Биһиги сахалар аһара “абааһымсах” дьоммут. Баар да, суох да сиригэр наар абааһыны, иччини, сибиэни, дэриэтинньиги, үөрү, көстүбэти уо.д.а. көрдүү сатыыр идэлээхпит. Дьиҥинэн, атын дойдуларга биһиги абааһыбытын хас да бүк куоһарар абааһылар эмиэ баар буолаллар эбит этэ.
Аармыйаҕа Монголияҕа сырыттахпына биһиги чааспытыгар биир Лунин (аатын умнубуппун) диэн куп-кубаҕай сирэйдээх, ыарыһах баҕайы дьүһүннээх нуучча уолун ханнык эрэ атын чаастан көһөрөн аҕалбыттара. Булган диэкиттэн быһыылааҕа. Ыалдьар этэ. Икки кулгааҕын ытыстарынан хам туттан баран чааһы чааһынан хамсаабакка олорон хаалар, түүнү быһа баттата хонор, хаһыытыыр, тартарар эҥин этэ (кэлин доруобуйатынан “хамыыһыйаланан” дойдулаабыта). Кинини бэйэтин чааһыгар сулууспалыы сылдьан куттанан төбөтүнэн моһуогурбутун иһин атын сиргэ көһөрбүттэр эбит этэ. Кини маннык кэпсээбитэ...
Караулга сылдьан чособуойдаан пуоска турбут. Кураанах истиэпкэ хатыылаах боробулуоханан күрүөлэммит ГСМ ыскылааттарын харабыллаан турдаҕына, адьас аттыгар, хабыс-хараҥаттан киһи куйахата күүрэр ынырык хаһыыта иһиллибит... Көрө биэрбитэ, бүтүннүү лаампа буолан сандаарбыт ыскылаат территориятыгар хараҥа истиэптэн сырдаан көстөр киһи кэлэн иһэр үһү. Ол кэлэн, хатыылаах боробулуоханы курдары ааһан, киниэхэ чугаһаан кэлбит. Ол былаһын тухары тохтообокко, иэдээннээх куһаҕан куолаһынан хаһыытыы, кылана сылдьар үһү. Лунин устаап быһыытынан “стой, кто идет!” эҥин диэн хаһыытаан баран, анарааҥҥыта кымаардаан да көрбөтүн иһин, аптамаатын ньылбы таһыйан ылан, тирээн туран, бүтүн биир аптамаат маҕаһыынын ытан лаһыгыратан кэбиспит. Ол эбэтэр, 30 ботуруону. Лунин “лаампалар анныларыгар буолан сып-сырдык этэ. Уонча миэтэрэттэн ытыыга буулдьам барыта таппыт буолуохтаах, сыыһыахпын табыллыбат” диирэ. Анарааҥҥыта онно букатын наадыйбакка, “киһи баар, ытыалыыр” эҥин диэн кыратык да долгуйбут сибикини биллэрбэккэ, аттынан аҕыйах хаамыылаах сиринэн ааспыт. Ол кэннэ улахан систиэринэлэр быыстарыгар баар хайаҕаһынан иһирдьэ хараҥаҕа киирэн иһийэн, чуумпуран хаалбыт...
Лунин пуоска атын “киһи” кэлбитин төлөпүөнүнэн (пуоска төлөпүөн баар буолааччы) биллэрбитэ дуу, аптамаат тыаһын истибиттэрэ дуу, сотору биир улахан “Урал” массыына кузовын толору сыһа саллаат тиэллэн тигинээн кэлбит. Дэлби куттанан саҥарар да кыаҕын сүтэрбит Лунин абааһы ханна киирэн саспытын ыйан биэрбит...
ГСМнаах ыскылаат иһигэр ытыалыыр табыллыбат. Онон саллааттар дэлби хаһыытаан-ыһыытаан, айдааран “абааһыны” пуос таһыгар үүрэн таһаарбыттар. Абааһылара, кырдьык-хордьук, ол киирбит сиригэр сыппыт эбит. Тахсаат да эмиэ хаһыытаабытынан хараҥа истиэп устун сүүрэн күлүгүлдьүйэ турбут. Саллааттар “Урал” массыына фаратынан сырдатан сырса сылдьан, биир килэмиэтиргэ чугаһыыр сири быһа тохтообокко аптамаатынан ытыалаабыттар, “взрывпакеттарынан” быраҕаттаабыттар да, “киһилэрэ” тэппит атаҕын кубулуппатах. Соннук куотан баран хаалбыт.
