Биир үйэ анараа өттүгэр Саха сирин суолларыгар ыҥыырдаах уонна сыарҕалаах аттаах айанньыттары эрэ көрсүөххэ сөп этэ. Күн бүгүн суолу-ииһи тырааныспар араас көрүҥэ баһылаата. Сыыдам сырыылаах массыыналар, тирилээбит-бирилээбит тыраахтардар тохтоло суох субуруһаллар. Оттон аан бастакы тырааныспар хаһан кэлбитэй? Ону ааспыт сыллар быыстарын сэгэтэн эрэ көрөн билиэххэ сөп.
БАСТАКЫ АПТАМАБЫЫЛ
Алдаҥҥа кэлбит аан бастакы массыыналар
Сорох суруйууларга Дьокуускайга бастакы аптамабыыл 1920 сыллар бүтүүлэригэр кэлбитэ диэн бэлиэтэнэр. Ол курдук, 1928 сыллаахха эмтиэкэ (аптека) үлэһитэ Петров аптамабыыл атыылаһан аҕалтарбыт үһү. Ол гынан баран, оччолорго саҥа экэнэмиичэскэй бэлиитикэни (НЭП) олоххо киллэрэ сылдьар “кыһыллар” судаарыстыба туһатыгар былдьаан ылбыттара диэн кэпсэл баар.
Сэбиэскэй былаас олохтоммутун кэннэ, Саха сиригэр тырааныспарынан бастакы уочарат баартыйа уонна сэбиэскэй уорганнар үлэһиттэрэ хааччыллыбыттара. Онон аан бастакы аптамабыыл Дьокуускайдааҕы обкуомҥа эрэ баара. Ити суос-соҕотох массыына “Форд” собуотугар оҥоһуллубут “бьюик” этэ. Онно суоппарынан П.Н. Машицкай үлэлээбит. Кини САССР норуодунай хамыһаардарын сэбиэтин (СНК) бэрэссэдээтэлэ И.Е. Винокуровы тиэйэ сылдьыбыт. Дьон кэпсээнинэн, ити массыынаны өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар АХШ бэрэсидьиэнэ Рузвельт бэлэхтээбитэ үһү. Ол төһөтө кырдьыга эбэтэр сымыйата биллибэт.
1936 сыллаахха Уус Майда оройуонугар газогенератор мотуордаах 12 устуука “ЗИС-5” массыынаны ыыппыттар. Ол гынан баран, оройуоҥҥа тиийбиттэрин кэннэ биллибитинэн, тимир көлөлөр бары алдьаныылаах кэлбиттэр. Онон сорох массыына сапчаастарын устан ылан, аҕыйах көлөнү нэһиилэ сүүрдүбүттэр.
1939 сыллаахха САССР НКВД УРКМ ГАИ ыстаарсай иниспиэктэрэ Дьокуускай куорат 84 тэрилтэтигэр барыта холбоон 210 “ЗИС” уонна 236-лаах массыына баарын отчуоттаабыт. Ол гынан баран ити тимир көлөлөр улахан аҥаардара сүүрбэтэ бэлиэтэммит. Холобур, “Якутоловотранс” тэрилтэ 63 массыынатыттан 44 эрэ сүүрэр эбит.
1939 сыл балаҕан ыйын 18 күнүгэр ГАИ үлэһиттэрэ массыынанан бултуу уонна сир астыы тахсыбыт тойоттор испииһэктэрин оҥорбуттар. Ити испииһэккэ 24 ГАЗ-АА, ЗИС уонна М-1 массыына киирбит. Ити сыл баартыйа кэмпириэнсийэтигэр дэлэгээттэр тэрилтэ салайааччылара массыыналары бэйэлэрин тус кыһалҕаларыгар харыстаабакка аһара сүүрдэллэрин үҥсүбүттэр.
Аҕа дойду сэриитин кэмигэр Дьокуускай автопаарката биллэ аҕыйаабыт. 1942 сыл тохсунньутугар уонна олунньутугар “Дальстрой” трест массыыналарынан 3 тыһ. кэриҥэ мобилизацияламмыт эр дьону Транссибиирдээҕи тимир суол Невер ыстаансыйатыгар ыыппыттар. Оттон 1944 сыллаахха РСФСР Миниистирдэрин Сэбиэтин дьаһалынан Дьокуускай ленд-лиз (АХШ) кэлэр автотырааныспары ылар кыахтаммыт.
Кэлин, 1948 сылтан саҕалаан, Дьокуускайга “Победа” массыыналар, оттон 50-с сылларга “ЗИС-110” кэлитэлээн барбыттар. Бу массыыналарга обкуом уонна Совнарком салайааччылара эрэ олорсо сылдьыбыттар. Үксүгэр массыынаҕа суоппар, обкуом сэкирэтээрэ уонна КГБ икки харабыла олороллоро эбитэ үһү. Ити кэмҥэ өссө Ворошилово-Уссурийскайга турар байыаннай чаастан “Додж-3/4” диэн биэс Эмиэрикэ аптамабыылын, таһаҕас тиэйэр “Студебеккеры” уонна “Виллис” джиби аҕалбыттар.
