Идэһэ кэмин саха дьоно олус долгуйа күүтэр. Сэтинньи саҕаланыаҕыттан Сахабыт Сирин бары улуустарыгар, нэһилиэктэригэр «Идэһэ» дьаарбаҥкалара ыытыллаллар. Дьон-сэргэ астарын-үөллэрин хаһаанан, уһун кыһыҥҥа бэлэмнэнэллэр.
Үтүө үгэстээх дьоро күн
Ааспыттан билиһиннэрдэххэ,
Амма улууһун киинигэр сэтинньи 16 күнүгэр 28-с төгүлүн ыытыллар «Идэһэ-2024» бырааһынньыгар сылдьан, маннык тэрээһини аан бастаан көрөммүн, бэркэ үөрэн-көтөн, сэргэхсийэн кэллим. Дьэ, дьиҥнээх бырааһынньык! Ханнык баҕарар тэрээһин көҕүлээччилээх, саҕалааччылаах буолар. Аммаҕа Идэһэ бырааһынньыгын саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Наумов 1995-2000 сс. улуус баһылыгынан үлэлиир сылларыгар тэрийбит. Онтон ыла сыллата ыытыллар, дьон-сэргэ бэркэ сөбүлүүр үтүө үгэ´игэр кубулуйбут.
Суолга санаа
Сэтинньи 15 күнүгэр эбиэттэн киэһэ Дьокуускайтан Аллараа Бэстээххэ диэри «Ирбиһинэн» таҕыстыбыт. Өрүс муус балачча халыҥаабыт. Дьон син баар эбит. Кытылга таксибыт күүтэн турар буолан, Амма диэки элээртибит.
Биллэрин курдук, Амматтан Майаҕа диэри айан суолун аспааллаа´ын ааспыт сайын саҕаламмыта. Номнуо 7 километр усталаах суол оҥоһуллан, онно нэксиэни төрүт билбэккэ айаннаатыбыт, массыына уотугар саҥа аспаал суол сырдаан көстөрө дьэ, кэрэ! Санатан эттэххэ, бу суол Бэрэсидьиэн Владимир Путин көҕүлээһининэн оҥоһуллубут «Куттала суох уонна хаачыстыбалаах суоллар» национальнай бырайыак чэрчитинэн тутуллар. Былаан быһыытынан, 2028 сыл бүтүөр диэри 159 километр усталаах суол аспаалланыахтаах.
Амма инники күөҥҥэ
Күүтүүлээх тэрээһиммит Амма сэлиэнньэтигэр Ф.Ф. Потапов аатынан Норуот айымньытын дьиэтигэр уонна ол таһынааҕы былаһааккаҕа, сарсыарда 10 чаастан саҕаланна. Улуус араас нэһилиэктэриттэн кэлбит тыа хаһаайыстыбатын кэпэрэтииптэрэ, бааһынай хаһаайыстыбалар уонна кэтэх ыаллар бородууксуйаларын дьон көрүүтүгэр, атыыга таһаардылар.
Быйыл 28-с төгүлүн ыытыллар дьаарба²ка а´ыллыытын С£ Бырабыыталыстыбатын Бэрэссэдээтэлин солбуйааччы С.В. Местников, С£ т/х уонна ас-үөл бэлиитикэтин миниистирин солбуйааччы П.Николаев, Амма улууһун дьаһалтатын баһылыга С.Кузьмин э±эрдэлээтилэр.
Улууска бэйэ а´ын-µ³лµн о²орууга улахан болҕомто уурулларын С.Кузьмин: “Күн бүгүн субвенциябытын кытары холбоотоххо, 800 мөл. солк. суумалаах бородууксуйаны оҥорон таһаарар буоллубут. Аны аҕыйах сылынан биир миллиарды куоһарыахтаахпыт диэн сыал-сорук туруорунабыт”, -- диэн этиитэ бигэргэтэр.
Атыы-эргиэн былаһааккатыгар
Идэһэ бырааһынньыгар сылдьан, сыананы билистим. Атыыга тахсыбыт эт бородууксуйатын сыаната Дьокуускай куораттан лаппа чэпчэки! Олохтоохтор этэллэринэн, былырыыҥҥыттан олус үрдээтиллибэтэх. Ынах этэ быһа холоон 650-750 солкуобай, убаһа этэ 700-800 солкуобай. Быйыл 3500-4000 ынах сүөһү, 5000 сылгы идэһэҕэ диэн астаммыт. Ити улуус үрдүнэн баар сүөһү-сылгы 18-20 быры´ыана буолар эбит.
