Ыраахтааҕылаах Арассыыйа саҕана Саха сирэ чиэски сытар, кый ыраах дойду быһыытынан сыаналанара. Кырдьык, билиҥҥи кэм хараҕынан көрдөххө, оччолорго Саха сирин кытта сиринэн сырыы бэрт уустуктардаах этэ. Дойду тэбэр сүрэхтэрэ буолбут Москуба да, Петербург да куораттарга сыл аҥаарын быһа, арыт сыры-сыллаан, айаннаан тиийэллэрэ. Омук сиригэр кэлии-барыы эбэтэр халлаанынан сырыы туһунан киһи этэ да барбата. Оччолорго биһиги дойдубутун “күлүүһэ суох хаайыы” диэн дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо?
Ол да буоллар, бу дьаҕа баһа дойдуттан хаһан эрэ император Бүөтүр I “Дьопуруопа түннүгүн” арыйбытын курдук, төлө көтөн тахсыбыт, араас омуктардыын сыһыаны олохтообут, киэҥ сиринэн эҥсэн сылдьыбыт, сырдатааччы-сирдээччи буолбут хорсун-хоодуот дьон үүнэн-сайдан тахсыбыттара. Кинилэр “түҥкэтэх”, “хаалынньаҥ” дэнэр Саха сирин сайдыытыгар, бар дьонун олоҕо көнөрүгэр, онтун ааһан, аан дойду билимин сайдыытыгар сүҥкэн кылааты киллэрбиттэрэ. Хараҥаҕа тыкпыт сырдык буолбуттара. Ол – саха бастакы атыыһыттара этэ.
Бүгүн уһун олоҕуттан быһа тутан кэпсиир киһибит – Дьаакып Саанньыкап – саха бастакы атыыһыттарын биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ, төрүт дьон төрүөҕэ, ытык дьон ыччата.
Олоҕун олуктара
Яков Фёдорович Санников (06.08.1844 – 10.11.1908), өбүгэлэрин үтүө үгэһин тутуһан, нуучча уонна омук полярниктарыгар, Арктиканы, Хотугу Муустаах байҕал кытылын уонна кини арыыларын чинчийбит айанньыттарга, сүҥкэн улахан үтүөнү-өҥөнү оҥорбут саха атыыһыта.
Яков Санников төрүт-уус бэйэбит киһибит. Кини 1844 сыллаахха атырдьах ыйын 6 күнүгэр (саҥа истиилинэн) Усуйаанаҕа төрөөбүт. Аар-саарга аатырбыт айанньыт, Арассыыйа билимин сайдыытыгар кырата суох кылааты киллэрсибит, Новосибирскай арыыларыттан түөрдүн булбут, арыйбыт Яков Санников төрөппүт сиэнэ буолар.
Яков Санников номоххо киирбит эһэтин батан, эмиэ айанньыт ааттааҕа, атыыһыт бэрдэ буолбут, иккис гильдияламмыт. Кини суон сураҕа, албан аата Муустаах байҕал кытылынан эрэ буолбакка, бүтүн Арассыыйа үрдүнэн киэҥник биллибит. Булуҥҥа былыр “халлааҥҥа – таҥара, биһиэхэ – Яков Санников” дииллэрэ күн бүгүнүгэр диэри уос номоҕо буола сылдьар.
Яков Федорович 1886 сыллаахха биир-биэс соболоҥо-хамнаһа суох, бэйэтин үтүө баҕатынан, билим дуоктара, аатырбыт зоолог уонна айанньыт Александр Бунге эспэдииссийэтигэр көмөлөспүт.
Ити кэннэ аҕыйах сыл буолаат, 1894 сыллаахха зоология дуоктара, физическэй океанография диэн билим саҥа салаатын төрүттээччи, гуманист, кэлин, 1922 с., Нобель бириэмийэтин лауреата буолбут Фритьоф Нансеҥҥа депо тутарыгар көмөлөспүт. Яков Санников Ф. Нансеҥҥа анаан Лээхэп биир арыытыгар аһылык ыскылааттарын тутууга бэйэтин харчытынан, кирэдьиит быһыытынан туох да төлөбүрэ суох, бары ороскуоту уйуммут. Ону таһынан, Нансен хамаандата арыыларга араас малы-салы, эспэдииссийэҕэ туттар тэриллэрин тиэрдэригэр көмөлөспүт. Айанньыттары үс сыарҕалаан, 36 көлүүр ытынан, онно сөп буолар ыт аһылыгынан хааччыйбыт. Онтун ааһан, эмиэ үтүө баҕа санаатынан, арыыларга бэйэтэ тиийэн, тутууну дьаһайан ыыттарбыт.
Яков Санников аан дойду билимэ сайдыытыгар киллэрбит кылаата, ити оҥорбут үтүөтэ таах хаалбатаҕа. Кини көмөтүн үрдүктүк сыаналаан, Швеция хоруола Оскар II туруорсуутунан, Яков Федорович Санников Билим академиятын икки кыһыл көмүс мэтээлинэн наҕараадаламмыта. Ону сэргэ 1886 сыллаахха Швеция бырабыыталыстыбатын кыһыл көмүс мэтээлин ылар чиэскэ тиксибитэ.
Яков Федорович Санников балачча сааһыран баран, 1908 сыллаахха сэтинньи 10 күнүгэр төрөөбүт сиригэр Хаһааччыйаҕа олорон өлбүтэ. Ол гынан баран, кини көмүс уҥуоҕун Булуҥ сиригэр-уотугар, Өлүөнэ өрүс кытылыгар, көтөхпүттэрэ. Яков Санников бэйэтин кэнниттэн Дьокуускайынан, Күһүүрүнэн, Хаһааччыйанан уонна Булуҥунан кырата суох үбү-аһы, хапытаалы хаалларбыта. Өлбүтүн кэннэ онто барыта оҕолоругар, соҕотох уола Яковка, кыргыттара Иринаҕа уонна Капиталинаҕа түҥэтиллибитэ.
Дьиэ кэргэнэ
Яков Федорович Санников биир уоллааҕа, икки кыыстааҕа. Кэргэнэ, кэрэ дьүһүнүнэн биллибит Анастасия Расторгуева диэн этэ. Кыра кыыһа Ирина Яковлевна Хаһааччыйаҕа төрөөбүт уонна кэлин сааһын ситэн баран, Хаҥаластан төрүттээх, эмиэ саха биллэр атыыһыта буола үүммүт Иван Павловка эргэ тахсыбыт. Эбэн эттэххэ, Павловтар улахан кыыстара Татьяна Ивановна Крылова кэлин саха дьахталларыттан аан бастакынан мэдиссиинэ билимин дуоктара буолбута.
Өлбөөдүйбэт өйдөбүнньүк
Яков Федорович Санников аата өйдөнөр төрүөтүнэн сэбиэскэй былаас саҕана умнулла сылдьан баран, 1990-с сыллар кэннилэриттэн норуотугар иккистээн, чиэстээхтик төннүбүтэ. Кини олоҕун, үлэлээбит-хамсаабыт кэмин, аан дойду билимин (чуолаан Арктика) сайдыытыгар кылаатын туһунан үгүс үлэ суруллубута. Билигин Дьокуускай Эргэ куоратын түөлбэтигэр кини дьиэтин сөргүтүллэн оҥоһуллубут үтүгүннэриитэ турар. Оттон 2006 сыллаахха кини мэтириэтин “Куруһаала” атыы-эргиэн киинигэр XIX үйэ чулуу мэссэнээттэрин кэккэтигэр (галереятыгар) ыйаабыттара.
