоҕунан кыра, бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх, ис киирбэх чомчооруйбут сэбэрэлээх, чараас баттаҕын аҥаар өттүгэр баһыйа ньалҕаарыччы тарааммыт, сырдык таастаах ачыкылаах буолара.

   Эбиэттэн киэһэ уот сиэбит кучулаах тыаны буламмыт үгүс куобаҕы өлөрдүбүт. Платон Алексеевич куобах өллөҕүнэ сүүрэрэ-көтөрө сүрдээх. Ол сылдьан киэһэ диэкинэн ыран сотору-сотору олорор буолла. Киһиэхэ үстүү куобах тигистэ. Биир кыра куобах ордон хаалбытын тэбиилээх саалаах киһиэхэ Платон Алексеевичка бириэмийэ диэн ааттаан биэрэн, ытыспытын таһынныбыт, күлсүү, көр-нар буолла. Онон, бултуйбут дьон быһыытынан, дьиэбитигэр сэргэхтик айаннаатыбыт”.