Лунин ити туһунан кэпсииригэр устунан уҥуоҕа хамсаан, ытаан ыгдаҥнаан барар этэ. Кини кэпсээбититтэн өйдөөбүппүнэн, ол “абааһылара” киһи курдук быһыылаах сырдаан көстөр күлүк эбит. Туох да этэ-сиинэ суох, сирэй-харах дьүүлэ-дьаабыта көстүбэт. Быһата, Лунин кэпсээниттэн дьон баарыгар кыһаллыбакка, сырдык эҥин диэн тардыммакка илэ сылдьар абааһылаах сирдэр баалларын улаханнык сөхпүтүм. Онно холоотоххо биһиги сахалар абааһыбыт барахсан, кэм, “бэйэ киһитэ” буоллаҕа. Сырдыкка оннук кэрээнэ суох киирэн кэлбэт, мээнэ хаһыытыы-ыһыытыы сылдьыбат, бүтүн массыына муҥунан дьон хараҕар көстүбэт, сэмэй. Ханна эрэ кураанах өтөхтөрүнэн, эргэ дьиэлэринэн, хараҥа тыаларынан эрэ саһан дугуйданан сылдьар.
Сирдьит
Бөрө Бүөтүр диэн сырыы бөҕөтүн сылдьыбыт, хаста да хаайыылана сылдьыбыт, үс-түөрт сылы быһа тыынын күрэтэн бырадьаагылаабыт, үтүөнү-мөкүнү барытын көрбүт кырдьаҕас оҕонньор эдэр сылдьан көрбүт-билбит быһылааннарын элбэҕи кэпсиирэ. Бүөтүр уонча саастааҕар муна сылдьыбытын туһунан бу курдук диэн кэпсээбиттээх:
Сэрии сылларыгар биһиги түөрт-биэс ыал буолан Туруйалаах алааһыгар сайылаан олорорбут. Күнү быһа холкуос түгэҕэ көстүбэт үлэтэ, оттон киэһэ өттүгэр быыс булан, оччотооҕу дьахталлар эрэйдээхтэр отонноон сордоноллоро.
Биирдэ киэһэ, оччотооҕу тыйыс биригэдьиирдэр хонтуруолларынан бурдуктаах бааһынаҕа үлэлээн кэлэн баран, ийэм аах тыаҕа отоннуу таҕыстылар. Биэс-алта эмээхсин, дьахтар уонна аҕыйах оҕо баарбыт. Уолаттар үһүөбүт. Биһиги, оҕолор, Мээччэ диэн 12-13 саастаах уол хамандыырдаахпыт. Мээччэ төһө да сытыытын-чобуотун иһин, отонньут быһыытынан быстар мөлтөҕө. Уһун күнү быһа хара тыаны кэтэ сылдьан моҕотойдуур, кутуйахтыыр, ол суох буоллаҕына отон угар умса түһэ сытан туос тордуйатыгар хомуйан дуомнаабыт аҕыйах устуука отонун сиир. Ол курдук, туох да иччитэ суоҕунан көрө-көрө чааһы-чааһынан сытан тахсар. Ийэлээх эбэтэ мөҕөн, хаһыытаан, таһыйаары да сырсан туһамматтар этэ. Дьэ, ол сылдьан, арай, тииҥи сырыстыбыт. Кып-кыһыл тииҥ мастан маска ыстанан кыыралдьытар, биһиги үс уол маһынан тамныы-тамныы сырсабыт. Мээччэбит, биллэн турар, салайааччы. Кини «күөйүҥ», «тоһуйуҥ» диэн хаһыыта-хамаандата куула тыата куугунуор диэри доргуйан олорор. Барахсан, дьэргэлдьийэн сытыы уол этэ. Эмээхситтэр, ийэлэрбит ыраах хаһыытаһа хааллылар. Биһиги тыа үөһүн диэки түһэн бара турдубут. Билигин санаатахха, чаас аҥаара холобурдаах