Дьокуускай куорат 203-с түөлбэтигэр СМАРТ-бибилэтиэкэ аактабай саалатыгар муус устар 23 күнүгэр “Түөһэйии: билии, өйөбүл, дьайыы” диэн ааттаах кэмпириэнсийэ буолан ааста. Кэмпириэнсийэни “Долгожить” кэмиэрчэскэйэ суох уопсастыба (дир. Н.А. Каратаева) анал бырайыагынан тэрийэн, иилээн-саҕалаан ыытта.
Саала толору киһи мустубутунан сылыктаатахха, үгүс киһини долгутар кыһалҕа эбитин бэлиэтиигин. Күн аҥаара ыытыллыбыт тэрээһиҥҥэ куорат балыыһаларыттан, Уһун үйэлэнии кииниттэн анал идэлээх быраастар, уйулҕаһыттар, социальнай үлэһиттэр кэлэн кытыннылар, маны тэҥэ араас маастар-кылаас буолла. Сылдьыбыт дьон олус туһалаах тэрээһин буолбутун бэлиэтээтилэр, инникитин өссө даҕаны ыытылла турарыгар баҕа санааларын эттилэр.
Түөһэйии сыыппарата улаата турара дьиксиннэрэр
Виктория МЕСТНИКОВА, невролог быраас:
— Биһиги “Өйгө тутуу” диэн кэбиниэппит (“кабинет памяти”) 2020 сыллаахтан аһыллан үлэлиир. Түөһэйии ыстатыыстыкатын ылан көрөр буоллахха, киһини дьиксиннэрэр сыыппаралар. Ол курдук, аан дойду үрдүнэн сыл аайы түөһэйиигэ 10 мөлүйүөнтэн, оттон Арассыыйаҕа 2 мөлүйүөнтэн тахса киһи ыалдьара бэлиэтэнэр. 2050 сылга диэри аан дойду үрдүнэн 152,8 мөл.тиийиэн сөп диэн сабаҕалааһын баар.
Елена МАКСИМОВА, “Долгожить” АНО мэдиссиинэ сиэстэрэтэ, нейротренер:
— “Долгожить” кэмиэрчэскэйэ суох тэрилтэ дириэктэрэ Наталья Алексеевна Каратаева өрөспүүбүлүкэтээҕи 3-с №-дээх килииньикэлии балыыһатын кытта аҕам саастаах дьоҥҥо наадалаах отделениены арыйан үлэлэтэ сылдьара кэрэхсэбиллээх. Үлэтин түмүгэ көстөн, бу улахан кэмпириэнсийэ ыытылынна. Кырдьаҕастарга уонна түөһэйбит дьоҥҥо чугас дьоно-сэргэтэ хайдах көмөлөһүөн сөбүн туһунан араас сүбэни ыллылар, тургутук толордулар, маастар-кылаастар ыытылыннылар. Кырдьаҕастар эмискэ баҕайы түөһэйэн хаалаллара баар суол. Онтон дьиэ кэргэттэрэ айманаллар, охсууну ылаллар. Билигин олохпут тэтимэ түргэн, сайдыы эмиэ оннук.
Евгения ЛЬВОВА, ЯРПНД клиническэй психолога, СӨ Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин ыстааты таһынан кылаабынай клиническэй психолога:
— Мустубут дьоҥҥо психотерапевтическай киин үлэтин-хамнаһын кэпсээтим. Бу – өрөспүүбүлүкэтээҕи психоневрологическай дьыспаансыр (ЯРПНД) отделениета. Манна психиатр-быраас, психотерапевтар уонна мэдиссиинэ психологтара үлэлииллэр. Биһиэхэ үксүн уйулҕа өттүнэн кыһалҕалаах, хом санаалаах эбэтэр олох уустук түгэннэригэр оҕустарбыт дьон кэлэллэр. Бастаан психиатр-бырааска сылдьаллар. Ол иннинэ 122 сулууспанан суруйтараллар уонна Лермонтов уулусса 178/1 аадырыска турар бэликилииньикэбитигэр кэлэн, психиатрга көрдөрүнэллэр. Кини анаатаҕына, кииммитигэр киирэллэр. Манна күнүскү стационар үлэлиир, онно эмтэнэллэр. Психотерапевт, мэдиссиинэ психолога, социальнай үлэҕэ исписэлиис кинилэри кытта күннэтэ үлэлэһэллэр.
