Тииҥ Мэхээлэ диэн ааттыыр киһилэрин билэбин. Бу киһи өрдөөҕүтэ улахан булчут аатыра сылдьан баран, кэлин төбө ыарыһах буолбут этэ. Кини кэпсээнин мин истибэтэх киһибин, ол гынан баран атын дьон Тииҥ Мэхээлэ ыалдьыбытын төрүөтүн бэйэтэ маннык кэпсиир дииллэрэ:
Ол сыл кини доҕорунуун Ытырыык Ыстапаанныын түүлээхтии уруккуттан сылдьар Иирэлээх диэн үрэхтэригэр тахсыбыттара. Ол дьыл бэйэтэ да дьикти дьыл этэ, халлаан тоҥоро-тоҥоро ириэрэн, хаар түһэ-түһэ ууллан олус хойукка диэри сылаас турбута.
Биир күн Мэхээлэ үрэҕи сыыйан иһэн урукку өттүгэр хаһан да көрбөтөх дьикти көстүүтүн көрбүтэ. Үрэххэ тоҕойдуу киирэр тумуһахха үүнэн турбут биэс-алта аарыма үөккэ баһыттан атаҕар диэри хачыр курдук тииҥ ыттан олороро: тыбыыраллара-иһиирэллэрэ, өрө-таҥнары куһугурайаллара-ыстаҥалаһаллара, сорохторо хам бааччы олороллоро. Мэктиэтигэр, мастар бүтүннүү хамсыы турарга дылылара. Мэхээлэ бастаан түүл дуу, илэ дуу диэн дьиксинэ-аньыыргыы санаан баран, «эрэйдээхтэр ханна эрэ көһөн иһэн, үрэх сиикэйиттэн хаайтаран, уу тоҥорун күүтэ сырыттахтара» диэн сылыктаабыт. Биир да тииҥи куоттарбат гына күөйэн, олохтоох оннун булунан баран, балтараа чааһы быһа туоһапкатынан силликтээн, тоҕус уонча тииҥи ытан ылбыт. Бэрдин бэрт, биири да куоттарбатах... Ол киэһэтигэр үүтээннэригэр «омоллоон олоҕо» төлө тардыллыбыта, байанайдаах булчут туһугар элбэх туос этиллибитэ. Сөп даҕаны, уолаттар бачча саастарыгар диэри бултаатылар да, биир сиргэ туран сүүсчэкэ тииҥи ытан ылбыт киһи баарын туһунан хаһан да истибэтэхтэрэ.
Икки-үс хонон баран «улуу булчут» аатыра охсубут Мэхээлэ эмиэ били сирин таһынан «үрэх өссө да ситэ тоҥо илик, тииҥнэр эмиэ хаайтарбыттара буолуо» диэн чуҥнуу сылдьан, сис тыа быыһыгар былыргы үйэтээҕи булчут үүтээнин омоонун булан ылбыта. Кини бу дойдуга бултаабыта уонча сыл буолла эрээри, хаһан да бу үүтээни таба хаама илигэ. Мэхээлэ, кырдьыгынан эттэххэ, онтон улаханнык үөрбэтэ. Уонча сыллааҕыта киниэхэ бу сири булларбыт абаҕата оҕонньор «манна тыа быыһыгар былыргы тоҥус үүтээнэ баар дииллэр, туох эрэ куһаҕан буолаары гыннаҕына киһи ону таба тайанар үһү» диэн сэрэтэн кэпсээбитэ өйүгэр охсуллан ааста. Кырдьык, Мэхээлэ бу тыаны элбэхтик уһаты-туора сыыйбыта эрээри, бу үүтээни көрөөччүтэ суох.
