Бу саас социальнай ситим киэҥ киэлитигэр “Сиэгэн” диэн ааттаах булт тэрилин хаатын атыытын угуйуга тарҕаммыта. Билэр киһим дьарыктанарын көрөн, кэргэнигэр: “Маҕаһыын арыйдыгыт дуо? Ханнык хампаанньаны кытта дуогабардаһан үлэлээн эрэҕитий?” – диэн суруйбутум. Онуоха “Алексей бэйэтэ тигэн атыылыыр” диэн хоруйдаабыта. Кини иискэ холонууларын истэрим эрээри, ураты хайысхаҕа ылсыбыта соһуппута даҕаны, сэҥээрдибитэ даҕаны. Билсиҥ – Чурапчы олохтооҕо, үс уол амарах аҕата, эрэллээх кэргэн, сахалыы киэҥ, холку майгылаах эр хоһуун, аҕыйах кэмтэн бэттэх урбаанньыт Алексей Ноев.
“Киһи сатаабата суох” диэн өйдөбүлү тутуһабын
– Оҥорон таһаарар бородууксуйаҥ аатынан даҕаны киһи болҕомтотун тута тардар. Ити кыылы тугу кытта ситимниигин?
– “Сиэгэн” диэн тылы уруккуттан сөбүлүү, ытыктыы истэбин. Сиэгэн кыра эрээри, хорсун, күүстээх, сылбырҕа кыылынан биллэр. “Эһэ аймаҕа” диэн мээнэҕэ ааттаабатахтара буолуо. Иһиллэрэ даҕаны астык. Хаһан эмэ бу тыл мин олохпор быһаччы киириэҕин сэрэйэр этим. Биир дьиктитэ диэн, итини “Siegen” диэн омуктуу буукубанан суруйдахха, нууччалыы “победить” диэн тылбаастанар эбит. Онон икки суолталаах курдук ылынабын. Ылсыбыт дьыалам хорсун, сыаллаах-соруктаах дьону түмэригэр эрэллээхпин.
– Бэйэҥ тускунан кэпсии түс эрэ. Дьиэ кэргэҥҥин билиһиннэр.
– Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгиттэн төрүттээхпин. Ийэм, СӨ тырааныспарын үтүөлээх үлэһитэ Евдокия Николаевна Ноева баарынан-суоҕунан иитэн, таптаан, маанылаан улаатыннарбыт уолабын. Билигин даҕаны мэлдьи аттыбар баар. Күүс-көмө, өйөбүл буолар. Бииргэ төрөөбүт икки балтылаахпын, иккиэн ыал ийэлэрэ. Кэргэним Ольга Александровна – култуура үлэһитэ, СӨ култууратын туйгуна, П.М. Решетников аатынан Чурапчытааҕы норуодунай тыйаатыр тутаах артыыһа, дьоро киэһэлэри, култуурунай тэрээһиннэри иилиир-саҕалыыр ыытааччы. Остуоруйаҕа курдук үс уол оҕолоохпут. Улахан уол Даниил уонна орто уол Байсар биир дойдулаахпыт, улуу тириэньэр Дмитрий Петрович Коркин аатынан Олимпийскай эрэллэри бэлэмниир успуорт оскуолатыгар сэттис уонна үһүс кылаастарга үөрэнэллэр. Мурун бүөтэ, кыра уолбут Арчын, сааһын да туола илик.
– Урукку өттүгэр туохха дьоҕурдаах этигиний? Тугу кыайа-хото тутааччыгыный?
– Тыа сиригэр улааппыт буоламмын, дьиэ ис-тас үлэтигэр сыстаҕаспын. Кыралаан уһанааччыбын даҕаны. “Киһи сатаабата суох” диэн өйдөбүллээхпин. Көмөнү эрэйэ, дьону кэтэһэ, уһуну-киэҥи толкуйдуу барбакка, аҥаар кырыытыттан ылсан иһээччибин. Сахалыы төрүт оҕунан ытыынан дьарыктана сылдьыбытым. Өрөспүүбүлүкэҕэ кэккэ ситиһиилэр бааллара. Тындаҕа Тимир суол тырааныспарын Байкал-Амырдааҕы институтун, онтон Ил Дархан Инновация менеджменин Үрдүкү оскуолатын, Чурапчытааҕы физкультура уонна успуорт институтун үөрэнэн бүтэрбитим. Тимир суол эйгэтигэр уонна улуус дьаһалтатыгар үлэлии сылдьыбытым. Бүддьүөт эйгэтин хааччаҕын, хамнаһа кыратын сөбүлээбэккэ, бэйэм туспа барбытым.
Аан бастаан куукулаҕа анаан тикпитим
– Иистэнэр эр киһи сэдэх. Үксүн модельердар эҥин эрэ ылсааччылар. Дьиэ кэргэн таҥнар таҥаһын тигииҥ хайдах саҕаламмытай? Ис сүрэхтэн баҕаран дуу, эбэтэр балаһыанньаттан тахсар туһуттан дуу? Матырыйаалы таларгар, тигэргэр ким эмэ сүбэ-ама буолбута дуо?