тохтоон көрбөккө барбыт буолуохтаахпыт. Ол истэхпитинэ, хоп-хойуу иһирик иһигэр киирэн тииҥмит сүтэн хаалла. Тэпсэҥнээн, үөхсэн баран төннөргө быһаарынныбыт. Мээччэ бастаата. Мин көрдөхпүнэ, тибис-тиэрэ туһаайыыны тутан түһэ турда. «Сыыһа баран иһэбит» диэн саҥаран көрбүппүн, ким да болҕойбото. «Эн баҕас, тугу билэҥҥин, саҥата суох ис» дэстилэр. Кырдьык, сааспынан мин барыларыттан балыспын. Сирэр-талар кыах суох, кэннилэриттэн баты´ан бэдьэйэн истим. Дьоммутугар кэлиэхчэ кэлбэтибит. Уолаттар сыыйа ыксаан сүүрэн бардылар. Оччотооҕу оҕо эрэйдээххэ туох атах таҥаһа кэлиэй, атах сыгынньахпыт. Дьоммуттан хааллар хаалан бардым. Ол иһэн өйдөөн көрбүтүм, иннибитигэр биир атын киһи баар буолан хаалбыт эбит. Мин көрдөхпүнэ, эргэ тирии сонноох, уһун, көтөх киһи уолаттары ыҥыран-угуйан илиитэ биир кэм өрө даллаҥнаан-күөрэҥнээн олорор, ол гына-гына иннилэригэр түһэн сүүрэн адаҥхастанар. Омунугар, тоҕоноҕо өрө күөрэҥнээн, атах сыгынньах тилэҕэ хараарыҥнаан олорор. Уолаттар ол киһини көрөллөрүн-көрбөттөрүн билбэтим эрээри, өс киирбэх кини ыҥырар туһаайыытынан барсан иһэллэр. Өр да өр сүүрэн баран уолаттар тохтоон олоро түстүлэр, сүбэлэстибит. Мин дэлби сылайан, аччыктаан ытыы-ытыы атын сир диэки баран иһэрбитин этэбин, «бу киһи эһигини соруйан муннара сатыыр» дии-диибин ол киһини ыйабын, мутугунан тамныыбын. Олоро түһэр кэммитигэр «сирдьиппит» ыҥыран сабдыҥныы-сабдыҥныы тула көтө сылдьар, миигин олус өһүөннээхтик батарыта көрүтэлиир, саанан тарбаҕын чочоҥнотор, сутуругун күөрэҥнэтэр. Тыла суоҕа эбитэ дуу, хайдаҕа дуу, саҥарбат этэ. Оччотооҕуга кырам бэрт буолан билигин чуолкайын өйдөөбөппүн эрээри, тоҕо эрэ, ол киһини бары көрөбүт дии саныыбын. Дьиҥинэн, кэлин сэрэйдэххэ, уолаттар кинини көрбөт буолуохтарын сөп эбит. Аһаҕас эттээх буолан мин эрэ сордонноҕум. Ити курдук, түптэ-түрүлүөн быыһыгар, иннибитигэр-кэннибитигэр «киһи» сарбаҥнаан ыҥыра турдаҕына бэрт кыратык олоро түһээт, уолаттар ол киһи угуйуутун хоту түһэ турдулар. Түүн дуу, күнүс дуу, төһө өр барбыппытын өйдөөбөппүн, мин дьоммуттан быстан хаалан хаалбытым. Үс хонон баран, сайылыкпытыттан 3 көстөөх сиртэн, киэҥ алыыга тумуһахтыы үтэн киирбит тииттэртэн саамай улаханнарын үрдүгэр ыттан ытыы олорорбун булан ылбыттар этэ. Бука, туохтан эрэ күрэнэн тахсыбыт буолуохпун сөп эбит. Эппитим курдук, уолаттар эрэйдээхтэри били күтүр илэ батыһыннаран илдьэ бара турбута.