Бачча түбэһэн баран, Мэхээлэ үүтээни сыныйан көрдө. Үүтээн тутуллубута букатын ырааппыт, сүүс эҥин диэн буолбатах, арааһа, хас да сүүс сыл анараа өттүгэр тутуллубут буолуон сөп. Ону үүтээн аанын бүөлүү баараҕай тииттэр үүнэн тахсыбыттара туоһулуур. Төһө да эргэрдэр үүтээн эркинэ да, үрдэ да сууллубатах. Хап-хара эмэҕирбит истиэнэлэрин тилэри муох саба үүммүт. Үүтээн иһигэр эргэ мас орон сэмнэхтэрэ, үйэ анараа өттүгэр илбирийэн бүппүт таба дуу, тайах дуу тэллэхтэр сэмнэхтэрэ баарга дылылар. Мэхээлэ санаатыгар, үүтээн иһиттэн киһини туймаардар никсик сыттаах сылаас салгын илгийэргэ дылы. Үүтээн кэннигэр бэрт өрдөөҥҥү, чардааттыҥы быһыылаах киһи уҥуоҕун омооно көстөр. Уопсайынан, бэрт хобдох дойду эбит. Турар да сирэ хараҥата, нүһэрэ бэрт курдук. Мэхээлэ киһи кутун-сүрүн баттыыр сиртэн төһө кыалларынан түргэнник дьаадьыйа охсорго быһаарынна. Күн өссө да эрдэ, бэрт кыратык кэрийэ түһүөххэ диэн буолла.
Халыҥ сис былыт кэлэн, күн көстүбэт. Тохтуу-тохтуу хаар түһэн кыыдамныыр. Мэхээлэ мантан түөрт-биэс биэрэстэлээх Кырынаастыыр диэн толоон туһаайыытын тутан түһэн истэ. Балай эмэ тэтимнээхтик барда да, толооно кэлэн быстыбата. Тыата өссө хойдон, лүҥкүрэн иһэргэ дылы. «Бу туох үлүгэрэй, сүүстэ сылдьыбыт дойдум этэ ээ» диэн Мэхээлэ кэнникинэн сүүрэ-хаама былаастаан бэдьэйэн барда. Үрүсээгэр укта сылдьар түөрт-биэс тииҥэ, икки бочугураһа толугураһа истилэр. Ити курдук, чаас холобурдаах айаннаан, боруҥуй буолан эрдэҕинэ... Мэхээлэ лиҥкинэс тииттэр быыстарыгар саһан турар «тоҥуһун үүтээнигэр» иккистээн кэлэн ыы муннунан кэтилиннэ. Төттөрү төннөн кэлбит. Булчут улаханнык дьиксиннэ, ону ааһан куттанна. «Туох эрэ соруйан дьээбэлиир быһыылаах». Онуоха эбии ыта түөкүн ханна эрэ сүтэн хаалбыт. Мэхээлэ үүтээн иннигэр тиийэн «туруу-бараан күлүккүн уһаты-туора оймообут аньыыта-харата суох, бэрт кыра, кылгас-кыаммат киһибин...» эҥин диэн алҕаабыта буолла. Бокулуон ууран баран эргиллиэхчэ буолан истэҕинэ, аттыгар турар баай чаллах тииккэ тииҥ тыаһа иһиирбитинэн өрө куһугурайан таҕыста. Булчут киһи булчута өтөн, саатын ньылбы таһыйан ылбытын бэйэтэ да өйдөөбөтө. Хойуу лабаа быыһынан аҕыйахта көстөн хаалбыт тииҥ ураты дьүһүннээҕин туһунан санаа Мэхээлэҕэ кылам гынан ааста эрээри, булчут аахайбата. Бачча тосхойбут булду мүччү тута сылдьыллыа дуо? Туора сүүрэн тахсан кыҥаабытынан барда. Тииҥ мас кылаан чыпчаалыгар тахсан, хойуу лабаа быыһыттан аллараны көрөн-истэн чэрэлиҥнии олордо. Туоһапка тыаһа өрө хабылларын кытта, тииҥ таҥнары хойуостаммытынан аллара кулаачыктанна. Сиргэ чугаһаан иһэн, таптарбыт тииҥ мутукка хатааста биэрдэ. Мэхээлэ маатыралыы түһэн баран, тииҥ ыйаммыт мутугун тосту ытта. Тииҥ түһэн иһэн аны атын мутугу харбаата... Ити курдук, тииҥ түһүөхчэ түспэккэ, бииртэн биир мутукка ыйанан хаала, чыраахтаһа-тардыһа сырытта. Ол аайы Мэхээлэ үөхсэ-үөхсэ ытыалаан истэ. Кэнникинэн, «туох ааттаах өлбөт үөстээх кыылай!» диэн бэркиһээн, лаппыйан кыҥыы-кыҥыы тииҥи төбөҕө түһэртэлээтэ. Тииҥ эрэйдээх төбөтүн баһа-атаҕа биллэр буоллаҕа – түөрт-биэс бэргэн ытыы кэнниттэн тииҥ төбөтүттэн туох да хаалбата. Ол эрээри, тииҥ өлөр сибикитэ биллибэтэ. Кэмниэ-кэнэҕэс, мөхсө сылдьар, сиһин туора быһан ааһар маҥан сурааһыннаах элэмэс тииҥ сыа хаарга «пөл» гына кэлэн түстэ. Этиллибитин курдук, төбөтө суох. Туох эрэ ынырыктаах куһаҕаҥҥа түбэспитин өйдөөбүт, ол эрээри булчутун илбиһэ киирэн, «синим биир» диэн тохтуур кыаҕыттан ааспыт Мэхээлэ тииҥи ыбылы үктээбит. Хас да хос тирии уллуҥнаах этэрбэс нөҥүө элэмэс тииҥ балысхан мөхсүүтүттэн булчут куйахата күүрбүт, кута ыстаммыт.
