Дьикти сүтүү

   Кини – Григорий Живин – отут икки саастаах, милииссийэ майора, Дьокуускай куорат ис дьыалаҕа управлениетыгар бүрүстүүпүнньүктэри уонна сураҕа суох сүппүт дьону көрдүүр холуобунай ирдэбил бөлөҕөр ыстаарсайдара этэ. Көмөлөһөөччүлэрэ: Лапин Тимофей, отут саастаах, милииссийэ хапытаана уонна Кириллов Самсон, сүүрбэ аҕыстаах, эмиэ милииссийэ хапытаана.

   Дьэ, бу эр дьон чахчы үйэлээх, дьиҥнээх доҕордоһуута этэ. Дьиҥэр, үһүөн бииргэ биэс эрэ сыл кэриҥэ үлэлээбиттэрэ, онтон дьылҕалара милииссийэ араас сулууспатыгар тириэрдибитэ. Ол саҕана доҕордуулар аҥаардас сомоҕо хамаанда эрэ буолбакка, буруйдаахтар ир суолларын ирдээн хараҕы симмэтэх, түбүктээх, кутталлаах даҕаны түүннэр кэннилэриттэн ардыгар бииргэ сынньаналлара.

   Биирдэ куорат биир уһугар баар эрэстэрээҥҥэ Сэбиэскэй милииссийэ күнүн бэлиэтии сылдьан Кириллов син балай эмэни тэп гыннарбыта уонна бөлүөстүгэс куолаһынан: “Биһиги, танкистар, туспутугар!” – диэн наар биир туоһу лэбэйдээн тахсыбыта. Кырдьык, үс доҕордуулар бары даҕаны араас кэмҥэ тааҥка сэриитигэр сулууспалаабыт этилэр эрээри, ол дьоро киэһэҕэ диэри ону ким да билбэт этэ. Онтон бэттэх арахсыспат атастыыларга “үс таҥкыыс” диэн аат иҥмитэ. Кинилэр онтон өһүргэммэтэхтэрэ, хата, саҥа хос ааттаммыттарынан киэн туттар буолбуттара.

   Биэнсийэҕэ бастаан Лапин тахсыбыта, сотору Кириллов уочарата кэлбитэ. Доҕотторуттан икки сыл уһаан, Живин бэйэтинэн тылланан астаапкаҕа тахсыбыта. Бочуоттаах сынньалаҥҥа да олордоллор, кырдьаҕас опердар сибээстэрин быспатахтара; тоҕоостоох кэмҥэ мустан уруккуну-хойуккуну ахтыһаллара. Ис дууһаларыттан ыаһахтаһалларын быыһыгар икки хас үрүүмкэ ыраас ханньаагы түһэрэн, санаалара өссө көтөҕүллэрэ. Доҕотторбун кытта көрсөрбөр диэн, Живин ол мааны аһын умуһаҕар туруорара.

   Доҕотторун ахтан-санаан, Живин ис сүрэҕиттэн мичээрдээн ылбыта уонна ол кэмнэр дуорааннарыгар киирбитин билбэккэ да хаалбыта.

 

   1988 сыл сайыныгар Дьокуускайга Процко диэн араспаанньалаах, Олеся диэн кырасыабай ааттаах кыыс сурахтыын сүппүтэ.

   Украинаттан харчы өлөрө диэн кэлбит уонна быстах кэмҥэ аймахтарыгар олорбут. Кыыһы үчүгэй үлэҕэ ылбыттар, онон ол дойдутугар холоотоххо, киһи мыыммат хамнастаммыт. Уопсайынан даҕаны, маннааҕы олоҕун олус астынара үһү.