Ол күһүнү быһа нэһилиэк дьоно бука бары эҥин араастаан көрдүү, тыаны «тараахтыы» сатаан баран тохтообуттара. Оччотооҕу холкуостар салалталара сидьиҥ сигилилэриттэн киһи кэлэйэр, сүппүт уолаттар төрөппүттэрэ эрэйдээхтэри «эһиги кыайан ииппэккэ оҕолоргутун собус-соруйан кыыл ыыппыккытын көрдүүргэ үс холкуос үлэтэ тоҕунна, ол ороскуотун барытын олоччу төлүөххүт» диэн дьаҕырыйаллар, кирдиэлэтэллэр этэ. Оттон уолаттар уҥуохтарын эһиилигэр биирдэ булбуттара. Ким да, туох да булбатын-сиппэтин курдук, ыппыт охтуу көнөтүк баран олус ырааппыттар этэ.
Арба, куһаҕантан киһи да күлэр диэбиккэ дылы, булуллан баран «киһи батыһыннаран илдьибитэ» диэн кэпсээбиппэр, оройуон кииниттэн баргыйан саҥарар, чиккэҥэлэспит милииссийэлэр кытта кэлэн доппуруостаан турардаахтар. Ол «киһи» туох таҥастааҕын-саптааҕын, дьүһүнүн, «ураты бэлиэлэрин» ыйыталаһа сатыыллара. Төһө да кинилэр бэртэрин иһин, баччааҥҥа диэри абааһыны тутан хаайбыт милииссийэни киһи истибэт.
Таарыйа санаттахпына, кырдьаҕас оҕонньоттор киһи сирдээн барбытын этээппин кытта, «абааһы батыһыннарбыт, ол аата бүттэхтэрэ» диэн тута түмүк оҥорбуттара.
Кытаҕас илии
Хортуоппуй биригээдэтигэр үлэлиир тырахтарыыстар сайылыыр сирдэригэр көһөн тахсыбыттарын, үгэс быһыытынан, кыратык «бэлиэтээтилэр». Аһаан-сиэн баран, үһүө бэйэлэригэр холооно суох омуннаахтык-төлөннөөхтүк түүн үөһүгэр диэри кэпсэтэ-ипсэтэ, сэһэргэһэ сыттылар. Сайылыахтаах дьиэлэрэ туох да хоһо-таймата суох олус былыргы тутуу. Биир көҥкөлөй саалаҕа истиэнэни батыһыннары түөрт орон турар, саала уһугар биир төгүрүк остуоллаахтар. Кыратык холуочуйбут дьон сэһэннэрэ-сэппэннэрэ ыраатта. Ньоох Ньукулай ороно чиэски турар буолан элбэҕи сүүйтэрдэ, кэпсэтии сүгүн иһиллибэт. Оронугар өттүгэстээн истэ сатаан баран, оронун оннуттан соһон таһааран, дьоннорун ороннорун икки ардыгар туруорарга быһаарынна. Ыстанан туран, үөс батааска биэрбэккэ, хамсаабакка турбута хас да үйэ буолбут былыргы ыбыс-ыарахан тимир орону бэрт эрэйинэн соһон түҥкүнэтэн илдьэн дьонун икки ардыларыгар туруоран кэбистэ. Бодобуос Микиитэ суол аанын бүөлүүр куһаҕанын, дьиэ эргэтин, «кимнээх эрэ» түүн киирэн-тахсан иһэн мэһэйдэтиэхтэрин эҥин туһунан тугу эрэ көхсүн иһигэр саҥаран буллугураата да, ким да ону аахайбата. Ити курдук күн бастакы сардаҥалара чаҕылыһыахтарыгар диэри кэпсэтэ сытан утуйдулар.