Амма сэлиэнньэтин олохтооҕо Терентий Ефимов убаһа и´ин нобуорун 13 000 солкуобайга атыылаһан астыммыт.
-- Сыллата Идэһэ бырааһынньыгар сылдьабын. Эти эрэ буолбакка, араас үүт аһы ылан эмиэ амсайабыт. Быйыл убаһа иһин атыыластыбыт. Сыана хаһаайыстыбаларынан араастаһар: 12 тыһ. солкуобайтан 15 тыһ. солкуобайга диэри. Бу нобуор ыйааһыныттан, туох көрүҥ киирэриттэн тутулуктаах. Мин хаана суох нобуору 13 тыһ. солкуобайга ылан олус астынным, -- диэн кэпсиир.
Бастыҥ сандалылаах дьиэ кэргэн
«Саха ыалын сандалыта» диэн быыстапка олус сэргэхтик тэрилиннэ. Хас биирдии нэһилиэктэн ыаллар оҕуруот аһыттан, идэһэттэн, байанайтан бэриһиннэрбит бородууксуйаларын көрдөрдүлэр. Сүрүн тиэмэлэрэ -- саха ыалын тиэргэнин билиһиннэрии. Кыттааччылар эт астан оҥоһуллар бииртэн-биир сонун бүлүүдэлэри көрдөрдүлэр, сандалыларын толору тардан дьүүллүүр сүбэҕэ сыаналаттылар.
Дьиэ кэргэттэр ортолоругар «Саха ыалын сандалыта» күрэхтэһии түмүгүнэн «Сири оҥоруу сулууспата» судаарыстыбаннай тэрилтэ салайааччыта А.М. Семенов анал бирииһэ Мария уонна Назар Черкашиннарга (Маайыскай) туттарылынна.
«Сиэдэрэй астаах сандалы» анал аат хаһаайыннарынан Елена уонна Иннокентий Слепцовтар (Амма), «Ураты астаах сандалы» анал аат хаһаайыннарынан Ирина уонна Дмитрий Пестеревтэр (Эмис) буоллулар.
Дьиэ кэргэн сылыгар анаммыт күрэхтэһии бириистээх үһүс миэстэтэ Матрена уонна Павел Мидловецтарга (Чапчылҕан), иккис миэстэ Светлана уонна Семен Анисимовтарга (Сатаҕай) бэрилиннэ. Кыайыылаах дьиэ кэргэнинэн Розалия уонна Алексей Ивановтар (Бөтүҥ) тахсаннар, 50000 солк. суумалаах сэртипикээтинэн бэлиэтэннилэр.
Түргэнник ситэр салаа
«Саха ыалын сандалыта» быыстапка кыттыылаахтара Егор уонна Сардаана Борохиннары кытары кылгастык кэпсэттибит. Соморсун нэһилиэгиттэн кэлэн кыттыбыттар. Үс кыыс оҕолоохтор. Тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаммыттара быйыл лоп курдук 30 сылын туолбут.
-- Улуустааҕы Идэһэ бырааһынньыгар сыл ахсын кыттабыт, бэйэбит иитэн, үүннэрэн, оҥорон таһаарбыт бородууксуйабытын нэһилиэнньэҕэ атыылыыбыт. Бастаан ынах сүөһүнү иитиинэн дьарыктаммыппыт. Кэлин сылгыны, сибиинньэни ииппиппит, кэлиҥҥи сылларга кууруссаҕа эмиэ ылыстыбат. 2017 с. куруолук иитэргэ биисинэс-былаан оҥостон, социальнай хантараак түһэрсибиппит, субсидия ылан, бааза туппуппут. Онон билигин түргэнник ситэр бородууксуйалаах көтөрдөрү интэриэһиргиибит: өндүүктэри, перепелкалары. Аны сааскыттан элбэтэр былааннаахпыт, -- диэн хаһаайка кэпсээтэ.
Минньигэс туортаах Далбар Хотуттар
Идэһэҕэ анаммыт араас кэрэ оҥоһуулаах, минньигэс туортар «Тортофест» күрэхтэһиилэрэ киэҥ сэҥээрини ылла. Мындыр тарбахтаах Амма кэрэ Далбар Хотуттарын үлэлэрин олус сэҥээрэ, астына көрдүм. Быйыл аан бастакытын ыытыллыбыт туорт оҥоруутун күрэҕэр уон нэһилиэктэн 14 ыал ийэтэ уонна биирдэм урбаанньыттар кыттыыны ылбыттар.