БАСТАКЫ УУ ААЛЛАРА
А.Д. Богатырёв (1882-1952 сс.) – сахаттан бастакы уу аалын капитана
1920 сыллаахха Өлүөнэ өрүскэ 39 уу аала уонна 45 баарса баарын аахпыттар. Онон Өлүөнэтээҕи уу тырааныспарын оройуоннааҕы салалтата диэн бастакы бөдөҥ холбоһук тэриллибит.
Оттон 1932 сыллаахха Өлүөнэтээҕи судаарыстыбаннай борохуостуба олохтоммут. Кинини кытта тэҥинэн өссө хас да кыра флотиялар үлэлээбиттэр: Лензолотофлот, Хотугу Саха сиринээҕи өрүс борохуостубата ГУСМП. Өлүөнэ өрүс флотун ахсаанын Качуг, Жигалово, Осетрово уонна Киренскэй уу аалын өрөмүөннүүр тэрилтэлэриттэн элбэтэллэрэ.
Аҕа дойду сэриитин саҕаланыытыгар Саха АССР флотун састаабыгар 127 борохуот уонна 500-тэн тахса баарса баара. Балар 100 тыһыынча туонна таһаҕаһы тиэйэр кыахтаахтара.
Дьокуускай кытылыгар тиксибит бастакы борохуоттар, Чернышевскай уулуссата, 1936 с.
1945 сыллаахха өрөспүүбүлүкэ таһаҕаһын 80 %-на барыта уунан таһыллара. 1932 сыллаахха Дьокуускайга уу тырааныспарын училищета арыллыбыта.
Өлүөнэҕэ уу тырааныспарын сайдыытыгар улахан кылааты сахаттан бастакы уу аалын хапытаана А.Д. Богатырёв киллэрбитэ. Кини Аартыка өрүстэригар навигация сайдыытыгар улахан өҥөлөөх.
БАСТАКЫ САЛГЫН ААЛА
Голышев гидроплана, 30-с сс.
Биллэрин курдук, бастакы көтөр аал Дьокуускай үрдүнэн 1925 сыллаахха көппүт. Бу сөмөлүөт бастакы айанньытынан Гражданскай сэрии дьоруойа Г.В. Егоров буолбут. Кини көтөр аал Күөх Хонууга түспүтүн кэннэ: “Табаарыстар! Бу тимир көтөр олус туһалаах эбит. өскөтүн саха дьоно маннык көлөлөөхтөрө буоллар, айаны-сырыыны кыайыа эбиттэр. Салгын суола – бэртээхэй сэп!” – диэбит.
Аан бастакы салгын суолун арыйар туһунан боппуруоһу М.К. Аммосов салалтатынан САССР Бырабыыталыстыбата көтөхпүт. 1928 сыл атырдьах ыйын 27 күнүгэр Иркутскайтан Дьокуускайга бастакы буоста уонна дьону таһар сөмөлүөт кэлбит. Онтон ыла салгынынан сырыы арыллыбыт.
“Ли-2” сөмөлүөт. Дьокуускай аэропорда, 40-с сс.
1931 сыллаахха “Якутстрой” тэрилтэ Дьокуускайга аэродром тутуутун саҕалаабыт. Биллэн турар, сиринэн киһилии суола-ииһэ суоҕун кэриэтэ киэҥ сирдээх-уоттаах Саха сиригэр салгын тырааныспарын сайыннарыы улахан суолталаах дьыала. Оччотооҕу САССР 38 оройуонуттан сэттэтэ Дьокуускайтан -- 1500--2800 км, аҕыс 1000--1500 км тэйиччи сыталлара. 21 оройуон эрэ чугаска киирэрэ. Ону да үгүстэрэ 1000 км иһинэн син биир ыраахтара. Онон ити кэмнээҕи салалта улахан сири-уоту салгын тырааныспара эрэ хабар кыахтааҕын үчүгэйдик өйдүүрэ. Онон САССР Бырабыыталыстыбата биэс сыллаах анал былаан ылыммыта. Инньэ гынан 1929 сылтан 1932 сылга диэри Булуҥҥа, Уус Майдаҕа, Нелькаҥҥа, Үөһээ Дьааҥыга салгын сырыыта арыллыбыта. 1941 сыллаахха гражданскай авиация өҥөтүн 7 тыһыынча айанньыт туһаммыта.
Дьокуускай эргэ аэровокзала, 1945 сыллаахха үлэҕэ киирбит.
Аҕа дойду сэриитин кэмигэр (1941--1945 сс.) Дьокуускайга Аляска--Сибиир хайысханан сөмөлүөт көтүтэн аҕалар дивизия ыстааба үлэлээбитэ. Бу хайысханан АХШ-тан 8000 тахса сөмөлүөт кэлбитэ: истирэбиитэл, буомбаһыт, таһаҕас таһар көтөр ааллары аҕалбыттара.
Сэрии бүтэрин саҕана өрөспүүбүлүкэ үгүс оройуона Дьокуускайы кытта салгын суолунан ситимнэммитэ. Ити кэмҥэ киин куоракка улахан сөмөлүөттэри түһэрэр кыахтаах бөдөҥ аэропорт тутуллубута.
Бу курдук, сүрдээх кылгас кэм иһигэр былыргылыы ыҥыырдаах уонна сыарҕалаах аты сүрүн көлө оҥосто олорбут Саха сиригэр тырааныспар араас көрүҥэ күүскэ сайдан барбыт.