Өлө куттаммыт булчут бултаабыт «булдун» (онто өссө өлбөккө сүүрэн хаалбыт үһү) ылбакка эрэ, муҥ кыраайынан бу амырыын дойдуттан тэскилиир аакка барбыт. Балай эмэ сүүрбүт. Сөптөөх туһаайыынан баран иһэрин уонна хонук үүтээнэ чугаһаабытын билэн дьэ арыый кэҥээбит, үөһэ тыыммыт. Ол истэҕинэ, арай, сүгэн иһэр үрүсээгин иһигэр туох эрэ тыаһыырга-хамсыырга дылы гынар үһү. Мэхээлэ этэ тарда-тарда, тохтоон көрөргө быһаарыммыт. Туох да үчүгэйи көрбөтүн эрдэттэн сэрэйэ саныы-саныы, салҕалас илиитинэн үрүсээк быатын төлө тардыбыт, атытан көрбүт. Ону кытта үрүсээгин иһиттэн били мааҕын сарсыарда өлөрбүт бочугурастара көтөн тилигирэһэн-лаһыгыраһан тахсыбыттар, илиитин устун тыыннаах тииҥнэр көхсүгэр өрө сүүрэн тахсан хачыгыраабыттар.
***
Ытырыык Ыстапаан үүтээнигэр эрдэ кэлэн күөстэнэ олордоҕуна, Мэхээлэтэ тылын былас таһааран, төбөтүнэн булкуллан, харааччы иирэн тиийэн кэлбитэ.
Сарсыныгар түҥ-таҥ тыллаһа сылдьар киһитин үүтээнигэр хатаан баран, Ыстапаан киһитэ сылдьыбыт суолун хайан көрбүтэ. Аара суолга киһитэ үрүсээгиттэн сүөкээбит тииҥнэрин, бочугурастарын (онтон сороҕун хайыы үйэҕэ суор, кырынаас сиэбит этэ) булбута. Күнү быһа доҕорун суолун ирдээбитэ да, ханнык да үүтээни, төбөтө суох тииҥи булбатаҕа.
***
Ыстапаан кэлин «Мэхээлэ эрэйдээх булка имэҥэ бэрдиттэн иэдэйбитэ. Холобур, ол үрэх кытылыгар олорор тииҥнэртэн биири эмэ ордоруохтаах этэ уонна, кырдьык көрбүт буоллаҕына, итинник иччилээх сиргэ хараҕар көстөн биэрбит куһаҕан тииҥи туох кыһалҕатыттан, туох буолан ытыалыы турбутай? Уопсайынан, бултуу сылдьан олус тиритэр этэ уонна, сөрүүкүүбүн диэн ааттаан, күһүҥҥү-сааскы чысхааҥҥа мэлдьи төбө сыгынньах сылдьара. Бука, төбөтүн тымныттаҕа буолуо» диэн кэпсиир сураҕа иһиллэрэ.
Оттон Мэхээлэ ыалдьыбыта уонтан тахса сыл буолла. Сылы-сыллаан куорат балыыһатыгар сытар. Дэҥҥэ тахсан дойдутугар көстөн ааһар. «Төһө да төбөтүнэн булкуллубутун иһин, туох да куһаҕаны оҥорбот. Арай, тииҥ курдук окко-маска хатаастар, дьиэ-ампаар үрдүгэр ытта сатыыр буолан, үлтү түһэн дэҥнэниэн сөп» диэн биир дойдулаахтара кэпсииллэр.
АХ.
