Үйэтин тухары сопхуоска тырахтарыыстаабыт, кэлин, сойуус ыһыллыбытын кэннэ, улахан бааһынай хаһаайыстыба тэринэн улууска тарбахха баттанар буолбут бастыҥ, туруу үлэһит убайдаах этим. Кини бэйэтин кэмигэр үлэ-хамнас бөҕөтүн кыайбыт-хоппут, ол эрээри хойукка диэри кэргэнэ, оҕото-уруута суох буолан, булкулла да сылдьыбыт кэмнэрдээх этэ. Туохха-туохха түбэспэтэҕэ баарай? Саанан да ытыллыбыта, быһахтаммыта, суол саахаларыгар түбэспитэ, кырбаммыта... Быһата, биир уол оҕо эндирдээх олоҕун толору билбитэ. Кини сырыыларын туһунан үөлээннээхтэрэ, биһиги нэһилиэк дьоно, сөҕө-махтайа, бэркиһии кэпсээччилэр. Бүгүн ол үгүс сырыытыттан өлөн баран тиллибитин уонна ыһыахтаабытын туһунан кырдьык-сымыйа аҥаардаах дьикти кэпсээннэри бэйэтин аатыттан кэпсиим.
Муорга уһуктубутум
– 1995 сыллаахха ыал буолбуппунан сылыктаатахха, 1992 сыллаахха быһыылааҕа. Оруобуна булкулла-тэкиллэ сылдьар кэмнэрим этэ. Ол да буоллар үлэни баҕас үлэлиирим. Арыгыны истим, күүлэйдээн кэбистим диэн үлэбин умнубатаҕым. Сүөһү, сылгы диэн тыыннаах дууһа буоллаҕа. Хайдах аһаппакка, көрбөккө-истибэккэ моруу гыныаххыный?
1990-с сыллардаахха биһиги эҥээр кураан бөҕө турбута. Сайыны быһа бэрт кыра ардах түһэр этэ даҕаны, сири нүөлсүппэт буолан, от аанньалаан үүммэт буолбута. Ол иһин биһиги Хаҥалас улууһугар, арыт Кэбээйигэ баран оттуурбут уонна онтубутун суол турбутун кэннэ, сэтинньи, ахсынньы ыйдартан саҕалаан,“75-тээх” тыраахтарынан, бөлөрүүһүнэн тиэйэрбит. Айаҥҥа хас даҕаны тыраахтар буолан кыттыһан сылдьарбыт. Аанньа буолуо дуо, кыһын тымныы оройугар суолга алдьаннахха ким да эйигин өрүһүйбэт.
Биирдэ ахсынньы саҥатыгар Сииттэттэн от тиэйэн кэлэһэн иһэн, итии киллэринэ диэн, Нам биир бөһүөлэгэр урут Төҥүлүгэ СПТУ-га бииргэ үөрэммит уолбар таарыйдыбыт. Суол таһынааҕы бөһүөлэк буолан быһа ааспаккын.
Доҕорум дьиэтигэр киирэппитин кытта “көрсүбэтэхпит ыраатта, ыыппаппын, хонон баран сарсын айаннаарыҥ” диэн буолла. Тыраахтарбытын сопхуос гарааһыгар илдьэн туруоран кэбистэ. Аһылык саҕаланна. Бүттэҕим ол...
Сарсыныгар киэһэ биирдэ өйдөннүм. Төбөм отой ыаҕастаах уу курдук дьалкыйар. Аргыһым суох. Доҕорум кэпсииринэн, сураҕа, киһибин сарсыарда “бэйэҥ бар, мин манна хаалабын” диэн күүспүнэн, холдьоҕон кэриэтэ, дьиэтигэр соҕотохтуу ыыппыт, бэйэм салгыы утуйбут үһүбүн. Олох өйдөөбөппүн. Ол эрээри, аргыһым төһө да эдэр киһи буоллар, тыраахтарга сыстаҕас, уопуттаах ыччат. Онон кини туһугар олох долгуйбатым. Дьиэтигэр хайаан да тиийиэхтээх уонна оттон кэннибититтэн атын уолаттарбыт эмиэ истэхтэрэ. Эрэллээхпин.
Эмиэ күүстээх арыгылааһын буолла. Саамай куһаҕана уонна сөбүлээбэтим диэн, күүскэ истим даҕаны тугу да өйдөөбөт буолан хаалабын. Инньэ гынан улаханнык моһуогурааччыбын.
Ол сырыыга эмиэ “сүтэр” ыарыым киирбит. Ала-тала, онон-манан өйдөөтөхпүнэ, кимнээх эрэ кэлбиттэрэ, уруй-айхал буолбуппут, “Дьокуускай”, “Баадьык” (куоракка олорор, Мэҥэттэн төрүттээх однокурсникпыт) эҥин диэн тыллар иһиллэллэрэ, ханна эрэ айаннаан иһэрбит.
Төһө өр утуйбутум дуу, сүппүтүм дуу буолла. Олох өйдөөбөппүн. Арай туох эрэ баттыырыттан, киһи тыынын-быарын ытарчалыы хаайар тымныытыттан дэлби титирээн, уһуктан кэллим. Хабыыс-хара, туох да көстүбэт. Ол сытан “ханна-ханна сытарым буолла, куорат эҥин дэһэр этибит. Ол аата куоракка кэллэхпит. Бу сытар хоһум кимнээх эрэ дьиэлэрэ буолан эрдэҕэ. Оо, бу сааты, аны ыалга дьүһүн-бодо буолан “ыалдьыттаатаҕым” дуу (ити да буолларбын кыбыстабын). Түүн быһыылаах. Хараҥата сүрдээх. Эбэтэр кырбанан харахтарым сүүлэ иһэннэр, халтаһаларым арыллыбаттар дуу? Хайдах эрэ туран уу испит киһи, күөмэйим дэлби куурбут” дии санаатым.