   Биирдэ кэллиэгэлэрэ Олесяны каадыр отделын начаалынньыгын төрөөбүт күнүгэр ыҥырбыттар. Төрөөбүт күннээх хотуннара Наталья Поликарповна Дьокуускай килбэйэр киинигэр, элбэх кыбартыыралаах таас дьиэҕэ олороро. Бу дьахтар сүрдээх дьэбир майгылааҕа, үлэһит барыта, ол иһигэр дириэктэрдэрэ кытта, киниттэн дьаарханаллара. Дьиҥинэн, тэрилтэни олоччу кини баһылаан-көһүлээн олороро, бас-көс дуоһунастарга чугас дьонун анаталыыра. Каадыр кытаанах салайааччыта Олесяны тугун иһин сөбүлээбитэ буолла, саҥа исписэлииһи тос курдук дуоһунаска анаабыта. Бэл, тэрилтэҕэ хастыы эмэ сыл үлэлээбит дьон ити дуоһунаска ымсыырар этилэр. Омуннаан кэриэтэ эттэххэ, нэдиэлэ эрэ кэриҥэ бу тэрилтэҕэ үлэлээбит кыыһы Наталья Поликарповна ыалдьытынан ыҥырбыта мээнэҕэ буолбатаҕа чахчы. Ородьууна мааны остуолугар ыҥырыллыбатах үлэһиттэр кэбиниэттэригэр сибигинэһии-хобугунаһыы бөҕөтө этилэр: “Чахчы, хаһаайкабыт саҥа фавориткаламмыт быһыылаах”.

   Төрөөбүт күҥҥэ элбэх киһи мустубута. Ас-үөл дьоро киэһэ “буруйдааҕын” таһымыгар толору эппиэттэһэрэ: духуопкаҕа бүскүччү буспут хатыыс, эмиэ биир оннук чооску, тыл былааһыктаах дыраһааҥка, ыыһаммыт халбаһы арааһа, хантан кэлбитэ биллибэт ананаас, бинэгирээт, сакалаат туорт... Горбачев “сухуой сокуона” да буоллар, остуол хотойорунан күндү арыгы, ханньаак талбыта.

   Туост этэн киирэн барбыттара. Олеся этэр уочарата кэлбитигэр кытарыаҕынан кытарбыта, кэмчиэрийбит курдук турбута уонна тугу этиэҕин толкуйдаан, чочумча тохтуу түспүтэ. Онуоха Наталья Поликарповна “симиттимэ, тугу саныыргын саҥар” диэбиттии, көҕүлээн төбөтүн кэҕик гыннарбыта.

   – Убаастабыллаах Наталья Поликарповна, – диэн Олеся саҕалаабыта, – Эйигин төрөөбүт күҥҥүнэн эҕэрдэлиибин! Эйиэхэ бөҕө доруобуйаны, үлэҕэр саҥа ситиһиилэри, дьиэ кэргэҥҥэр дьолу-соргуну баҕарабын, – диэбитэ. Сиэллээн-кутуруктаан буолбакка, маннык түгэҥҥэ уруккуттан туттуллар халыып тылларынан эҕэрдэлээбитэ. Остуол тула олорор дьон эдэркээн кырасыабай кыыс этэрин чуумпуран, бэркэ сэргээн истибиттэрэ. Хотун хаан начаалынньыктарыгар бу кэрэ кыыс хайдах “сыстан” хаалбытын билиэх баҕалара тулуппат быһыылааҕа. Симиттэн, чочумча тохтоон ылан баран, Олеся салгыы эппитэ:

   – Миигин үчүгэйдик көрсүбүккүт, өйөөбүккүт иһин махтаныахпын баҕарабын. Төрөппүттэрим шахтаҕа үлэлииллэр, ыар үлэлээхтэр, уопсайынан, онно олохторо мүөт буолбатах. Бэҕэһээ межгородкаттан дьоммун кытта кэпсэтэ сылдьыбытым. Миигин өйөөбүккүт иһин ис сүрэхтэриттэн махтаналлар. Барыгытыгар барҕа баһыыба!

   Наталья Поликарповна мичээрдээбитэ уонна махтанарын биллэрэн, Олесяҕа төбөтүн кэҕик гыннаран баран, атыттарга туһаайан дорҕоонноохтук эппитэ:

   – Кини миэхэ төрөппүт кыыһым кэриэтэ. Үлэтигэр олус эппиэтинэстээх, кыһаллыгас кыыс, онон, дьэ, билэн кэбиһиҥ! Олесенька, үрүүмкэ көтөхтөрөргүн умнан кэбиспиккин, чэйиҥ, эдэр үлэһиппит үтүөкэн тылларын иһин иһэн кэбиһиэҕиҥ!

