Баатаны мэдиссиинэҕэ эрэ буолбакка, дьиэҕэ-уокка, интерьер киэргэтиигэ эмиэ туттуохха сөп. Ол курдук, Сэбиэскэй кэм саҕана дьиэҕэ икки хос түннүк икки ардыгар баата сытарын үгүстүк көрөрбүт. Оттон баататтан харыйа оонньуурун Европа дойдуларыгар XIX үйэҕэ оҥорор буолбуттара. Арассыыйаҕа Саҥа дьылы Бүөтүр I ыраахтааҕылаан олорор кэмигэр бэлиэтиир буолбуттара. Харыйа оонньуурдарын баататтан оҥорон, чээлэй күөх харыйаны киэргэтэллэрэ. Сымнаҕас, киһи доруобуйатыгар буортута суох, үйэлээх оонньуурдары аймахтар көлүөнэттэн көлүөнэҕэ биэрэллэрэ. Кэнники бу матырыйаалтан оҥоһуллубут Тымныы (Моруос) оҕонньор, Хаарчаана сүтэ сырыттылар. Ол гынан баран, кэм хаамыытын кытта муода эмиэ эргийэр. Баататтан ураты стиллээх, быһыылаах-таһаалаах харыйа оонньуурун оҥорор маастардар сыллата элбээн иһэллэр. Олортон биирдэстэрэ норуот маастара, Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгиттэн төрүттээх Василена Шарина кэпсээнин истиэҕиҥ.
***
– Мин Амма улууһун Бөтүҥ нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Аҕам Табунанов Валерий Георгиевич 20 сыл Бөтүҥ орто оскуолатыгар уруһуй уонна черчение учууталынан үлэлээбитэ. Мин кинини утумнаан эмиэ уһуйааччы буолабын. Иккис оҕобун көрөн олорон, 2019 с. Москуба куоракка баата оонньуурдары оҥорор онлайн-кууруска 1 сыл үөрэммитим. Бастакы оҥоһугум грушалыы быһыылаах Эһэ Миискэ оонньуур этэ. Отой табыллан быстыбакка, эрэйи көрбүтүм. “Таах сибиэ үөрэнэн, көмүс бириэмэбин матайдаан” эҥин диэн араас санаа киирэрэ. Хата, оҕолорум груша курдук истээх, даллаҕар кулгаахтаах эһэчээни олус сөбүлээбиттэрэ. Онтон кынаттанан, баататтан груша быһыылаах куобаҕы, куосканы оҥорбутум. Оҥоһуктарым табыллан испиттэрэ, ол аайы санаам көнньүөрэн, көтөҕүллэн барбыта. Дууһабын, илиим сылааһын, сатабылбын дьарыкпар уурарым. Оонньуур табылларын туһугар кыһалларым. Дэлэҕэ даҕаны «Саха сатаабата суох» диэхтэрэ дуо. Ити курдук саҕалаан, баататтан араас кыыллары, ураты ис хоһоонноох оонньуурдары оҥорор буолбутум. Билигин үлэм элбэх, онно эбии оҕолору баатанан оонньуур оҥорорго уһуйабын.
***
– 100 гр баататтан биир харыйа оонньуура тахсыан сөп. Оонньуур төһө элбэх деталлааҕыттан, уустугуттан баата грамма эмиэ тутулуктаах. Биһиги баатанан оонньуур оҥорооччулар элбэх албаһы туттабыт. Холобур, оонньууру бүтүннүү баата гыммакка, иһигэр фольганы, кумаа5ыны эмиэ туһаныахпытын сөп. Баата олус истигэн матырыйаал. Хайа диэки хайыһыннараҕын да, ол диэки хамсыыр. Төһө баҕарар сонотуоххун, синньэтиэххин, µрдүнэн килиэйдээн, кырааскалаан быһыытын-таһаатын тупсаран биэриэххин сөп. Онон баатанан үлэлиир ураты сатабылы ирдиир эрээри, олус умсугутуулаах.
***
– Үлэлиирбэр бастаан идиэйэ көрдүүбүн. Саха кутугар-сүрүгэр, оҕотугар, дьонугар чугас ис хоһоонноох оҥоһуктары айарга кыһаллабын. Хас биирдии баата оҥоһук кыра деталлартан турар. Ону быыстапкалары көрөн, автобуһунан айаннаан иһэн, айылҕаҕа сылдьан оҥоһук оһуорун, деталын булан ылыахпын сөп. Уонна эскиз курдук уруһуйдаан, маннык кээмэйдээх, киэргэллээх, оһуордаах, көстүүлээх буолуохтаах диэн айан таһаарабын. Ити курдук, баата оонньуур мин айар куппуттан, олоҕу көрүүбүттэн төрөөн-үөскээн тахсар.