Дьүүллүүр сүбэ быһаарыытынан, Наталья Ефимова «Ураты туортаах», Майя Сергеева «Ураты састааптаах туорт», Людмила Сутакова «Норуот биһирэбилэ», Ньургуйаана Шадрина «Ураты билиһиннэрии», Елена Александрова «Ювелирнай үлэлээх туорт» ааттарынан бэлиэтэннилэр, Ньургуйаана Максимова «Карамель» маҕаһыын анал бирииһин тутта. Үһүс миэстэни Мария Ефремова, иккис миэстэни Лилия Штейнберг ылыллар. Кыайыылааҕынан Алена Ефимова буолла.
Туорт астааччылар санаа атастаһаллар
Күрэхтэһиигэ анаан-минээн кыттыыны ыла асчыт кыргыттар ыраах-чугас нэһилиэктэртэн киирбиттэр. Сатаҕай олохтооҕо Екатерина Филиппова үс этээстээх туорду дьүүллүүр сүбэ көрүүтүгэр аҕалбыт.
-- Туордум маҥнайгы этээһэ билигин муодаҕа сылдьар Дубай сакалаатынан оҥоһулунна. Иккис этээһэ Аммалыы дьэдьэн кириэмнээх, үһүс этээһэ дьон барыта сэргиир медовига буолар. Киэргэтиитэ – саахарынан хартыыналар уонна баахыланан кумааҕы. Туорду үһүс сылбын астыыбын. Оҕолонон олорор кэммэр эбии дьарык оҥостоору, Мария Столярчикка үөрэммитим. Онтон ыла олус астынан туран дьарыктанабын. Быйыл хас да этээстээх туортарга холонобун. Анал куурустары Людмила Павловаҕа аастым. Дьон олус интэриэһиргиир, бэйэм да атыттар үлэлэрин көрөн үөрэнэбин, -- диэн кэпсээтэ.
Амма сэлиэнньэтин олохтооҕо Айталина Гаврильева туорду астааччылар бастакы күрэхтэһиилэрэ олус үрдүк таһымнахтык, бастыҥтан бастыҥнары түмпүтүн этэр:
-- Туорт астаабытым төрдүс сылым. Кэнники сылларга Аммаҕа туорт астааччы ахсаана элбээн иһэрэ, бу минньигэс ас арааһа баар буолбута олус үөрдэр. Бүгүн быыстапкаҕа эрэ диэн, биир туорду астаан аҕаллым. Амма олохтоохторо мин астыыр туортарбын амсайбыт, билэр буолан атыылаһааччыларым, сакаастаһааччыларым бааллар. Маннык куонкурустар маастарыстыбаны тупсарарга, уопут атаһарга, кэпсэтэргэ-ипсэтэргэ, билсэргэ олус табыгастаах эбит. Инникитин даҕаны ыытылла туруохтун.
Саҥа киинэ сүрэхтэннэ
Ити күн Сулҕаччы, Соморсун уонна Мээндиги нэһилиэктэрин холбоон үлэлээбит-хамсаабыт Ленин аатынан холхуос 100 сыллаах үбүлүөйүгэр анаммыт «Ленин аатынан холкуос олоҕо. 1973 сыл» диэн бэртээхэй, өҥнөөх киинэни көрдөрбүттэрэ бырааһынньыгы олус тупсаран, ис хоһоонун байытан биэрдэ. Бу киинэни Дмитрий уонна Спиридон Старостиннар архыыпка баар араас документальнай киинэлэртэн таҥан оҥорбуттар, өҥнөөх киэпкэ көһөрбүттэр.
***
28-с төгүлүн ыытыллар норуот бырааһынньыгар сылдьыбыт дьон бука бары илии тутуурдаах, өттүк харалаах: нэһилиэктэртэн киирбиттэр бородууксуйаларын батаран астынан-дуоһуйан, оттон улуус киинин олохтоохторо кыстыыр астарын-үөллэрин хааччынан, үөрэн-көтөн тарҕастылар. Бу киэһэ улуус элбэх ыалыгар сыалаах эт, эмис балык, араҕас арыы остуолга лөглөччү уурулуннаҕа.
Галина МАТВЕЕВА.
Ааптар хаартыскаҕа түһэриилэрэ.
