(2020 с. балаҕан ыйын 24 күнүгэр, 37 №-дээх хаһыакка тахсыбыт ыстатыйа.)
Бу күннэргэ Петр Хики диэн эдэр режиссер “Холодное золото” диэн уус-уран киинэ устан эрэрин туһунан суруйуулар таҕыстылар. “Вестерн курдук” киинэ уһуллан баран 2021 с. улахан экраҥҥа тахсыахтаах. Киинэни устааччылар бу айымньыларын 1942-1943 с. Алдан улууһугар буолан ааспыт быһылааннарга, чуолаан онно тэриллибит баанда баһылыга Егор Павлов уобараһыгар тирэҕирэн оҥороллор эбит.
Манан сибээстээн, “баҕар, бу киинэни устааччыларга туһалаах буолуо” диэн, 5 сыл анараа өттүгэр Муома улууһугар сылдьан Иван Петров диэн сэрии бэтэрээнэ кырдьаҕаһы кытта кэпсэппиппин санатаары гынабын.
Иван Андреевич Петров – ол баанда баһылыга Павловы илэ-бодо көрсүбүт, тылын-өһүн истибит киһи. Кини билигин 98 саастаах, Дьокуускайга олорор.
Онон, 5 сыллааҕыта Иван Петров кэпсээбититтэн, чопчу ол Павловка сыһыаннааҕын, быһан-отон билиһиннэрэбит...
... Томмоттон 100-чэкэ км ыраах “Буян” ыстаансыйабар сатыы төннөр кыаҕым-сэниэм суох. Инньэ гынан, Томмокко баар геолог эспэдииссийэтигэр үлэҕэ киирдим.
Ол дьоммун кытта (4 нуучча: начаалынньыкпыт ойоҕунуун уонна эдэр уоллаах кыыс, итиэннэ икки саха буоламмыт) Аммаҕа кэлэн баран өрүс төрдүгэр диэри өксөйдүбүт... Ити 1942 с. балаҕан ыйын бүтүүтэ этэ. Ол курдук бэрт уһуннук айаннаан, сылайан-элэйэн, “Хатырхай” диэн көмүс хостуур бириискэҕэ тиийэн кэллибит. Ол саҕана бэйэ бэйэлэриттэн 8-9 км ыраахтаах көмүсчүттэр 3 бириискэлэрэ баара. Бары кэриэтэ нуучча дьоно үлэлииллэрэ. Сэрии кэмэ буолан, үгүстэрэ дьахталлар...
... Аҕыйаҕы ылбыт сорбут буолуо, аһылыкпыт эмиэ бүтэн хаалла.
Букатын быстаран, дьон аатыттан ааһан иһэн мыраан үрдүгэр табалаах дьону көрдүбүт. Тиийэн кэллибит. Дьэ, баай бөҕө дьон буолан биэрдилэр. Төрдүөлэр. Таба, тайах этэ – талбытыҥ. Бэрт элбэх эти хатара ыйаабыттар.
Баһылыктара, бэрт сытыы-хотуу сирэйдээх, 50-ча саастаах киһи бэйэтин “Игнатьевпын” диэн билиһиннэрдэ. Бэрт эйэҕэс-сайаҕас дьон буолан биэрдилэр. Атаҕын таҥаһа барыта алдьанан эрэй бөҕөтүн көрөн испит геолог уолбутугар тута атах таҥаһа булан биэрдилэр. Бу дьоҥҥо хонон турдубут. Сарсыныгар хоҥнорбутугар өйүө диэн эт бэрсэ туран: “Биһигини көрбүккүт туһунан кимиэхэ да этимэҥ”, – диэтилэр. Биһиги да ол кинилэри көрбүппүтүн кимиэхэ да кэпсиир кыһалҕабыт суох, үтүө дьоҥҥо махталы кытта бардахпыт дии...
* * *
Инньэ гынан, “Хатырхай бириискэтигэр” көмүһү сууйааччынан үлэлии киирдим. Эппитим курдук, эр киһи аҕыйах, үксэ дьахтар аймах. Көмүһү барытын илиинэн сууйаҕын. Ыарахан үлэ. Дьаама хаһа-хаһа көмүстээх боруоданы сүөкүүгүн, уунан сууйан араараҕын. Көмүс аҕыйах. Быһата, көлөһүҥҥүн толуйбат үлэ.
