Муҥха саха норуотун элбэх дьон кыттыылаах, алгыс этиилээх, үөрүү-көтүү аргыстаах, кыһыҥҥы ас хаһаанар биир сүрүн үгэспит буолар. Былыт саппыта, тыал түһэн ааспыта быданнаабыт, номох буолан кэпсэнэр үйэлэргэ муҥха саха дьонугар улахан бырааһынньыкка, сайыҥҥы ыһыахха да тэҥнээх биир улахан тэрээһиннэрэ этэ. Өбүгэлэрбит барахсаттар удьуор-хааны тэнитээри, оҕо-уруу төрөтөөрү, кыргыттарын туох баардарынан таҥыннаран, сөбүлүүр харах далыгар киллэрээри, ыал буолар дьолу туттараары, ону тэҥэ уһун кыһын ас-үөл таһаарынаары мусталлара. Саха дьоно үгүспүт өбүгэтэ, ити муҥха кэмигэр төлкөтө түстэммитэ, удьуора тэнийбитэ чахчы.
Сылын аайы өрөспүүбүлүкэ хас биирдии нэһилиэгэр муҥхалар тэриллэллэр. Быйыл Таатта улууһугар Чөркөөххө көхтөөх улахан муҥханы тэрийбиттэрэ, күүтүллүбүтүн курдук, олус тэрээһиннээхтик ааста. Нэһилиэк муҥханы тэрийээччилэрэ: Эр дьон түмсүүтэ, Ытык Сүбэтэ күнүн-дьылын ыйан, ханна муҥха тэриллэрин анал ыҥырыы ыытан тарҕаппыттара. Ол курдук, сэтинньи 3-16 күннэригэр Хомустаах, Суондуйа, Мойуона, Үөдэй, Молоҕоойу, Тыымпы, Сыырдаах, Хадарҕааччы күөллэригэр элбэх дьон тоҕуоруста
Быйылгы муҥха тэрээһинин туһунан, нэһилиэккэ өр сылларга хаһаайыстыба дириэктэринэн, баһылыгынан үлэлээбит, Чөркөөх сирин-уотун, алаастар төрүт ааттарын, ыалларын, о.и. былыргы баайдар, олоҥхоһуттар, уустар, ойууттар хайа алааска олорбуттарын электроннай хаартаҕа киллэрбит нэһилиэк Ытык Сүбэтин салайааччытын солбуйааччы Гаврил Вырдылинтан ыйыталастым.
-- Гаврил Гаврильевич, нэһилиэккитигэр муҥха хаһааҥҥыттан тэриллэн кэллэ? Урукку кэмнэргэ кимнээх муҥханы тэрийэллэр, салайаллар этэй?
-- Муҥха саха киһитин биир сүрүн төрүт үгэһин быһыытынан, былыр былыргыттан, өбүгэ саҕаттан тэриллэр. Уу иччитэ Күөх Боллох Тойон сахалары кэлэр дьылҕалаабыт биир сүрүн иччи буолар. Булчут, балыксыт уот оттон алгыс сиэрин-туомун толорон эрэ баран, булдун саҕалыыр. Ол сиэр күн бүгүҥҥэ диэри тутуһуллан кэллэ. Хас нэһилиэк аайы айылҕаттан булчут, балыксыт, тэрийэр дьоҕурдаах дьон бааллар. 1960-с сыллартан са±алаан, ис санааларыттан нэһилиэнньэни муҥхалатар үтүө дьыаланан дьарыктанар А.М. Обудов, И.А.Слепцов-Бас Уйбаан, Ф.А. Ефремов, Е.П. Жерготов, П.П. Борисов, В.И. Огоюкин иилииллэрэ. Үтүө дьыаланы саҥа үйэҕэ бэйэлэрэ муҥхалаах В.Ф. Ефремов, В.В. Огонеров, И.Н. Филатов салгыыллар. Кинилэр муҥханы тэрийээччи эрэ буолбакка, балыгы үөскэтээччи быһыытынан эмиэ биллэллэр. Ол курдук, сыллата балык ыытан күөллэргэ үөскэтэр биир үтүө үгэһи тутуһаллар.
-- Күөллэри сынньатыы баар дуу?
-- Күөллэри сыл аайы уочаратынан сынньатабыт. Ол иһин муҥхалыыр күөллэр уларыйаллар. Онон көрөн, сүбэлэһэн, биир дойдулаахтарбытыгар ыҥырыы ыытабыт.
-- Муҥутаан хас сыллаахха элбэх собону ылбыккытый? Ону бэлиэтэнэҕин дуу?
-- Муҥутаан күҥҥэ Сыырдаахтан, Молоҕоойуттан, Тыымпы Молоҕоойутуттан 300-чэкэ куулу ыларбыт. Балык төрөөһүнэ-үөскээһинэ, амтана минньийэрэ эмиэ дьылыттан тутулуктаах. Өҥ дьылга элбэх балыгы бэриһиннэрэҕин. Кэлиҥҥи сылларга угут сайыннар буоланнар, алаастарбытыгар муҥхаланар саҥа күөллэр үөскээтилэр. Сурукка тиһэн хааллараары, 2003 с. саҕалаан бэлиэтэнэн иһэбин. Манна муҥхаҕа кыттыбыт дьону барытын испииһэктиибин.
