Сахабыт сирин тыатын сирэ сайдыылаах, тыа дьоно дьоллоох, байылыат олохтоох буолуохтарын баҕарабыт. Ол эрээри, урбанизация кыайан иһэр, тыа сириттэн куораттарга көһүүнү туох да тохтоппот диэн өйдөбүл наһаа күүһүрдэ. Оччотугар үйэ аҥаара кэминэн төрөөбүт Сахабыт сирин тыатын сирэ, билиҥҥи нэһилиэктэрбит, улуустарбыт да, сорохторо иччитэхсийиэхтэрэ дуо диэн санааттан киһи хараастар.
Аан дойдуну көрдөххө, тыа сирин олоҕун сайыннарыы ураты мадьыалын үлэлэтэн, биирдиилээн ураты өйдөөх дьоннорун күүһүнэн улахан сайдыыны ситиспит холобурдар аҕыйаҕа суох.
Кытай Хуаси диэн дэриэбинэтин олохтоохторо бары миллионердар. Саамай дьадаҥы дьон 400 тыһ. дуоллар баайдаахтар. Хуаси кыра дьадаҥы дэриэбинэттэн У Женьбао диэн олус өйдөөх салайааччыларын үтүөтүнэн 50-ча сылынан миллионердар дэриэбинэлэрэ буолара ситиһиллибит. Хуаси аан дойдуга 328 м үрдүктээх, Эйфель башнятыттан 4 м үрдүк, небоскреб дьиэлээх соҕотох дэриэбинэ. Дэриэбинэ олохтоохторо бары “Хуаси дэриэбинэтэ” диэн арааһы оҥорор, атыылыыр 80-ча тэрилтэлэри түмпүт корпорация акционердара. Табаардара 40-ча дойдуга атыыланар. Киирэр барыстан олохтоохторго сыл аайы корпорация дохуотун биэс гыммыт биирэ дивиденд буолан төлөнөр. Ордуга дэриэбинэ социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар барар.
Казахстаҥҥа баар Родина дэриэбинэ олоҕор Европаҕа кытта ымсыыраллар эбит. Манна 2 тыһ, киһи олорор, оттон мөлүйүөн кэриҥэ олохсуйуон баҕалаахтар уочараттаан тураллар. Дэриэбинэ олоҕун үрдүк таһымын Иван Сауэр диэн бэйэтэ байар оннугар дьонун олоҕун тупсарар ыра санаалаах киһи ситиспит. Кини манна сөҕүмэр улахан т/х производствотын арыйбыт, уоҕурдуу оҥорор производствоны арыйан, элбэх үбү киллэрэн, дьон олороругар олус үчүгэй усулуобуйаны тэрийбит. Манна үлэтэ суох киһи суох, хамнастара олус үрдүк, буруйу оҥоруу биир да суох -- статистиката “нуул”. Арыгы испэттэр, наркотиктаабаттар. Босхо мэдиссиинэ, сайыннарар үөрэхтэр, спортивнай секциялар уонна аныгы оскуолалар, оҕо саадтара бары босхолор. Оҕолору Эмиэрикэҕэ курдук саһархай оптуобус таһар, мечеть уонна православнай таҥара дьиэтэ бааллар. Маҕаһыыннарга астара-таҥастара сыаната чэпчэки. Ол да үрдүнэ, төрүт олохтоохтор ити сыана аҥаарын төлүүллэр. Хас биирдии үлэһиккэ босхо дьиэ биэрэллэр. Сауэр аата Казахстаҥҥа эрэ буолбакка, аан дойдуга киэҥник биллэр.
¥һүс холобурунан Бангладеш банкира, экэниэмикэ бэрэпиэссэрэ, 2006 с. Нобель бириэмийэтин лауреата Мухаммад Юнуһу ааттыахха. Урутаан эттэххэ, быйыл сайын Бангладешка өрөбөлүүссүйэ буолан, премьер-миниистирдэрин суулларбыттара. Дойду олоҕун тупсараары, бэрэсидьиэннэрэ норуота ытыктыыр 84 саастаах Мухаммад Юнуһу дойду бириэмэннэй бырабыыталыстыбатын премьер-миниистиринэн анаабыта, ол курдук кини дойдутугар улахан аптарытыаттаах. Кини дьадаҥы дьону олох оборчотуттан урбаанынан өрө тардарга микрокирэдьиит биэрэр “Грамин” диэн бааны тэрийбит. Инньэ гынан, тыа сиригэр олорор элбэх дьадаҥы дьону дьарыктаан, олохторун тупсаралларын ситиспит. Ол иһин Нобель бириэмийэтин ылбыт.
***
Саха сиригэр дойдуларын сайыннаран, норуоттарын аарга-суолга ааттатар дьон тахса иликтэр. Сонньуйан эттэххэ, билиҥҥи баай дьон, эдэр сэниэлээх да ыччат омук сиринэн барыылара аҕыйаҕа суох.