Ити курдук үлэлии сырыттахпытына, “дезертирдэр ыаллыы бириискэҕэ саба түспүттэр, маҕаһыыны халаабыттар, ас-табаар бөҕөтүн илдьэ барбыттар” диэн сурах тигинээн кэллэ. Ол саҕана бириискэбитигэр туох да салалта, тойон-хотун суох. Онон кутталлаах сураҕы күдээринэ истэн эрэ кэбистибит. Туох да дьаһал ылыллыбата.
Аҕыйах хонон баран биһиэхэ уонтан тахса табалаах дьон саба сүүрдэн кэллилэр. Ол саҕана бириискэбитигэр икки эрэ биригээдэ баара. Кэлбит дьон хаһыы-ыһыы бөҕө буолан, саанан куттаан биир сиргэ мунньан баран, дьэҥдьийэ-дьэҥдьийэ, дьиэҕэ киллэртээтилэр. Бандьыыттар – килэриспит-молоруспут, эп-эдэр тоҥус уонна саха уолаттара. Бэйэ бэйэлэрин кытта сахалыы кэпсэтэллэр. Сүүрбэччэлэр эбит.
Дьиэҕэ симиллибиппит кэннэ тыл этэн барбыт баһылыктарын көрөн баран наһаа соһуйдум. Били биһиги аара быстаран истэхпитинэ аһаппыт, маанылаан хоннорбут, өйүөлээн ыыппыт, бэйэтин “Игнатьевпын” диэн билиһиннэрбит киһибит эбит. (Кэлин билбитим, бу киһи дьиҥнээх араспаанньата Павлов диэн эбит).
Дьэ, бу “Игнатьевпыт” сахалыы араатардаан барда. Олус үчүгэйдик, ылыннарыылаахтык саҥарар. Ол курдук, “ньиэмэстэр бу сэриигэ син биир кыайыахтара. Биһиги ырааҕынан силистээх-мутуктаах, сибээстээх дьоммут. Мин урут бөһүөлэккэ сэбиэттии сылдьыбыт киһибин. Ол гынан баран бу былаас куһаҕанын эрдэ өйдөөммүн, ону утары охсуһарга быһаарынным. Биһиги тыаҕа элбэхпит...” диир.
Биһиги бириискэбит үлэһитэ кырдьаҕас, бөөхүллэ оҕонньору ыйан көрдөрө-көрдөрө: “Киһилии былаас эбитэ буоллар, бачча кырдьаҕас оҕонньор “айахпын ииттиэм этэ” диэн маннык ыарахан үлэҕэ сордоно сылдьыа этэ дуо? Кинини былаас иитиэ, оттон оҕонньор бэйэтэ тиэрэ түһэн сытыа этэ...” – эҥин дэтэлиир. Дьону бэйэтин этэрээтигэр кыттыһалларыгар ыҥырар. “Игнатьев” сахалыы дакылааттаабытын сонно тута биир эдэр тоҥус уола ып-ыраастык нууччалыы тылбаастаан иһэр. Саалаах дьон кэпсээннэрэ ылбаҕайа сүр. Ону чугастык ылынан, биһигини кытта үлэлиир биир сулумах саха киһитэ кинилэргэ холбоһоору дугдуҥнаата. Ону бэйэбит үлэһиппит, эмиэ Павлов диэн араспаанньалаах, оҕолоох-ойохтоох саха киһитэ кистээн имнэнэн буойуста. “Син биир кыайтарар, сарсыҥҥыта суох дьон”, – диэн.
Мунньах кэнниттэн “Игнатьевтаахпыт” маҕаһыыны халаатылар. “Халаатылар” да диэн, маҕаһыыны аанын арыйан баран: “Бу барыта норуот баайа. Ким төһөнү кыайарынан илдьэ барыҥ. Бу барыта – эһиэнэ!” – диэтилэр. Ону сорох нуучча дьоно туох да кэрээнэ, суобаһа суох дьааһыгынан сыһаҕастаһан бэйэлэригэр таһан барбыттара. Биһиги, бэркиһээн, тыыппатахпыт.