-- Муҥха иннинэ алгыс сиэрэ-туома ыытыллар...
-- Хас биирдии булт иннинэ, үгэс быһыытынан, алгыс оҥоһуллар. Алгыһы норуот тыйаатырын артыыстара И.Н. Филатов, В.Ф. Ефремов оҥороллор.
-- Быйыл барыта төһө куулу ыллыгыт? Хас киһи муҥхаҕа сырытта?
-- Быйылгы муҥха буоларын курдук, олус тэрээһиннээхтик ыытылынна. Дьону тэрийэн муҥхалатыы биир эмиэ улахан үлэ. Үлэни сатаан тэрийдэххэ, дьон санаата кэлэр. Сыллата дьон сылдьыыта элбиир. Муҥхаҕа барыта 430 куул собону ыллыбыт, 480 киһи сырытта.
-- Нэһилиэк кимнээххэ өлүүлээн бэрсэрий, биэрэрий?
-- Үгэспитигэр элбэх балыкка тигистэххинэ, нэһилиэк кырдьаҕастарыгар, соҕотох ийэлэргэ өлүүлээн биэрэр суруллубатах сокуоннаахпыт. Ол үгэһи саха киһитэ барыта тутуһар. Быйыл ол үгэспитин толорон, кырдьаҕастарга, АБДь кыттыылаахтарын дьиэ кэргэттэригэр, аҥардас ийэлэргэ, солбуллубат үлэлээх бодобуос суоппарыгар, хочуолунайга чох тиэйэр тырахтарыыска биэрдибит.
-- Гаврил Гаврильевич, уус, булчут дьон сыдьааннараҕын. Муҥха курдук улахан үлэни, сатабылы эрэйэр балыгы бултааһын ымпыгын-чымпыгын оҕо эрдэххиттэн барытын билэҕин. Муҥханы тэрийии кимтэн тутулуктааҕый?
-- Бастатан туран, муҥханы нэһилиэк баһылыга өйүөхтээх, ону тэҥэ үгэһи тарҕатар, үгэскэ үөрэтэр дьоннордоох буолуохтаахпыт. Аспыт сылларга баһылыгынан үлэлээбит М.Г. Аржаков улахан муҥха атыыласпыта. Кырдьаҕастарбытыгар муҥха атыылаһарга эт биэрэн кыттыспыппыт. Билиҥҥи баһылыкпыт А.П. Семенов сыллата муҥхалааһыны тэрийсэр, тиэхиньикэлэрбитин уматыгынан хааччыйар, таара кууллары, биэдэрэлэри биэрэн улахан көмөнү оҥорор. Муҥхалаах биир дойдулаахтарбытыгар В.Ф.Ефремовка, И.Н.Филатовка, Р.Р.Богатыревка, В.В.Огонеровка, С.А.Обудовка, П.Н.Прокопьевка, А.В.Алексеевка, Н.Д.Ржаковка уо.д.а, Чөркөөх дьонун собонон хааччыйалларын, сыл аайы саҥа күөллэргэ балык ыытан үөскэтэллэрин иһин махталлаахпыт.
-- Гаврил Гаврильевич, муҥхаҕа киирии ирдэбиллэрдээх, өлбүттээх киһи киириэ суохтаах, эбэ аттыгар хаһытыыр, айманар көҥүллэммэт, арыгы испит киһи чугаһыа суохтаах. Эбии манна тугу этиэҥ этэй?
-- Ити олоҕурбут үгэс. Булка киһи сиэрдээх буолуохтаах. Атын нэһилиэктэр сорох балыксыттара күрүөһүлээн киирэн муҥха тэрийэллэр. Нэһилиэкпит Сыгынах алааһыгар итинник быһыы-майгы тахсарыттан, олохтоохтор хомойобут. Нэһилиэк сирэ-уота нэһилиэк территориятыгар киирэр. Аныгы кэм ирдэбилинэн электроннай хаарта оҥорон, атын нэһилиэктэр оҥостоллоругар сүбэ-ама биэрэбин, көрдөрөбүн. Онон сирдэтэн, сири-уоту, нэһилиэк бас билиитин көрүөххэ, үөрэтиэххэ сөп.
***
Кырдьаҕас Чөркөөх дьоно-сэргэтэ Күөх Боллох Тойон көмүс хатырыктааҕы күндүлүүрүн, сыллата үөрэ, долгуйа кэтэһэллэр. Быйыл, Таатта нэһилиэгин олохтооҕо, балыктыыр үгэһи тарҕатааччы Николай Слепцов оскуола оҕолоругар Уулаах Эбэҕэ күрэһи ыыппытын, “Дойдум дьоно” биэриигэ үтүүпкэ көрүөххүтүн сөп.
https://youtu.be/C0FTKEyWLMI?feature=shared
Үгэһи тарҕатааччылардаах, үгэһи утумнааччылардаах дьоннордоох нэһилиэк, сарсыҥҥылаах, инникилээх.
Вера Канаева