Наталия ИВАНОВА, клиническэй психолог:
— Биһиги өрөспүүбүлүкэтээҕи 3-с №-дээх килииньикэлии балыыһа иһинэн үлэлиибит. Кэбиниэккэ 2 исписэлиис баар – невролог-быраас уонна мин, клиническэй психолог. Невролог-быраас, көрдөрө кэлбит ыарыһаҕы көрөн-истэн баран, анаалыска ыытар, диагноз туруорар, сүбэ-ама биэрэр. Оттон мин анал дьарыктарга суруйан, бөлөхтөрүнэн арааран дьарыктыыбын. Араас дьарыктаахпыт. Ураты болҕомтобутун эрдэтээҕи үлэҕэ (профилактика) уурабыт. Киһи кыралаан умнуган буолбутун биллэҕинэ, эрдэттэн бырааска көрдөрүнүөн, сүбэ-ама ылыан наада. Биһиги кэбиниэппитигэр ардыгар улаханнык түөһэйбит, мунар, дьиэттэн тахсан баран, сүтэн хаалар буолбут киһини аҕалааччылар. Маннык түгэҥҥэ төһө кыалларынан көмөлөһөбүт эрээри, көмө бытааннык киирэр. Кинилэри кытта хастыы эмэ сылы быһа дьарыктаныахха наада. Бириэмэтигэр эрдэ көрдөрүммүт дьон түргэнник чөллөрүгэр түһэллэр, үчүгэй буолаллар.
Үлэбит түмүгүн кэтээн көрөр буоллахха, дьарык уонна эмтэнии олус үчүгэй көрдөрүүнү биэрэр. Ол түмүгүнэн эмтэннэхтэринэ, үтүө түмүктээх буолар. Ол курдук, “до и после” чинчийэр үлэни ыытабыт. Бүтэһик саҥа бырайыакпыт “Интенсивные занятия с процедурами” диэн буолар.
Биһиэхэ кэлэргэ уочараттаах. Баҕалаах элбэх. Кылгас кэмҥэ дьарыктаабаппыт. Икки нэдиэлэттэн саҕалаан икки ыйга диэри дьарыктыахпытын сөп. Дьокуускай куорат Горькай уулусса 94-с аадырыһыгар баарбыт, 8914 280 6544 төлөпүөнүнэн билсиэхтэрин сөп. Ыйан-кэрдэн, сүбэлээн биэрэбит. Түөһэйии элбэх хайысхалаах. Ол курдук, бастакытынан, “сосудистай” түөһэйии буолар. Хаан үрдүк баттааһына, куһаҕаннык утуйуу, төбө ыарыыта түөһэйиигэ тириэрдэр. Ону эрдэттэн тохтотуохха сөп. Саамай куһаҕан – “нейродегенеративнай” түөһэйии, ол эбэтэр Альцгеймер ыарыыта. Бу ыарыы үтүөрбэт ыарыыга киирсэр. Ол эрээри ыарыы хаамыытын бытаардыахха сөп. Бэйэм 3 сыл устата кэтээн көрүүбүнэн, ыарыһах эмин иһэр, дьарыктанар буоллаҕына, биир сиргэ турар буолар. Түөһэйбит киһи бэйэтэ эрэ эрэйдэнэр буолбатах, дьиэ кэргэнигэр, чугас дьонугар-сэргэтигэр эрэйи-муҥу аҕалар. Кыра оҕотооҕор эрэйдээхтик көрүллэр, сууккаҕа 24 чаас устата аттыттан арахпакка, мэлдьи кэтии-маныы сылдьыахха наада, кыра да кэмҥэ соҕотохтуу хаалларбаккын. Онон эрдэттэн доруобуйаҕытын көрүнэ сылдьыҥ диэн сүбэлиибин.