Ол да буоллар, биирдиилээн дойдуларын, дьоннорун-сэргэлэрин сайдыыларын олохторун сыала оҥостубут дьон баар буолан эрэллэр. Олортон биирдэстэринэн Мэҥэ Хаҥалас киэҥник биллэр урбаанньыта Иван Иванович Борисовы ааттыыр сыыһа буолбата буолуо.
Төҥүлү Халыма федеральнай ыраах Магадааҥҥа диэри барыы суолун аартыга буолар. Манна суол кытыытыгар баар кафетын тиэргэнигэр аһаҕас халлаан анныгар баар түмэл туһунан элбэхтик истибит буолуохтааххыт. Ити И.И. Борисов киэҥ далааһыннаах үлэтин биир эрэ өрүтэ. Кини Саха сирин уус талааннаах дьонугар инники хас да күрэҕи тэрийэ сылдьыбыт.
Кини Мэҥэ Хаҥалас улууһун уонна Төҥүлү нэһилиэгин дьаһалталарын кытта быйыл сайын от ыйын 10-15 күннэригэр Төҥүлүгэ “Дэгэт уус-2024” диэн тимир бетон скульптура оҥоһуктарын өрөспүбүлүкэтээҕи күрэҕин тэрийэн ыыппыта.
Иван Борисов: “Алта оҕолооҕум улааттылар, төттөрүтүн, бэйэбэр көмөлөһөллөр. Онон биһиги дьиэ кэргэн күүспүтүн-кыахпытын барытын төрөөбүт нэһилиэкпит-улууспут чэчириирин, тупсарын, сайдарын туһугар ыытабыт”, -- диэн олоҕун саҥа соругун кэпсиир. Кини урбаанньыттаан үлэ миэстэтэ, дьону хамнастааһыны сэргэ Төҥүлү бөһүөлэгин тупсарыыга дойдутун аатын ааттатарга турунан үлэлии сылдьар.
“Дэгэт уус-2024” күрэх Төҥүлү устуоруйатыгар, дьонугар-сэргэтигэр сыһыаннаах, этнографическай ис хоһоонноох скульптуралары оҥорууга анаммыт. Кытта кэлбит дьоҥҥо сэрэбиэйинэн тиэмэлэр бэриллибиттэр. Бу күрэх Иван Иванович “Уют” айан дьоно чэйдиир сирдэрин аттыгар “Дэгэт аартык” диэн дьон сынньанар аныгы пааркаҕа майгынныыр сквери арыйыытын бэлэмниир бастакы түһүмэҕэ буолла.
“Дэгэт уус-2024” күрэскэ Саха сирин үрдүттэн барыта иккилии киһилээх 11 хамаанда кыттыбыт. Кинилэр бетон таас скульптуралары биэс хонук оҥорбуттар.
Күрэскэ I миэстэни “Күөх Боллох бэлэҕэ” диэн композициянан Владислав Бурцев, Петр Эляков ылан, 250 тыһ. солк. сүрүн бирииһи ыллылар. Иккискэ “Мин мантан сэриигэ барбытым” диэн скульптура иһин Ньурба Өҥөлдьөтүн ууһа Дмитрий Максимов тахсан, 230 тыһ. солк. бириис туттарылынна. ¥һүс миэстэ иһин Анатолий уонна Ньургуйаана Аргуновтар 200 тыһ. солк. наҕараадаланнылар. Атын уустарга барыларыгар сэмсэ бириискэ 100 тыһ. солк. биэрэн, кэлбит уустар бары үөрэн-көтөн бардылар.
Иван Борисов түмүк тылыгар: “Ыра санаам олоххо киирбититтэн олус үөрдүм. Сахабыт сирин улахан маастардара тылбытын ылынан, “ыраах, билбэт сирбит” диэбэккэ, манна кытта кэлбиттэриттэн аһара долгуйдум, кинилэринэн киэн тутуннум. Олор истэригэр хаһан да бетонунан уһамматах, атыҥҥа идэтийбит маастардар манна кэлэн саҥа көрүҥү баһылаан, хардарыта үөрэтиһэн баран эрэллэрэ үөрүүлээх. Бу оҥоһуктара үйэлэргэ хаалан кинилэр ааттарын ааттата туруо. Биир дойдулаахтарбар, мэҥэ хаҥаластарга уонна төҥүлүлэргэ, “бу түөлбэни биһиги нэһилиэкпит, улууспут биир саамай кэрэ муннугар кубулутуом” диэн тылбын биэрэбин. Эһиил, барыта этэҥҥэ буоллаҕына, манна мас уустарын ыҥырталыам. Кинилэр бу скульптуралар истииллэринэн искибиэр уопсай композициятын ситэрэн биэриэхтэрэ. Тимир уустарын таптайан оҥорбут ыскамыайкалара сэлэлиэхтэрэ. Сахабыт сирин саамай чулуу уустарын оҥоһуктара бу манан айаннаан ааһар уонунан-сүүһүнэн тыһыынча айанньыт хараҕын манньыта, дууһатын үөрдэ, биһиги дойдубут устуоруйатын сырдата туруохтара” , - диэн эппит.
