Отутус сыллардаахха Дьааҥы Дулҕалааҕын үрэҕин таҥнары кучана кэлэн барбыта биллэр. Билигин этэллэринэн, хаар киһи эбэтэр чучунаа.
***
Дулҕалаах билиҥҥи бөһүөлэгиттэн сэттэ биэрэстэлээх Өлүк диэн ааттыыр сирдэригэр икки ыал олорбут. Васильева Анна диэн дьахтар киэһээҥҥи ыамҥа ынахтарын аҕалан далга хаайталаабыт. Дьиэтиттэн ыаҕастарын аҕалан ынахтарын сайылык хотоҥҥо киллэрээри ааанын тардан көрбүтэ, аана букатын аһыллыбатах. Хотон аанын маһа сахсайан хаалан, босхо кэриэтэ турбута эбитэ үһү. “Хотонум сууллаары саалыннаҕа дуу?” диэн дьиибэргээн, халҕанын тутаах быатын илиитигэр эрийэн, холуодаттан тэбинэн күүскэ тардыалаабыт. Аана ыарахана бэрдиттэн илиилэрэ, атахтара дырылыы утуйан хаалбыттар.
Арааһа, атын күтүр быһыылаах диэн, уҥуохтара халыр босхо барыар диэри куттаммыт. Дьиэтигэр киирэн дьонугар кэпсээбит. Дьоно муодарҕаан, хотоҥҥо тахсыспыттар. Айанньыт диэн ааттыыр оҕонньордоро тиийэн күүскэ тардыалаабыт. Эмиэ илиитэ-атаҕа дырылыы утуйбут. Хаһыытыы-хаһыытыы халҕаны тэбиэлээн көрбүттэр да, хоппойон да көрбөтөх. Син өр мучумааннаспыттар. Онтон оҕонньор сүбэтинэн Гаанньа диэн кыра уолу чүмэчилээн хотон хатарар куллураанынан иһирдьэ киллэрбиттэр. Оҕонньор бэйэтэ сааланан баран, түннүгүнэн иһирдьэ быга сытан: “Киһи буоллаххына – көһүн, абааһы буоллаххына – сиэ”, – дии-дии хаһыытаабыт, саатын сомуогун туруорбут. Аанын тардан көрбүтүгэр арай аһылла биэрбит. Хотоҥҥо ынахтарын үүрэн киллэрээри гыммыттарыгар, сыт ыла-ыла сиргэнэн, төттөрү тахса тураллар эбит. Инньэ гынан далга хаайан туран ыылларыгар тиийбит. Бу – кучана бастакы муокаһа.
***
Иккис биллиитэ Дулҕалаах бөһүөлэгиттэн түөрт биэрэстэлээх Кыырт Ыйаабыт диэн сиргэ буолбут. Онно Ньукулаайаптар диэн ыаллар олорбуттар. Ньукулаайап уолаттарыныын ыраах барбыт кэмэ эбит. Дьахтар соҕотоҕун хаалан олороро үһү. Тиргэҕэ иҥнибит кыра кус оҕотун улааттын диэн, дьиэҕэ иитэн туруорар эбит. Улахан чабычахтаах ууга сөтүөлэтэрэ үһү. Онтун остуол таһыгар туруорбут. Дьахтар киэһэ утуйа сытан, баттатан-уолуйан уһуктан кэлбит. Дьиэтин аанынан улахан бэйэлээх киһи дуу, кыыл дуу буолара биллибэт бүтүннүү түү баҕайы киирэн эрэрин көрбүт. Кутталыттан хайыан да булбакка олорбут. Онтон өйдүү биэрэн куһун чабычахтаах уутунан били баҕайыны часкыйа түһээт ыспыт. Киһитэ дуу, абааһыта дуу сүтэн хаалбыт. Ол түүн букатын утуйбатах. Сарсыныгар дьүөгэ дьахтара сылдьыбытыгар ирэ-хоро кэпсии тоһуйбут.
***
Кучана үһүс көстөн ааһыыта маннык. Дулҕалаах бөһүөлэгин ортотунан сүүрэр Бэринньэх үрүйэтин салаатыгар Умсан Сээнэ дэнэр үрэх баар. Онно көрбүттэр. Былыр үрэҕи таҥнары хаарбыһынан таһаҕас таһаллар эбит. Аныгынан буоллаҕына, баарсаны мас эрдиилэринэн, чиэстэнэр мастарынан салайаллара, бэйэтин охсуу дьиэтин курдук туталлара. Ол күн үлэһиттэр бөһүөлэккэ тахсыбыттар. Хаарбыска Испии диэн эдэрчи киһи утуйа хаалбыта үһү. Түүн сүгүн утуйбакка сордоммут. Сарсыарда күн ойуута “ээ чэ, туран да соҕотоҕун тугу гыныахпыный” диэн, оронугар кэтэх тардыстан сыппыт. Ол сытан сыыр үрдүгэр туох эрэ хамсыырын көрө биэрбит. Тиит төргүү мутугун үөһэ өттүн диэки улахан, киһиэхэ маарынныыр эрээри бүтүннүү түү баҕайы турар эбит. Бүлгүннэрэ сулугур, илиилэрэ уһуннуҥу үһү. Сирэйэ-хараҕа хайдаҕын кутталыттан болҕойон көрбөтөх. Хаарбыска сытар сүгэни ылаат, хаһыытыы-хаһыытыы истиэнэни охсуталаан барбыт. Кутталыттан били киһитэ дуу, харамайа дуу хайа диэки барбытын көрбөтөх. Онтон ыла ол эдэр киһи соһумтах буолан хаалбыт.
Ити курдук кучана биир күн Дулҕалаах үрэҕин сүнньүнэн таҥнары биллэн ааспыта номох буолан кэпсэнэр. Кэлин дьон туохтара эрэ табыллыбатаҕына, “кучана буулаата” диир буолбуттара.
Вера ВАСИЛЬЕВА.
Дулҕалаах, Дьааҥы.
