Саас, сайын уонна күһүн дьиэ тэлгэһэтин киртитэр, сыыһырдар от-мас элбэх буолар. Холобур, сыыс от, охсуллубут от, сэбирдэх-сэтиэнэх, хаппыт лабаа-мутук, оҕуруот аһын умнаһа, о.д.а. Тыа сиригэр, дэриэбинэҕэ, ону дьаһайар кэм кыаллар уонна судургу буоллаҕына, куорат эҥээр эбэтэр улуус киинигэр даачалаах-тэлгэһэлээх дьоҥҥо ити барыта төбө ыарыыта, кыһалҕа буолуон сөп. Бөҕү ыллыҥ да бырахпаккын – ыстараап. Аны, бөх тоҕор сиргэ илдьиэххин – ыраах уонна сыаналаах. Оччоҕуна тугу гынабыт?
Дьиҥэр, итини барытын бэрт судургутук туһаҕа таһаарыахха сөп эбээт. Сатаан дьаһаннахха, компостер диэни оҥоһуннахха.
Компостер диэн тугуй? Ону хайдах оҥороллоруй? Хайдах быһыылаах буоларый? Ол туһунан “Байдам” бу нүөмэригэр сиһилии ааҕыҥ, билсиҥ, туһаныҥ.
Компостер диэн тугуй?
Компостер диэн үүнээйини олордорго туттуллар буору-сири, уоҕурдууну оҥорор иһити ааттыыллар. Оттон компостер буорун сири кытта бэйэтэ сир буолар үүнээйи тобоҕуттан оҥороллор. Охсуллубут оту, оҕуруот аһын умнаһын, остуолтан ордубут ас тобоҕун, о.д.а. мунньан уонна ону сытытан. Маҕаһыыҥҥа киирдэххэ, ити барыта ботуччу сыаналаах буолар. Онон бэйэ оҥостубута хас эмэ бүк барыстаах. Компостер иһитин мастан, пластиктан, кирпииччэттэн, тимиртэн, уопсайынан, туохтан барытыттан оҥоруохха сөп.
Тугу туһаныахха сөбүй?
Сири кытта бэйэтэ сир буолар үүнээйи бары көрүҥүн туһаныахха сөп. Судургутук эттэххэ, салгыҥҥа сыттар эрэ буорту буолары. Онно туох киирэрий?
1. Ас тобоҕо – оҕуруот аһа, фрукта тобохторо, пакеттаах чэй, сымыыт хаҕа. Тута биири бэлиэтиэҕи баҕарыллар. Фрукта сорох көрүҥүн өр харайаарылар хаҕын хиимийэнэн сотоллор. Оннук фрукта барсыбат. Холобур, апельсин уонна бары цитрустар;
2. Тиэргэн бөҕө – охсуллубут от, өлөҥ, хомус (элбэҕэ суоҕу туһанар буоллахха), бэйэ оҕуруотун ото-маһа, умнаһа, сибэккитэ, сэбирдэх, лабаа, силис-мутук, көмнөх;
3. Мас көөбүлэ уонна күлэ;
4. Уу ньамаҕа, былыык;
5. Дьиэ кыылын-көтөрүн сааҕа;
6. Хордуон, кумааҕы (наһаа элбэҕэ суоҕу).
Туох туттуллубатый?
Хиимийэлээх, киһи доруобуйатын сүһүрдэх бэссэстибэлээх, ыалдьыбыт, харахха быраҕыллар ыарыылаах үүнээйини туһаммат ордук. Уопсайынан, туох көҥүллэммэтий?
1. Сиэмэлэммит сыыс от – компоһу уоҕурдуу курдук туһанар буоллахха, сиэмэтэ сиппит сыыс оту туттар бэрт сэрэхтээх. Барыта сатаан сытыйбатаҕына, кэлин буору туһанан бардахха, тиэргэни биир гына ыһыан сөп;
2. Ыалдьыбыт эбэтэр инпиэксийэ киирэн сиэбит үүнээйилэрэ;
3. Эт уонна балык. Бэл, буспут көҥүллэммэт;
4. Тимир, таас уонна пластик;
5. Хаһыат.
Сытыйыыны хайдах түргэтэтэбит?
