“Кыым” ааспыт нүөмэригэр дьикти дьылҕалаах абаҕам олоҕун кэрчик кэпсээннэрин туһунан суруйбутум. Санаттахха, кини үйэтин тухары сопхуоска тырахтарыыстаабыта, кэлин, Сойуус ыһыллыбытын кэннэ, бааһынай хаайыстыба тэринэн үлэлээбитэ-хамсаабыта. Хойукка диэри ыал-күүс буолбакка, оччотооҕу кэм үгүс эр дьонун курдук, буккулла-тэккиллэ да сылдьыбыта.
Кини олоҕор араас дьиктини көрбүтэ, дьулаан да суолларга түбэһитэлээбитэ. Бэйэтэ кэпсииринэн, саанан да ытыллыбыт, быһаҕынан да анньыллыбыт, саахалга түбэспит, кырбаммыт-охсуспут, өлөн да баран тиллибит, быһата, олох аһыытын-ньулуунун барытын амсайбыт киһи этэ. Ол сырыыларын хойукка диэри үөлээннээхтэрэ сөҕө-махтайа кэпсииллэрин, бэркиһииллэрин истэр буоларым. Бүгүн онтон Баай Боппуок кыргыттарын туһунан кэпсээни бэйэтин аатыттан билиһиннэрэбин.
– Былыр биһиги өбүгэбит оҕонньор, Баай Боппуок, Күөллэрикигэ олорбута. Күөллэрики – бэрт киэҥ дойду. Оҕонньор кыстыга ол алаас хоту өттүгэр баара үһү. Байыалыаттык, тоттук олорбут. Алааһын икки улаханык күөлүн хорон, уутун бүтүннүү үрэххэ түһэрэн, ходуһа таһааран, сылгы-сүөһү бөҕөнү дэлэппит. Кини өтөҕүн, хотоннорун төҥүргэстэрэ хойукка диэри ордон туралларын оҕо сылдьан көрөр буоларым. Кэлин онно холкуос, сопхуос титииктэнэ сылдьыбыта. Дьиэтин-уотун тобоҕо билигин даҕаны турар. 1990-с сыллардааҕы сир түҥэтигэр ол уолбаны Кыыллай Мэхээлэлээх быстаран ылбыттара. Эмиэ бааһынай хаһаайыстыба буолбуттара.
Биир сайын саас Буом ойуур бааһынатыгар сир хорута сылдьан (ампаарга хоно сытабыт), тыраахтарбыт моһуоктаан, дэриэбинэҕэ киирдим. Дьиҥэр, наһаа ырааҕа суох сир. Онон бөһүөлэккэ Саһар алаас сиһин быһа түһэн, Күөллэрикини туораан, тиийиэхтээхпин. Убайым Силип тыраахтарын көрүнэ хаалла.
Наһаа ырааҕа суох курдук этэ эрээри, тыа быыһа, суол-иис баһыллар бадараан буолан, балачча өр алтахтаан, киэһэ аһылык саҕана Күөллэрики хоту өттүгэр киирэн кэллим. Кэлин улаханнык сатыы хаампатах киһи дэлби илиһинним, сылайа да быһыытыйдым. Онон сынньанан ылыам, табахтыам диэн, титиик ампаардарын иннигэр сытар дүлүҥҥэ тиийэн олорунан кэбистим.
Арай саҥардыы тиийэн олорон, сылайбыт атахтарбын тыыллаҥнатан-уунаҥнатан баран, табахпын уматтыахча буолан эрдэхпинэ, эмискэ уҥа уонна хаҥас өттүбэр туохтар эрэ элэс-элэс ааһан эрэргэ дылылар этэ да, икки өттүбэр икки билбэт кыыһым хантан да кэлбиттэрэ биллибэккэ, кэлэн олорунан кэбистилэр. Мин соһуччута бэрдиттэн ходьох гына түстүм, этим сааһа барыта арыллынна, тымныы уунан ыстарбыт курдук буоллум. Аны туран, соһуйбут омуммар уобан олорбут бөппүрүөскэбин уолугум иһигэр түһэрэн, түөспүн уокка сиэтэн, абытай-татакай буолан мучумааннанным.
Табахпын нэһиилэ ороон таһаардым. Ол икки ардыгар кыргыттарым хайдах кэлэн олорбуттарын курдук мэлис гынан хаалбыттар. Дьикти! Аны туран, өйбүн-төйбүн өссө да ситэ булуна иликпинэ, уолуйбутум ааһыан иннинэ, уун-утары ыас хара аты мииммит киһи иһэрэ көһүннэ. Мин сүрэҕим олох улаханнык хамсаата. Били сылайбытым ханна да суох буолан хаалла. Дүлүҥмүттэн ойон туран, ампаар муннугар сытар сүлүгэһи харбаан ыллым да, кэллэр эрэ охсордуу бэлэм кэтэһэн турдум.
Онтон чочумча буолан баран өйдөөн көрбүтүм, аттаах киһим сылгыһыт Сиидэрэп Кууһума эбит. Миигин көрөн бэйэтэ эмиэ куттаммыт, туох буолбут киһитэ сылдьарый дии санаабыт. Тыыннаах киһини көрөн, куттаммытым дьэ ааста.
Олорон уоскуйдубут, налыччы табахтаатыбыт. Мин дьикти, абааһы аҥаардаах кыргыттар кэлэн барбыттарын кэпсээтим. Онтон киһим арахсаары туран холку баҕайытык: “Доор, саҥа билэр эбиккин дуу? Ити кыргыттар манна уруккуттан бааллар ээ. Сорох киһи көрө үөрэнэн да хаалла. Кэмиттэн-кэмигэр көстөн ааһааччылар. Мин эйигин өссө билэрэ буолуо дии саныырым. Баай Боппуок аймаххыт буолбатах этэ дуо?” – диэн ыйыппыта. Мин “ээ” эрэ диэн хааллым. Киһим салгыы айанныы турда.
Кэлин биллэххэ, ол, чахчы, Баай Боппуок кыргыттара буолуохтарын сөп курдук. Баай Боппуок барыта сэттэтэ оҕоломмутуттан, икки кырата кыыс буолбут (эдэр ойоҕуттан). Оҕонньор кыргыттара кини биэс уончатыгар төрөөбүт буоланнар, күнүн-ыйын кинилэртэн таһаарар буолбут. Ол гынан баран, күннээн-күөнэхтээн олорон Чэкээрийэ ойууну улаханнык өһүргэтэн, кыргыттара саастарын да сиппэккэ сылдьан төбөлөрүнэн хамсаабыттар уонна уһаабакка өлбүттэр. Оҕонньор кыргыттарын аһыытын уйбатах, өтөр эмиэ өлбүт.
Онон кини өтөҕүн оннугар кини кыргыттарыттан атын “дьон” көстүөхтэрин сатаммат. Ол илэ-чахчы Баай Боппуок кыргыттара сылдьар буолуохтаахтар.
С.Коркин,
Дьокуускай.