Ньукулай сарсыарда икки бэрбээкэйиттэн суорҕан бүтэй ким эрэ ыбылы харбаан ылбытыттан соһуйан уһугунна. Халлаан сырдаабыт, Бодобуос Микиитэ былыр үйэҕэ туран таһырдьа уот оттон, чэй оргутан солууру таҥкынатар тыаһа иһиллэр. Ньукулай туох буолбутун ситэ өйдөөн-дьүүллээн быһаарбакка эрэ, атаҕын төлөрүтэ сатаан мөҕүстэ да, анарааҥҥыта ыытар былаана суох. Туох да эппиэтэ-бирибиэтэ суох оронуттан ньылбы тардан түһэрэ сатаата. Ньукулай оронун икки биттэҕиттэн тутуһан чирэстэһэн көрдө. Дьирээлэһии кытаанаҕа манна буолла. Көстүбэт күтүр, арааһа, оронтон тирэнэ-тирэнэ тардар быһыылаах – оронноро хамсаабат. Ньукулай ыгылла-ыгылла тардыһа сытан, ойоҕоһугар утуйа сытар Бүөккэни уһугуннара сатаан хаһыытаата. Бүөккэ уһугунна быһыылаах эрээри, өйдөөбөтө. Туох да иччитэ суоҕунан, «бу киһи хайдах буолла» диэбиттии килиэр-малаар көрөн кэбиһэ-кэбиһэ сытта, дьөрү, өндөйбөтө даҕаны. Ити кэмҥэ көстүбэт Ньукулайы, суорҕаннары-таймалары сиргэ соһон өрө лаһыгыратан түһэрдэ уонна аан ойоҕоһунааҕы эркини бата туруору үөһэ соһон барда. Уолуйуу буолла. Ньукулай кулуннуу мөхсө сылдьан Бүөккэтин ыҥыран хаһыытыы сатаан кэбистэ. Анарааҥҥыта туран олордо, хараҕын туора-маары сотунна эрээри, кэм да өйдөөбөтө. Көстүбэт Ньукулайы атаҕыттан үөһэ соһоро тохтообот, хайыы үйэҕэ икки илиитинэн эрэ бэрт нэһиилэ тайанан турар, атахтара дьиэ үрдүгэр тиийиэх буоллулар. Маныаха эбии, суорҕана дэлби бөрөнөн, иилистэн сүгүн утарылаһыннарар кыаҕы биэрбэт, тыын-быар ыгыллыыта буолла. Хата, ити кэмҥэ таһырдьа ас астыы сылдьыбыт Бодобуос Микиитэ, Ньукулай сарылыыр саҥатын истэн, дьиэҕэ көтөн түһэн абыраата. Көстүбэт улуу күтүр тимир кытаҕас илиитин дьэ төлөрүттэ, Ньукулай муостаҕа өрө лиһигирии түстэ.
Ити молуон, этиллибитин курдук, сарсыарда халлаан сырдаабытын кэннэ, 10 чаас саҕана буолбута. Ньукулай тута ыстанан туран Бүөккэ үрдүгэр түстэ. «Хара ыт! Тугу көрөн сытаҕын, абааһы тутан илдьэ барбытын, көрдөрөн туран илэ сиэбитин да иһин кыһаллыа суоххун дии, б...!» Итинтэн сылтаан улахан иирсээн бара сыспытын Бодобуостара тохтоппута. Быһаарсыбыттара, Бүөккэ кырдьык өйдөөбөтөх эбит, киһитэ хаһыыра-хаһыыра муостаҕа түһэн баран, таҥнары айаннаан тиийэн истиэнэҕэ икки илиитинэн тирэнэн турбутун, «сарсыардааҥҥы сэрээккэтин оҥороро тугун толооһой, хоччоххойой» диэн сөҕө-бэркиһии эрэ санаабыт.
Быһылаан кэнниттэн, бары ыстаҥалаһан туран орону урукку миэстэтигэр соһон илдьэн туруоран кэбиспиттэрэ. Бу кэнниттэн кинилэр уһун сайыны быһа тугу да көрбөтөхтөрө-билбэтэхтэрэ.
«Уопсайынан, эргэ тутууларга, дьиэҕэ-уокка аан айаҕар ону-маны туруоран суолу-ииһи мэһэйдэппэт ордук эбит. «Дьиэлээхтэр» кэлэ-бара үөрэммит суолларын бүөлүүрү сөбүлээбэттэр» диэн кэпсииллэр.
А.Х.