***
И.И. Борисов саха айар куттаах уустарынан дьону үөрдэр улахан оҥоһуктары оҥотторон, тыа сиригэр саха урут көрбөтөх ураты кэрэ эйгэтин олохтуохха, сайдыы биир көрүҥүн киллэриэххэ сөп эбит диэн тосхолун салҕаан, балаҕан ыйын 10-14 күннэригэр Хотун Төҥүлү нэһилиэгэр аны тимир уустарын “Тимир уус-2024” өрөспүүбүлүкэтээҕи аһаҕас куонкуруһа тэриллэн ыытта. Биэс күннээх тимири ыллатар сонун тэрээһиҥҥэ Саха сирин араас муннуктарыттан барыта 20 тимир ууһа күөн көрүстэ.
Төҥүлү урбаанньытын бириистэрэ бу да сырыыга киһи үлэтин, үйэлээх оҥоһугу сыаналыыр үрдүк буолла. Ыскамыайка оҥоруутугар Кылаан кыайыылаах үрдүк аатын Алексей Апросимов ылан 200 тыһ. солк., иккис миэстэҕэ тахсыбыт Николай Михайлов 180, үһүс миэстэлээх Устин Борисов 150 тыһ. солк. харчынан, итиэннэ сыаналаах бириистэри туттулар. “Сатабыллаахтар” диэн куйаар ситимин түмсүүтэ анал бирииһин уонна 90000 солкуобай уу харчыны Сунтаартан Егор Петровка туттардылар. Миэстэлэспэтэх кыттааччыларга эмиэ хас биирдиилэригэр 50 тыһ. солк. харчы туттарылынна.
Иккис, тимиртэн сибэкки олоҕун оҥоруу күрэҕэрэ -- Егор Петров бастакы, Константин Холмогоров иккис, Аркадий Сивцев үһүс миэстэлэри ылан, бастаабыт 150, иккис 130, үһүс 100 тыһ. солк. бириистэри ыллылар. Атыттарга барыларыгар ааттарын ааттаан, 30-туу тыһ. солк. туттарылынна.
Күрэһи түстүүр көҥүл тиэмэҕэ үс чаастаах уустар блиц-турнирдарыгар көхө оҥорон Николай Михайлов бастаата. Иккискэ киирэр ааҥҥа ыйанар чуораанчыктаах дэйбиири оҥорбут Николай Костромин, үһүскэ олбуор аанын тутааҕын эллээн таһаарбыт Егор Петров таҕыстылар.
Быйылгы сайыҥҥы күрэстэр биир уратыларынан, таас-бетон, тимир ууһун курдук ыарахан, эр дьон эрэ кыайар диир үлэлэригэр саха кэрэ аҥаардара уонна ыал дьон кыттыыны ылбыттара буолар. Бетон күрэҕэр икки дьиэ кэргэн: Намтан Анатолий, Ньургуйаана Аргуновтар кыттыбыта, тимир уустарга Холмогоровтар дьиэ кэргэттэрэ кытынна. Бетон, тимир күрэҕэр Дьокуускайтан Анна Саввина, Мария Шардинова кытыннылар.
Тиһэх күн «Халыма” федеральнай суолугар турар “Уют” аһыыр сир аттыгар быһайын тутуллубут скульптура оҥоһуктар сирдэрэ таас билииккэнэн ууруллан, саҥа күрэххэ оҥоһуллубут тимир ыскамыайкалар, сибэкки олохторо туруоруллан, бэрт кэрэ көстүүлээх “Дэгэт Аартык” диэн сквер аһыллан, дьону-сэргэни үөртэ. Сквергэ Төҥүлү устуоруйатын, олоҕун көрдөрөр ис хоһоонноох 11 бетон композициялар, 8 ыскамыайка, сибэккилээх тимир олохтор турдулар. Саха сирин үрдүнэн маннык үйэлээх тимир-бетон сквер ханна да суох. Онон төҥүлүлэр тыа сирин олоҕо тупсаҕай буола сайдарыгар улахан сонун хамсааһыны киллэрдилэр.
***
Аан дойдуга суол инфраструктуратын дьоҥҥо үлэ миэстэтин тэрийиигэ, суолу кыйа олорор олохтоох нэһилиэнньэни хамнастыырга киэҥник туһаналлар. Ханна да туристыы тиийдэххэ, суолу бата араас кафелар, сынньанар сирдэр араас уотунан оонньоон, ураты тутууларынан угуйа туралларын көрбүт буолуохтааххыт. Төҥүлү былыр ыраахтааҕы кэмигэр Мэҥэ Хаҥалас киинэ этэ. Төрөөбүт дойдутун элбэх суол силбэһэр киинэ буола сылдьыбыт албан аатын И.И. Борисов курдук меценат, урбаанньыт сатабыллаахтык тэрийэн тилиннэрэр, дьону угуйар санааламмыттара кэрэхсэбиллээх.
Владимир Степанов.