Анна ПАВЛОВА, нейротренер:
— Саастаах киһи туохтан түргэнник түөһэйэрий? Дьону кытта алтыспатыттан, ханна да сылдьыбатыттан, хаампатыттан, дьиэтигэр соҕотоҕун олороруттан. Маннык киһи туохха да улаханнык наадыйбат буолар. Кинилэр олоххо интэриэстэрин тардан, дьиэнэн сылдьан дьарыктыыбыт. Анал тэтэрээттээхпит. Хамсанарыгар үлэ ыытабыт. “Когнитивнай” эрчиллиилэри оҥорторобут. Кэпсэтэбит, ааҕабыт, наада буоллаҕына, ыллыыбыт, хабылык оонньотобут, уопсайынан, аралдьытар курдук тугу баҕарар гыныахпытын сөп. Бу сылга киирэн баран, соҕотоҕун олорор 6 киһиэхэ сырыттым. Олор истэригэр “маломобильнай”, түөһэйбит дьон бааллар. Кинилэр “Өйгө тутуу” кэбиниэккэ (“Кабинет памяти”) суруйтараллар. Дьиэлэригэр баран билсэбит, сөбүлэһэр буоллахтарына, нэдиэлэҕэ иккитэ-үстэ сылдьабыт.
Наталия КАРАТАЕВА, “Долгожить” АНО дириэктэрэ:
— Түөһэйии тиэмэтигэр аналлаах кэмпириэнсийэ “Студия паллиативного здоровья” социальнай бырайыак чэрчитинэн буолла. Бырайыак “Фонд президентских грантов” үбүлээһининэн ыытылынна. Элбэх киһи кэлбитин көрөн үөрдүбүт. Онон “дьон бу тиэмэни интэриэһиргиир эбит” диэн сыаналаатыбыт. Биһиги социальнай партнёрдарбыт – балыыһалар, “Аврора” Уһун үйэлэнии киинэ уонна социальнай сулууспалар кэлэн, тустаах үлэлэрин-хамнастарын, ханна баран хайдах, туох көмө ылыахтарын билиһиннэрдилэр, биирдиилээн дьону кытта кэпсэттилэр. Кэмпириэнсийэ сүрүн тиэмэтэ – түөһэйии. Биһиги лиэксийэ эрэ аахпатыбыт, маастар-кылаастары оҥордубут. Манна “көрүү-истии оскуолата” (“школа ухода”) үлэлээтэ. Дьиэ кэргэҥҥэ түөһэйбит киһи баар буоллаҕына, кинини көрөр-истэр чугас дьоно ханна баран, кылгас кэмҥэ “тыын ыла” (“передышка”) түһүөхтэрин сөбүн, ыарыһаҕы хайдах көрөр-истэр туһунан кэпсээтибит, көрдөрдүбүт. Боростуой тургутуктарынан түөһэйиини хайдах билиэххэ сөбүн туһунан ыйытык оҥоһулунна. Маны дьиэҕэ хайдах оҥоруохха, толоруохха, ханна, кимиэхэ барыахтарын сөбүн быраактыкаҕа көрдөрдүбүт, быһаардыбыт.
“Долгожить” АНО “сестринский уход” отделениета 5 сыл устата үлэлээн кэллэ. 15 миэстэлээх отделениеҕа 14 хонукка ыарахан ыарыыга ылларбыт саастаах уонна түөһэйбит дьону ылан көрөбүт-истэбит. Барыта босхо. Үксүгэр 95%-ра “когнитивнай кэһиллииллээх” буолар. Ол кэмҥэ чугас дьоно “передышка” ылан сынньаналлар. Манна киирэргэ олорор сиргитигэр баар бэликилииньикэттэн, тыа сириттэн кэлээччилэр бэйэҕит балыыһаҕытыттан анабыллаах кэлэҕит. Интэриэһиргиир дьон, биһиэхэ 8914 277 7429 нүөмэринэн билсиэхтэрин сөп.