Бу кэнниттэн Павлов дьоно 3-с бириискэҕэ (онно бириискэлэр салалталара, дириэксийэ баара) тиийбиттэр. Бука, ким эрэ эрдэ сэрэппитэ буолуо, элбэх таба эҥээнин тыаһын истэн биир быраас дьахтар араадьыйа ыстаансыйатыгар биллэрээри сүүрэн испитин, саанан ытан өлөрбүттэр. Ону кытта айдаан саҕаланан, биригээдэ дьоно хонтуора дьиэтигэр саба сырсан киирэн, саа-сэп ылан, кэлбит дьону утары ытыалаһан барбыттар. Онуоха бандьыыттар икки аҥыы хайдыспыттар. Сорохторо били хонтуораҕа сытааччылары кытта ытыалаһар кэмнэригэр, сорохторо маҕаһыыны халаабыттар. Ытыалаһыы кэмигэр Павлов баандатын биир киһитэ буулдьаҕа таптаран бааһырбыт этэ. Саба түһээччилэр араадьыйа ыстаансыйатын уоттуу сатаабыттар да, кыайан умаппатахтар. Бандьыыттар барбыттарын кэннэ, дьэ, бириискэлэр Дьокуускайга, Алдаҥҥа түрүбүөгэ бөҕөтүн түһэрэллэр.
Баанданы сонордоһо Дьокуускайтан уонна Алдантан НКВД икки этэрээтэ кэлбитэ. Ити – кыһын үгэнэ, 1942-1943 сс. ыпсыылара. Павловтаах били бааһырбыт киһилэрин быраҕа барбыттарын булан ылан, доппуруостаан ээҕин этитэн, НКВД этэрээтэ Павловтаах саһан олорбут лааҕырдарыгар тиийбит. Хайдах киирэн кыайалларын сүбэлэспиттэригэр, Мэҥэ Хаҥаластан төрүттээх биир саха эписиэрэ: “Кинилэр баҕас, ол хаһан сэриилэһэн туох үөрүйэхтээх буолуохтарай... Ытыалаабытынан, хаһыырбытынан саба сырсан киирдэххэ, куттанан куотумуна ханна барыахтарай!” – диэн этии киллэрбит. Ону – ылыммыттар.
Саба сүүрэн киирэн истэхтэринэ, ыт үрэ тоһуйбут. Хомойуох иһин, анарааҥҥылара соччо куттаммат дьон буолан биэрбиттэр: тута сааларын ылан ытыалаһан барбыттар. Били “куттаныахтара” диэн этии киллэрбит НКВД эписиэрин, Мэҥэ киһитин сонно табан өлөрбүттэр. Онуоха эбии, тымныыта бэрт буолан, бүлүмүөттэрин арыыта тоҥон хаалан үлэлээбэтэх. Түмүгэр, бандьыыттар биир да киһилэрин сүтэрбэккэ, табаларыгар түһэн куотан хаалбыттар.
Ол кэнниттэн, 1943 с. ыам ыйыгар сэриигэ ыҥырар “уочараттаах” үһүс бэбиэскэм тиийэн кэлбитэ. Ханнык да түҥ тайҕа, ас-таҥас тиийбэт бириискэтигэр тиийбитим, сырыы аайы атаҕым туора сылдьар буолан “хамыыһыйаламмытым” иһин, булан ылан сэриигэ бэбиэскэ тиксэрэн иһэллэриттэн киһи сөҕөр...
Алдаҥҥа кэлэн баран били Павлов баандатын туһунан сурахтары салгыы иһиттим.
НКВД-лар били аһаҕас киирсиигэ кыайбакка гынан баран, киитэрэйдииргэ быһаарыммыттар. Токоҕо тиийэн олохтоох эбэҥкилэри, били баанда баһылыга Павлов уруккуттан билсэр дьонун кытта кэпсэппиттэр. НКВД-лар сүбэлэринэн, биир эдэр уол Павлов этэрээтигэр холбоһоору, бэйэтин дьонун кинилэргэ кыттыһыннараары гыммыта буолан албаһырар. Павловтаахха элбэх астаах, арыгылаах тиийэн бырааһынньыгы тэрийэр. Ол дьон арыгылаан мөлтүүр кэмнэригэр, төгүрүйэ сыппыт НКВД этэрээтэ саба түһэр. Ыараханнык бааһырбыт Павлов мүлчү туттаран, тоҥуу хаарынан сатыы куоппутун 2 биэрэстэлээх сиртэн туталлар. Өлөрбүттэр этэ. Хайдах өлөрбүттэрин билбэппин. “Оттон Павлов ойоҕо тутуллан баран балааккаҕа олорон, НКВД үлэһитин хардаҕаһынан охсон эрэрин көрөн ытан өлөрбүттэр” диэбиттэрэ.