Компост буолар органиканы түргэнник сытытар, уоҕурдуу оҥорор ньыма арааһа элбэх. Олортон үүнээйини түргэнник сытытар манньык суурадаһыннар бааллар:
1. Крапива, тысячелистник, ньээм от, ромашка суурадаһыннара;
2. Ууга суураллыбыт “сиппит” компост суурадаһына;
3. Окопник үүнээйи сэбирдэҕэ;
4. Куурусса, көтөр сааҕа;
5. Ардах чиэрбэтэ.
Итилэри таһынан, оҕуруотчуттарга аналлаах маҕаһыыннарга атыыланар араас био-препараттары атыылаһан туһаныахха сөп эрээри, “айылҕа биэрбитинэн” уоҕурудуутун оҥорорго дьулуһар дьон, туттуммуттара ордук. Оттон атыылаһар түгэҥҥэ, препарат састаабыгар, туохтан оҥоһуллубутугар болҕойуохха наада.
Компостер матырыйаала
Компостеры туохтан оҥоруохха сөбүй? Биллэн турар, кини матырыйаалыттан көрөн төһө үйэлээх буолара, тас көстүүтэ (билигин дьон үксэ тиэргэн көстүүтүгэр эмиэ болҕойор) тутулуктаах.
Холобур, компостеры чэпчэки сыаналаах, киин сиргэ киһи эрэйэ суохтук булар поддоннарыттан оҥоруон сөп. Поддону холбуу туттуҥ эрэ, аҕыйах мүнүүтэнэн бэлэм буола түһэр. Ол гынан баран, кинини эбии бүрүйбэтэххэ, тугунан эмэ үүйбэтэххэ, кылгас үйэлээх буолар.
Мас – саамай эрэллээх, киһи барыта билэр, дэбигис көстөр матырыйаал. Поддонтан быдан үйэлээх буолар. Ону таһынан, баай фантазиялаах, уран тарбахтаах дьон тиэргэн киэргэлэ буолар оҥоһугу тутан таһаарыахтарын сөп. Сүрэх-бэлэс, бириэмэ уонна кыра харчы эрэ наада.
Тимир сиэккэ. Ити матырыйаалынан эмиэ оҥороллор. “Дьардьаматын” эрэ таҥыахха наада. Ол гынан баран, сиэккэ элбэх хайаҕастаах буолан, кутуллубут үүнээйи тохтуон сөп. Ону эрдэттэн учуоттуур ордук.
Кирпииччэ, бетон, пластик диэн матырыйааллар эмиэ бааллар эрээри, ону эридьиэстии барыллыбат.
Компоһу хайдах оҥоробут?
Компост буора-уоҕурдуута ордук иҥэмтэлээх, үүнээйигэ туһалаах буоларын туһугар, от-мас, ас тобоҕун сатаан дьаһайыахха, иһиккэ сааһылаан угуохха наада. Сатыыр уонна билэр дьон “сааһыылаан, дьапталҕалаан угар үчүгэй” дииллэр. Холобур, компостер түгэҕэр бастаан 20-чэ сантымыатыр халыҥнаах буоларын курдук, мас лабаатын, абырҕалы ууруллар. Мас лабаата компостер ууну-салгыны аһардааччыта, нууччалыы эттэххэ, “дренаһа” буолар. Ол үрдүгэр оҕуруот сириттэн хара буордаах, торфалаах, соломолоох эбэтэр былырыыҥҥы компост буордаах хаттыгаһы кутуллар. Ол барыта балтараа миэтэрэттэн үрдүө суохтаах. Ити барыта үрүт араҥҥаттан ардах-хаар суурайан түһэрэр туһалаах эттиктэрин иҥэрэр хаттыгас буолуохтаах.
Ити курдук оҥоһуллубут компостерга оҕуруот үүнээйитин үнүгэһин, сэбирдэҕин, атын да тобоҕун аҕалан кута-быраҕа сылдьыахха сөп. Ол үрдүгэр кэмиттэн-кэмигэр кыра миэли, доломиты эбэтэр туойу куттахха, өссө туһалаах буолар.
Уопсайынан, компостер бэрт судургутук оҥоһуллар, тиэргэн бөҕүн-сыыһын мунньарга табыгастаах уонна бэйэ уоҕурдуутун-буорун оҥорорго олус барыстаах тэрил. Сатаан дьаһаннахха уонна оҥоһуннахха, тиэргэн иһигэр биири эрэ буолбакка, хас да иһити туруоруохха сөп. Икки-үс компостердаах буолар үчүгэй. Холобур, биир иһит уоҕурдуута “ситэр-буһар” кэмигэр, иккиһи-үсүһү туһанаҕын.