Инньэ дии санаат, уҥа илиибинэн суорҕаммыт тиэрэ бырахтым да, бэрт чэпчэкитин ойон турдум уонна хайдах эрэ аһара күүскэ анньымытым дуу, күүспүн-уохпун ситэ суоттаабатаҕым дуу, үөһэ көтөн таҕыстым. Букатын салгыҥҥа көтө сылдьабын. Аны туран, онтубуттан олох соһуйбатым. Ол эрээри көтө сылдьан борук-сорук хоһум иһин өйдөөн-дьүүллээн баран, дьэ, чахчы, уолуйдум-соһуйдум – кыараҕас баҕайы борус-сорук хос иһигэр остуолларга, сиринэн киһи бөҕө кыстанан сытар эбит. Оо, сорох-сорохтор сирэйдэрэ-харахтара бүттэтэ суох буолуор диэри кырбаммыт, сорохтор – илиилэрэ-атахтара үлүйэн хап-хара буолаахтаабыт... Ийэттэн төрүү сыгынньах, хаан-билик буолбут таҥастаах-саптаах диэн туох да хара баһаам.
Дэлби ыксаатым, куоппут, таһырдьа тахсыбыт киһи диэн санаа киирэн, бастаан түннүк көрдөөтүм (тоҕо тута түннүк диэн өй киирбитэ буолла, билбэппин) да, булбатым. Ити кэннэ манна дьону киллэрбит буоллахтарына, аан баар буолуохтаах диэн, аны, аллара диэки түстүм уонна ол түһэн иһэн биир өлүк анныттан “ЗабВо” диэн суруктаах илии быган сытарын көрөн, өссө улаханнык соһуйдум. “Мин илиибэр майгынныырга дылы. Хайдах манна кэлэн хааллаҕай?” диэтим уонна сиргэнэ-сиргэнэ, куттана-куттана мэһэйдии сытар саастаах киһи өлүгүн туора тартым – бу сытар эбиппин!
Онтон туох буолбутун эмиэ өйдөөбөппүн. Уҥмутум дуу, хайдаҕа дуу. Арай аттыбар туох эрэ сүпсүлгэн, кэлии-барыы саҕаламмытыттан, ким эрэ тардыалыырыттан, онтон ханна эрэ көтөҕөн илдьэ баран эрэллэриттэн өйдөммүтүм.
Барыта түүл-бит курдуга. Быраас кэлэн көрөн эрэрэ, милииссийэлэр үөмэхтэһэллэрэ, дьон киирэрэ-тахсара. Билигин кэлэн санаатахха, ол иэдээнтэн саамай өйдөөн хаалбытым диэн, “а он, оказывается, живой” диэн тыллар этэ.
Кэлин билбитим, Намҥа арыгылыы сылдьан куоракка Баадьык диэн доҕорбутугар кэлэн хаалбыппыт. Киһибит билиҥҥи “Туймаада” стадионтан чугас соҕус чааһынай дьиэҕэ олороро. Кэргэнэ-оҕото суоҕа. Иһэр этэ. Онон кини дьиэтин дьон үксүгэр “Баадьык притона” диэн ааттыыра.
Өлүү түбэлтэлээх, биһиги тиийэрбит саҕана онно киһи бөҕө мустан олорбут. Миигин, уйуттубат буола итирбит киһини, соһон киллэрэн дьыбааҥҥа быраҕан кэбиспиттэр. “Билсиһиинэн” диэн арыгы саҕаламмыт. Өтөр мин нэһиилэ байааттаҥнаан туран кэлэн, билбэт дьоммор “кимнээххитий?” диэн баайсыбыппын. Охсуһуу саҕаламмыт. Үлтү кырбанан хаалбыппын. Баспын мас олоппоһунан дуу, күлүүкэнэн дуу хайа охсубуттар. Онтон хайалара эрэ киһини өлөрдүлэр диэн куттанан, тыллыы сүүрбүт.
Милииссийэр, быраастар кэлэн көрөн баран, “бу киһигит өлбүт, сүрэҕэ тэппэт” диэн, Аппа уҥуор баар МОРГа илдьэн бырахпыттар, атыттары – отделга хомбуойдаабыттар. Мин онно сытан, өлбөт быабар, уһуктан кэлбиппин.
Ол кэми, оччотооҕу МОРГа тиэрдибит быһыыны-майгыны букатын өйдөөбөппүн. Арай харахпар ала-тала биирдиилээн хартыыналар эрэ элэҥнээн ааһаллар. Ол эрээри онно сытан тоҥон уһуктубуппун, онтон көтөн тахсыбыппын, бараары аан көрдөөбүппүн уонна дьон өлүгүн быыһыгар бэйэм сытарбын көрбүппүн бу баардыы өйдүүбүн. Саныыбын ээ, баҕар ол барыта түүл буолуо. Ол гынан баран, түүл да буоллаҕына, дьикти түүл буолуон сөп. Эбэтэр өлөр өлүүлэрэ диэн ити эбитэ дуу. Өскөтүн онно куттанан тахсан барар ааны булбутум, бэйэм илиибин өйдөөн көрбөтөҕүм буоллар, баҕар, бу сиргэ суох да буолуом этэ.