Ити быһылаан 1943 с. кулун тутарыгар түмүктэммит буолуохтаах. Бу Павлов этэрээтин туһунан онтон атын тугу да этэрим суох. Тус бэйэбэр туох да куһаҕаны оҥорботохторо. Төттөрүтүн, быстаран истэхпитинэ быыһаабыттара. Тыллара-өстөрө да дьаарай бандьыыттар курдук буолбатах этэ диэхпин эрэ сөп.
Бандьыыттар сэриилэрин сэбэ.
* * *
Чурапчы Бахсытын Оҥкучах алааһыгар төрөөбүт-үөскээбит, олоҕун үтүө сылларын Муомаҕа моҥообут, эдэр сылдьан геологтаабыт, көмүһү сууйбут, онтон сэриигэ сылдьыбыт, билигин Дьокуускай олохтооҕо Иван Андреевич Петров ахтыыта, адьас киһи бэркиһиэн курдук, архыып докумуоннарынан бигэргэнэр.
1942-1943 сс. 50 саастаах ВКП(б) чилиэнэ, Томмот оройуонугар холкуос бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит, эдэр сылдьан ЯНВШ-ҕа (начаалынай-байыаннай үөрэххэ) үөрэммит Егор Николаевич Павлов диэн эбэҥки киһитэ сэбиэскэй былааһы утары өрө турууну тэрийбит.
Сэрии сылларыгар олохтоох нэһилиэнньэ хайдахтаах курдук ынырык балаһыанньаҕа түбэспитин, хоргуйан, тоҥон-хатан өлбүтүн-сүппүтүн бары билэбит. Алдан эбэҥкилэрин ол иэдээн эмиэ тумнубатаҕа сэрэйиллэр. Ыксаабыт дьон холкуостан маассабайдык тахсан, табаларын эһэн барбыттарыгар, холкуос бэрэссэдээтэлин Павловы Дьокуускайга “быһаарса” ыҥырбыттар. Ол тугунан түмүктэниэхтээҕин сэрэйэн, Павлов тайҕаҕа түспүт курдук.
1942 с. сэтинньитин бүтүүтүгэр, Павлов этэрээтэ хайыы үйэ 26 толору сэбилэниилээх байыастаммыт.
1943 с. олунньутугар Алдан тайҕатыгар буолбут тиһэх хапсыһыыга Павлов бэйэтэ, кини кэргэнэ, үс байыаһа өлбүттэр, 20 киһитэ бэриммит. Суут уурааҕынан, Павлов этэрээтин 3 киһитэ ытыллыбыт, атыттара уһуннуу болдьоххо хаайыыга барбыттар. Онтон тыыннаах төннүбүттэрэ саарбах.
Эбэҥки хоһууна Егор Павлов “Көҥүл иһин охсуһар этэрээтэ” 2 аҥаар ый устата 9 бириискэни халаабыт, НКВД 5 байыаһын өлөрбүт, 5-һи бааһырдыбыт, 9 милииссийэни, 5 харабылы, 16 оробуочайы өлөрбүт. Дьэ, чахчы сатаан сэриилэһэр дьон эбиттэр! Ол курдук, НКВД анал идэтийбит, быдан ордук сэптээх-сэбиргэллээх, тэҥ-тэҥэр ахсааннаах чаастарын кытта хас да хапсыһыыга кыайыылаах тахсыбыттар. Ол баһылыктара Павлов ЯНВШ-ҕа үөрэммитин түмүгэ эбитэ дуу, эбэҥки булчут дьоно итинник хапсыһыыларга төрүкү айылҕаттан дьоҕурдаахтарын туоһута эбитэ дуу...
Быһаарыы:
* Били “кинилэр баҕас... куттаныахтара” диэн этии киллэрбит, “Мэҥэттэн төрүттээх НКВД эписиэрин” аата Дмитрий Давыдов диэн эбит. Бу иннинэ Алдан оройуонун Нимгеркан нэһилиэгэр сэбиэт бэрэссэдээтэлинэн үлэлээбит.
* 1942 с. сэтинньи 23 күнүгэр “Хатырхай” бириискэтин киинигэр “бандьыыттар саба түспүттэрин араадьыйа ыстаансыйатыгар биллэрээри сүүрэн иһэн ытыллыбыт быраас дьахтар” Каменская диэн араспаанньалаах эбит.
Иван Гаврильев.