– Эбэм Парасковья Алексеевна Пономарева 14 оҕолоох Дьоруой ийэ, Чурапчы улууһун норуотун маастара этэ. Кыра сылдьан кини иистэнэрин көрөрүм. Ньаалбааны эт илиитинэн быһан-отон, олус сиэдэрэй көстүүлээх сахалыы таҥастары, чаппараахтары тигэ олороро харахпар билигин даҕаны көстөр. Онон иистэнэр дьоҕурум эбэбиттэн бэриллибит диэн киэн туттабын. Иис-уус эйгэтэ тыа сирин усулуобуйатыгар, этэриҥ курдук, кыыс оҕо дьарыгын курдук ылыныллара. Оҕо эрдэхпинэ балтыбар кыра оонньуур иистэнэр массыыналааҕа. Онто кырдьык-хордьук тигэрэ. Балтыларбын аралдьытан, ол массыынанан куукулаларын таҥаһын тигэрим. Оскуолаҕа үөрэнэр кэммэр бэйэм кэтэр таҥастарбын кыаратан, кылгатан биэрэри кыһалҕа оҥостубатым. Онтон кэлин ыал буолан, оҕолонон баран, уолаттарым уһуйааҥҥа барыыларыгар ол дьарыгым олус абыраабыта. Субу-субу буолар араас тэрээһиннэригэр, куонкурустарыгар таҥас-сап бөрөөһүнүн айдаана буолааччы. Эн эрэ оҕоҥ итэҕэс буолуон хайа төрөппүт баҕарыай?! Бастаан утаа дьонтон уларсан, атыылаһан таҥыннарарбыт. Онтон, Аҕа дойду көмүскээччилэрин күнүгэр быһыылааҕа, байыаннай таҥас ирдэммитэ. Онно маҕаһыынтан хаки таҥас атыылаһан, бэйэм тигэргэ санаммытым. Уолаттар этэҥҥэ гимнастеркаланан, үөрэ-көтө уһуйааннарыгар барбыттара. Бастакы холонуу диэтэххэ, арай сүрдээҕин табыллыбыта, орун-оннугар олорбута. Онтон эр ылан, хоһоон ааҕыытыгар ирдэммит сахалыы сону тикпитим. Маскарааты киһи этэ да барбат. Үөрэммит кыһам – В.С. Яковлев аатынан Кытаанахтааҕы орто оскуола – ойуулуур-дьүһүннүүр хайысхалаах буолан, бииргэ үөрэммит кыргыттарым иистэнньэҥ, дизайнер идэтигэр үөрэммиттэрэ. Кинилэр сүбэ-ама буолбуттара. Билигин даҕаны элбэҕи сүбэлэтэбин.
– Кэргэниҥ киэһээҥҥи былааччыйаларын тигэр эр киһигин. Аны, ол судургу, күннээҕи таҥас буолбатах эбээт. Буолаары буолан, сыанаҕа, дьоҥҥо тахсар таҥас. Ити олус уустук хайысха буолбатах дуо?
– Култуура үлэһитэ мэлдьи дьон хараҕын далыгар сылдьар. Тэрээһиннэрэ киһи ааҕан сиппэт элбэх. Биир-икки былааччыйаттан көрөөччү да, ыытааччы да хал буолаллара биллэр. Ол иһин бэйэм баҕа өттүбүнэн чэрэниилэ күөх таҥас матырыйаалын атыылаһан, киэһэ үлэтиттэн кэлиитигэр бэлэм былааччыйалаах көрсөн, соһуппутум. Кэлин туох наадатынан этэр буолла. Маҕаһыыны кэрийэн бириэмэни бараабакка, барсар-барсыбат диэн толкуйдуу барбакка, бэйэ баҕатынан дьиэ иһиттэн былааччыйаланара үчүгэй бөҕө буоллаҕа.
– Ииһи-күүһү кытта ситимнээх туох ыксаллаах, мүччүргэннээх, күлүүлээх түгэннэр баалларай?
– Итинник кыһалҕа оҕолоох ыал аайы баара буолуо дии саныыбын. Арыт ыкса киэһэ утуйаары сытан, “аҕаа, сарсын оскуолаҕа таҥастаах барыахтаахпыт” диэн турааччылар. Дьэ, онно буолааччы түптэ-түрүлүөн. Утуйар уу көтөр. Сонно тута тугу эрэ булан, кырыйан, сарсыардааҥҥа диэри иистэммит түгэннэрдээхпин. “Түүннэри ханна барыа, хантан көрдөөн булуо этибитий? Бэйэ иистэнэрэ үчүгэйин!” – дэһэбит.
Үлэбит киэҥ далааһыннанарыгар эрэнэбит
– Булчуттарга аналлаах оҥоһуктары хайдах тигэн саҕалаабыккыный? Ону атыыга хайдах таһаардыгыт? Сыанатын хайдах быстыгыт?