Маны сэргэ нэһилиэнньэни кытта үлэлэһэбит. Ол курдук, “Школа ухода” уонна онлайн консултаассыйа ыытабыт. Социальнай үлэһиттэргэ түөһэйиигэ аналлаах куурустары эмиэ ыытабыт.
Арыый эрдэ истибитим, билбитим буоллар...
Татьяна МАКСИМОВА, кэмпириэнсийэ кыттыылааҕа:
— Бириэмэтигэр ыытыллыбыт үчүгэй, туһалаах социальнай бырайыак буолла. Биһиги, сааһырбыт дьон, ахсааммытынан нэһилиэнньэ улахан аҥаарын ылабыт. Бу уустук кэмҥэ киһи үксэ кэриэтэ улахан истириэскэ сылдьар. Кырдьаҕастар үчүгэйдик аһаабат-сиэбэт, утуйбат буолаллар. Ордук АБДь-га сылдьар байыастаах дьон улахан кыһалҕаҕа түбэһэллэр. Сааһырбыт киһи төһөнөн истириэскэ киирэр да, оччонон иммунитета уонна физическэй туруга, мэйиитин үлэтэ түргэнник мөлтүүр. Ол иһин билиҥҥи кэмҥэ саамай наадалаах, туһалаах тэрээһин буолла дии саныыбын. Бүгүҥҥү көрүүбүнэн, волонтёрдары эбии тардан, элбэх киһини маастар-кылааска кытыннарыахха баар эбит. Сорох сиргэ уочарат үөскүү сырытта. Саастаах дьон “Эрчим”, “Аврора” диэн тэрилтэлэрбит үчүгэйдик үлэлии олороллор, сүрдээх улахан көмөнү оҥороллор. Мин “Эрчимнэргэ” сылдьыбытым, сөбүлээбитим уонна мэлдьи хайгыыбын.
Руф Гаврильев, кэмпириэнсийэ кыттыылааҕа:
— “Аврора” Уһун үйэлэнии киинигэр 10 хонуктаах сынньалаҥар сылдьабын. Бэрт тэрээһин буолла. Оттон түөһэйии хас биирдии сааһырбыт киһи улахан кыһалҕата буолар, көрдөһөн да, атыылаһан да ылбаппыт. Айылҕа айбытынан кырдьар буоллахпыт. Ол иһин эрдэттэн маннык сэрэтии, билиһиннэрии ыытыллыбыта кэрэхсэбиллээх. Биллэхпитинэ, биир эмэ сыл олохпутун уһатыахпытын сөп.
Елена КОНСТАНТИНОВА, 82 саастаах Өлөөнтөн сылдьар:
— Өлөөнтөн аллара массыынанан икки суукка айаннаан кэлэн, “Аврораҕа” сынньана сылдьабын. Наһаа үчүгэй тэрээһиҥҥэ, хата, сырыттыбыт. Урут манныкка сылдьа иликпин, онон элбэҕи биллим, иһиттим. Бачча сааспар диэри түөһэйии туһунан бастакыбын истэбин. Чугас эргимтэбэр умнуган буолбут дьон баар бөҕө буоллаҕа. Бэйэм даҕаны умнуган буоллум. Арыый эрдэттэн истибитим, билбитим буоллар...
Дьэ, бу курдук бүгүҥҥү олохпут биир сүрүн кыһалҕатыгар кубулуйбут түөһэйии ыарыыта дьону-сэргэни сүрдээҕин долгутарын, эрдэттэн сэрэтии үлэтэ ыытыллан, билэр наадалааҕын бу тэрээһин көрдөрдө.