   ... Дьоро киэһэ бүтэн эрдэҕинэ кыбартыыраҕа төрөөбүт күннээх хотун анал суоппара Гужва Богдан киирэн кэлбитэ. Наталья Поликарповна сонно остуолга олордубута.

   – Богдан, тугу эмэ аһаа, аччыктаабытыҥ да буолуо. Билигин ыалдьыттары таспытынан барыаҥ.

   Богдан отут биэс саастаах, саар тэгил уҥуохтаах, куппут-симмит курдук эттээх-сииннээх эр бэрдэ Наталья Поликарповнаҕа тус суоппар буолбута  сылтан орпута. Аҕыс сыллааҕыта эмиэ Олеся курдук Украинаттан харчы өлөрө кэлбитэ. Маҥнай утаа улахан массыынаҕа таһаҕас таспыта, онтон хамнаһыгар сүүйтэрбэт гына арыый сынньалаҥ үлэҕэ көһөр санааламмыта. Бу тэрилтэҕэ дириэктэр кэнниттэн арай Наталья Поликарповнаҕа эрэ суоппар баара. Дириэктэр икки солбуйааччылааҕа да, үлэлэригэр оптуобуһунан сылдьаллара, оттон каадыр отделын начаалынньыга бэйэтэ бас билэр суоппардааҕа. Ол гынан баран ити чааһыгар хайалара да чыып да диир кыаҕа суоҕа.

   Богдан ыкса киэһэ бүтэһик ыалдьыттары тиэйэн айаннаабытыгар Олеся эмиэ дьиэтигэр бараары оҥостубута. Кини мантан чугас соҕус олороро, онон хотунугар хаала түһэн иһити-хомуоһу хомуйсар, ол кэннэ дьиэтигэр сатыы тиийэр былааннааҕа. Дьиэҕэ-уокка уруккуттан бүгүрү буолан, бэрт түргэнник остуолу үрүм-арым туппута уонна Наталья Поликарповнаны кытта быраһаайдаһан баран, кыбартыыраттан тахсан барбыта.

 

   Сарсыныгар баскыһыанньа этэ, оттон бэнидиэнньиккэ, дириэктэр планёркатыгар, Олеся суоҕун бары бэлиэтии көрбүттэрэ. Эбиэт кэнниттэн Наталья Поликарповна тус суоппарын кэбиниэтигэр ыҥыран киллэрэн соруйбута:

   – Богдан, Олесяҕа элээрдэн кэл, мэ, аадырыһа бу баар, – диэн баран, суоппарыгар лиис лоскуйугар Олеся аадырыһа суруллубутун ууммута. – Аймахтарыгар олорор, туох буолан үлэтигэр кэлбэтэҕин ыйытаар. Ыалдьыбыт буоллаҕына, миэхэ төлөпүөннээн биллэриэхтээх буоллаҕа дии. Ону хайдах өйдүө суохха сөбүй!

   Түөрт уонча мүнүүтэ ааспытын кэннэ Богдан соччото суох сонуннаах кэлбитэ.

   – Ити аадырыска тиийэ сырыттым. Аймахтара бааллара эрээри, “Олеся субуотаҕа, күнүс үс чааска Эйиэхэ төрөөбүт күнү бэлиэтии барбыта уонна баччааҥҥа диэри кэлэ илик” диэтилэр. Олеся Эйиэхэ хонон хаалбыт дии санаан, соччо кыһамматахтар. Киэһэ дьиэтигэр кэлбэтэҕинэ, ханна баарын Эйигиттэн төлөпүөннээн ыйытар санаалаахтар.

   Итинник дьиксиннэриилээх сонуну истэн, Наталья Поликарповна суруна олорбут харандааһын мүччү тутан кэбиспитэ уонна өөр да өр остуолу тобулу көрөн олорбохтообута. Онтон, чочумча буолаат, саҥаран-иҥэрэн турбута:

   – Богдан, Олеся аймахтарыгар барыах. Кинилэри кытары бэйэм кэпсэтэн көрдөхпүнэ сатаныыһы.

   Наталья Поликарповна Богданы кытта Олеся аймахтарын аах кыбартыыраларыгар киирэн кэлбиттэригэр сааһыра барбыт кэргэнниилэр көрсүбүттэрэ. Олеся сүппүтүттэн олус дьиксиммит, иккис түүннэрин аанньа утуйбатах, арбы-сарбы көрүҥнээх этилэр.