– Ити эйгэҕэ ылсыы, бастатан туран, бэйэбиттэн саҕаламмыта. Эр киһи сиэринэн, сиргэ-уокка, булка сылдьааччыбын. Тыаҕа туттар малыҥ илииҥ анныгар баара ордук. Онуоха баҕарар, харахпар ойуулаан көрөр малларым маҕаһыыннарга суохтарыттан “бэйэ да тигиллиэ ээ” дии санаталыырым. Онтон үс дуу, түөрт дуу сыллааҕыта, ыксаллаах түгэҥҥэ сааны түргэнник ииттэр сыалтан, бэйэм саам луоһугар сөптөөх, ботуруоннары угар хааны тиктибитим уонна куска-хааска олус абыраммытым.
Кэргэним Оля олус идиэйэлээх. Тугу эттиҥ эрэ ситэрэн, ыраатыннаран, байытан биэрэр. Инньэ гынан, киһини өрүкүтэр, кынаттыыр. Киэһээҥҥи аһылык кэмигэр, тэлэбиисэр көрө олорон, тугу, хайдах гынан эбии дохуоттаныахха сөбүн мэлдьи кэпсэтээччибит. Оннук биир киэһэ ким тугу сатыырынан ыйга төһө дохуоту киллэриниэн сөбүн кэпсэппиппит. “Дьэ, эрэ!” диэн буолбута. Иистэммитим син ырааттаҕа дии. Ол тухары төһө сыаналаах үлэни толоро сылдьарбын бэйэм даҕаны билиэхпин баҕарарым. Ити эмиэ Аҕа дойдуну көмүскээччилэр күннэрэ буолуон биир нэдиэлэ иннинэ эбит. “Сарсын матырыйаал атыылаһан, саа луоһун хаатын тигэр эбиппин” диэн быһаарыммытым. Икки хааны тэҥинэн тигэн баран, ааттыырга санаммытым. Өр толкуйдуу барбакка, “Сиэгэн” диэн сөбүлүүр тылбын талан, кэргэним логотип оҥорторо охсубута. Ону бэчээттэтэн, саам хаатыгар өтүүктээн кэбиспитим. Онтон биидьийэ оҥорон, угуйук курдук социальнай ситиминэн тарҕатан кэбиспиппит. “Арай уон киһи сакаастаатын?!” диэн күлсэ-күлсэ утуйбуппут.
Онтубут, доҕоор, сарсыныгар турбуппут – биидьийэбит өрөспүүбүлүкэни биир гына тарҕаммыт, сакаас бөҕө киирбит! Оттон биһиги сыанабытын да быспакка сылдьабыт. Түргэн үлүгэрдик матырыйаалым чиэктэрин ааҕан-суоттаан, дьоҥҥо сөбүгэр сыананы быһан баран, сакаастарбытын толорон барбыппыт. Дьонтон үчүгэй сыанабыл кэлэн, өссө эбии тупсаран, айан, “тактическай разгрузка” дэнэр ботуруон, банаар, араассыйа, докумуон уктар хааны тигэн, атыыга таһаарбыппыт. Биир тылынан, киһи булка, сиргэ-уокка наадалааҕын тэҥинэн укта сылдьар, туттарыгар табыгастаах табаар. Билигин бородууксуйабытын Ньурба, Бүлүү, Ленскэй, Дьааҥы, Өймөкөөн, Кэбээйи, Хаҥалас уонна илин эҥээр улуустарыгар сакаастаан ыллылар. Түмүгүн сааскы кус кэмин кэнниттэн өссө истиэхпит.
– Эн санааҕар, булт маҕаһыыннарыгар кыстанан турар мааны маллары ааһан, дьон тоҕо бэйэ оҥоһугун таларый? Дьыала туохха сытарый? Салгыы туох былааннааххыный?
– Маҕаһыыннарга кэлэр табаар кэлиҥҥи кэмҥэ сыаната олус ыараата. Хаачыстыбата да мөлтөөтө. Киһи наадыйар мала аҕыйаҕын ааһан, туттарга табыгаһа суох. Туттуллубат, солуута суох мал элбэх буолааччы. Кэлин дьон бэйэ оҥоһугун быдан сэҥээрэр, сыаналыыр буолла. Тоҕо диэтэххэ, хас биирдии оҥоһук ураты, илии сылааһын илдьэ сылдьар. Робот, массыына оҥорорун курдук үүт-үкчү буолбат. Сахалыы толкуйунан сөпкө аттарыллыбыт, табыгастаахтык оҥоһуллубут бородууксуйаҕа интэриэс мэлдьи баар буолуо дии саныыбын. Онон инникитин да булчуттарга аналлаах таҥаһы-сабы, туттар тэрили оҥорон таһаарыахпыт. Дьон биһириирин тухары айыахпыт-тутуохпут, үлэлиэхпит-хамсыахпыт. Бэйэбит оҥорон таһаарар бренд буолбут оҥоһуктарбытын салгыы сайаннаран, Арассыыйа да таһымыгар тахсар былаан баар. “Сиэгэн” диэн табаарынай бэлиэ быһыытынан Арассыыйа патеныгар докумуоҥҥа үлэлэһэ сылдьабыт.
– Алексей, дьоҥҥо-сэргэҕэ чахчы туһалаах эйгэҕэр ситиһиилэри баҕарабын!
Оксана ЖИРКОВА кэпсэттэ