***
– Баата оонньуур уһуннук оҥоһуллан тахсар. Итэҕэһэ итиннэ сытар дии саныыбын. Биирдэ оҥордуҥ, хатардыҥ да бэлэм буолбат. Хас утуйан турдаҕыҥ ахсын итэҕэһин көннөрөн, эбэн-сабан, кырааскатын хойуннаран, биитэр төттөрүтүн аҕыйатан иһэҕин. Наһаа өр куурар-хатар, онон кэтэһиилээх, манаһыылаах. Айыллан тахсара күнү-дьылы эрэйиэн сөп. Биир өттүнэн олус умсугутуулаах. Киһи куттуун-сүрдүүн ылларан туран үлэлиир.
***
– Баатанан араас тиэмэҕэ үлэлээтим. Дьону, оҕолору үөрэттим. Кыһын Тымныы оҕонньору, Хаарчаананы, дьиэ кыылларын, көтөрдөрүн оҥоробун. Ол гынан баран, дууһам тоҕо эрэ, муора кыылларыгар баҕарар. Дельфины, нарвалы умсугуйан, баҕаран, илиим “кыһыйан” туран оҥоробун. Анатомияларын, быһыыларын-таһааларын, өҥнөрүн-дьүһүннэрин үөрэтэр олус интэриэһинэй. Бу кыыллар биһигиттэн ыраах олороллор, ол да иһин үлэлиир, кинилэри оҥорор, чинчийэр тус бэйэбэр кэрэхсэбиллээх. Күһүн иэйиим оҕуруот аһыгар тохтуур. Киһини үөрдэллэрин, толкуйдаталларын курдук хаппыыстаны, помидору, оҕурсуну илиилээн-атахтаан, туттар тэриллээн оҥоробун. Уопсайынан, баата киһи айар, толкуйдуур дьоҕурун сайыннарар диэн түмүккэ кэллим.
***
– Баата оонньуур сүрүн өҥүгэр акрил кыраасканы туһанабын. Ону киэргэтэн биэрэргэ лааҕы, араас килбэчийэр көмүстэри (блескалалары глиттеры) туттабын. Баата оонньууру харыстаан илдьэ сырыттахха, бэйэҕин кытта тэҥҥэ кырдьыан сөп. Күн уотуттан, сииктэн олус куттанар, ол иһин туттуллан бүтээтин кытта ,таҥаска суулаан ууруохха наада.
***
– Биһиги дьиэ кэргэнинэн баата оонньуур онлайн, ыраахтан ыытыллар күрэхтэргэ кыттарбытын сөбүлүүбүт. Кыыспыт Лилия 4 сааһыттан баата оонньуурдары оҥорор. Кини Ф.И. Авдеева аатынан Оҕо дыбарыаһыгар быйыл I-гы сахалыы научнай-практическай кэмпириэнсийэҕэ кыттан, иккис миэстэни ылан, баата оонньууру оҥоруу кэскиллээҕин көрдөрдө. Элбэх эксперт сэҥээрдэ. Онон муода таҥаска-сапка эрэ буолбатах, баата искусствотын кэмэ эмиэ эргийдэ. Онон тутан-хабан, айылҕаттан ыраас матырыйаалы үөрэтиҥ, дьарыктаах буолуҥ, саҥаны саҕалыыр хаһан да хойут буолбатах.
“Байдамҥа” маастар-кылаас
- Аан бастаан хордуону кыра уонна улахан быһыылаах икки конус оҥоробут, степлерынан туттарабыт. Улахан конус оҥоһук – иһэ, кырата – бэргэһэтэ буолар.
- Икки ост. ньуоска крахмалга 2 ньуоска тымныы ууну кутан, биир тэҥ маасса буолуор диэри буккуйабыт. Үрдүгэр оргуйбут итии ууну кутабыт, килиэй бэлэм буолар.
- ¥лэлиэхпит иннинэ баатаны акрил кыраасканан араас өҥнүүбүт. Акрил кырааска натуральнай матырыйаалга барсар. Сорох түгэҥҥэ оҥоһугу бүтэрэн баран, үрдүнэн кырааскалыахха сөп.
- Баатаны килиэйинэн сыбыы-сыбыы конустарбытын бүрүйэбит. Илиитин, үтүлүгүн уонна бачыыҥкатын халыҥ ватанан хас да хос форматын биэрэн туран килиэйдиибит.
- Бэргэһэтин помпона түспэт гына сыһыарабыт, эрийэбит. Вата хаттаҕына тардар, ол иһин төһөнөн улахан гыныаххын баҕарар буоллаххына элбэх баатаны сыбыыгын.
- Улахан конуспутугар кыра конуспутун кэтэрдэбит, бэргэһэбитин көннөрөн биэрэбит.
- Сирэйигэр төгүрүк муруну сыһыарабыт, бытыгын кичэйэн туран сыбыыбыт, араас формалаан биэриэххэ сөп. Бэлэм оҥоһугу 10-15 чаас куурдабыт. Сииктээх эрдэ5инэ, глиттерынан киэргэтэн, кылабачытан биэрэбит.
- Салгыы вата оҥоһук үйэлээх буоллун диэн, иккистээн 10-ча чаас куурдабыт-хатарабыт. Куурбутун кэннэ иһэ көҥдөй буолбатын диэн фольга, кумааҕы симиэххэ сөп.
Софья Наумова.