   – Дорооболоруҥ, Наталья Поликарповна диэммин, – диэн бэйэтин билиһиннэрбитэ, – Олеся туһунан кэпсэтэ, ыйыталаһа кэллим. Ханна баара буолуой билигин?

   – Хата, мин эһигиттэн ыйытыах этим, – диэбитэ эр киһи бу кэлбит дьон диэки сөбүлээбэтэхтии көрө-көрө. – Субуотаҕа начаалынньыгын төрөөбүт күнүгэр хайдах барбытай да, сол курдук кэлбэтэҕэ.

   – Ол мин төрөөбүт күнүм этэ, – Наталья Поликарповна кыаҕа тиийэринэн тыҥаабыт балаһыанньаны сымнатар инниттэн холку куолаһынан хардарбыта, – миигиттэн түүн уон икки чааска тахсан дьиэлээбитэ.

   – Тоҕо ким да атаарбата? – эр киһи Наталья Поликарповнаны өтөрүтэ көрүтэлээбитэ. 

   – Мин бу Богдан илдьэн биэриэ дии санаабытым, – диэн баран, хотун суоппарын диэки ыйан кэбиспитэ. Бу дьон иннигэр кырдьыгын таһаарына сатыы турарын өйдөөбүтэ: хаһан да маннык түгэҥҥэ түбэһэн көрө илигэ, – ол эрээри Олеся бэйэтэ аккаастаммыт этэ.

   – Бүттэ, биһиги милииссийэҕэ биллэрэбит! – эр киһи устуулуттан сулбу ойон тураат, таҥныбытынан барбыта. – Кыыһы харыстаабатаххыт, төрөппүттэригэр, дьэ, туох диибит?!

   – Оттон докумуона баар дуо? – Наталья Поликарповна Олеся тугу барытын быраҕан, кимиэхэ да биллэрбэккэ, дойдутугар, ийэлээх аҕатыгар баран хаалбыта буолуо диэн, эрэх-турах санаалааҕа.

   – Докумуона барыта уурбут сиригэр баар бу, – диэн баран, дьиэлээх дьахтар суулаах малы көрдөрбүтэ, – тугу да ылбатах.

   Итини истэн баран, Наталья Поликарповна аан дьиэҕэ турар дьыбааҥҥа лах гына түспүтэ – атаҕар уйуттар кыаҕыттан тахсыбыт этэ. Долгуйбутун кыатана сатаан нэһиилэ тыын ыларын быыһыгар:

   – Кини эйиэхэ ким буоларый? – диэн хаһаайкаттан ыйыппыта.

   – Эрим тастыҥ балта, – диэн дьахтар хараҕын уутун сотто-сотто хоруйдаабыта, – үтүө да барахсан этэ...

   – Тылгын кыан! – эрэ ойоҕор ордоотообута. – Бокуонньугу этэр курдук, тоҕо итинник тыллаһаҕын? Тыыннаах диибин, тыыннаах! Көстүөҕэ! Дьэ, оттон көһүннэ да, дойдутугар төттөрү утаарыам. Эбии кыһалҕа биһиэхэ наадата суох!

   – Тугуй ол, урут бу курдук кими да сэрэппэккэ барар этэ дуо? – Надежда Поликарповна өйүгэр эмиэ эрэл кыыма кылам гынарга дылы гыммыта.

   – Хаһан да инньэ гымматаҕа. Олус бэрээдэктээх, тып-тап курдук кыыс этэ... – дьахтар, эмиэ этиэ суохтааҕын этэн кэбиһэн, эрин диэки буруйдаммыттыы көрбүтэ.

   Дьиэлээх дьахтар ити саҥата Наталья Поликарповнаны бүтэһиктээхтик суулларан түһэрбитэ: мин аҕай дэммит хотун хаан тосту уларыйбыкка дылы буолбута. Кутталыттан уонна дьулаан быһыыттан-майгыттан кубарыйан, түүрүллэн хаалан, ырыынакка сиэмэчикэни атыылыыр эргиэмсик дьахтартан туох да атына суох көрүҥнэммитэ. Били, суостаах-суодаллаах хотунтан туох да хаалбатах этэ.