Кирииһэлээх арыы талахха ыга астаран кэлбиттэригэр сырдык сэбэрэлээх эр бэрдэ бу баар буола түспүтэ. Курумутун өрө тардынан кэбиһээт, тобугар диэри кэһэн чаллырдатан киирэн, тыыны тумсуттан соһон кытылга таһаарбыта.
– Хайа, Куокаа, чээчэҥ (аҕаҥ) сэһээккэтиттэн тахса илик дуу? – Татыйаана Тарасовна тыыга олорон чуопчаарбыта.
– Тахсыбыта-аа, балааккатыгар сээги-тээги гына сылдьар, – диэн хоһуун көрүҥнээх ыччат хардарбыта.
Бу – Сайыына олорор ыалын улахан уоллара буоларын Кирииһэ сэрэйбитэ. Кулууп араас тэрээһинигэр сылдьан хам-түм көрөрө, өссө кыыска бэркэ чугасаһа сатыыр хабалыар диэн хара маҥнайгыттан уорбалаабыттаах. Кырдьык, тас көрүҥүнэн ким сириэй уолан бэрдин: саар тэгил уҥуохтаах, сырдык хааннаах, арылхай харахтаах хоту дойду хоһууна илэ бэйэтинэн! Кыһынын – байанайдаах булчут, балыксыт, сайынын – отчут ааттааҕа.
Кирииһэ оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан географияҕа “туундара аҥаардаах тыа” эҥин диэн үөрэппиттээх да, иҥэн хаалбыта суох быһыылаах. Оттон бу Куока, улахан үөрэх-хаар диэн суох киһитэ, ол хас эмэ уруокка үөрэтэн муҥнаабыттарын дьиҥ этинэн-хаанынан кимнээҕэр үчүгэйдик биллэҕэ. Оннук да буолан суос-соҕотоҕун бөһүөлэктэн хас эмэ көс ыраах сылдьан бултуур-балыктыыр, киэҥ нэлэмэн туундараҕа биитэр эргиччи устата-туората биллибэт олоччу күөл дойдуга (суол-иис хантан кэлиэй) муммакка сырыыргыыр буоллаҕа. Киниэхэ холоотоххо, Кирииһэ, “дайды киһитэ” диэтэххэ, саатар, бурааны, матасыыкылы баһылаабыта суох, эгэ, аам-даам тымныыга биэс уончанан илими ойбон тэһэн көрүө дуу, биитэр дьүкээбил суһумун эрэ сырдыгар хайа эрэ кэрии талахха боруоран турар үүтээнин булуо дуу.
Киһи кыһыйара диэн, Куока курдук хоһуун ыччат манна олус элбэх уонна үксүлэрэ сулумах. Онуоха биричиинэ биир быһыылаах – маннааҕылар бары кэриэтэ чугаһынан-ырааҕынан аймахтыылар. Ол иһин нэһилиэккэ биир эмэ саҥа исписэлиис кэллэҕинэ (бүрэ да дьүһүннээх буоллун), улахан былдьаһык кэриэтэ буолар. 600-чэкэ киһи олорор бөһүөлэгэр бу – улахан кыһалҕа.
Баҕар, Татыйаана Тарасовналаах Сайыынаны кийиит гынаары дьукаах гыммыттара буолуо. Ону баара, Кирииһэ “миигинниин биэс хааһах” диэбиккэ дылы, араабылаһар буоллаҕа. Ол эрээри тоҕооһуннаран киниэхэ да “атаакалыыр” кыргыттар син бааллар быһыылаах. Холобур, учууталлар уопсайдарыгар олохтоон баран, “саҥа исписэлиис хайаан да төлөпүөннээх буолуохтаах” диэн, буоста мончуорун соруйан төлөпүөн киллэртэрбиттэрэ. Дьэ, ол төлөпүөн киириэҕиттэн киэһэтин кыыс аймах “алҕаска” да, туох эмэ “наадаҕа” да субуоннуура элбээбитэ. Кирииһэ барыларын кэриэтэ куоластарынан арааран билэттиир буолбута. Сорох кыргыттар ааттарын уларытан “Жозефинабын”, “Клеопатрабын” дииллэриттэн сыаналаатахха, эрийсиэхтэрин олус баҕарар быһыылаахтара.
Кирииһэ, дойдутугар да, үнүбэрсиэккэ да үөрэнэ сылдьан кыыс аймах сэҥээриитин төрүт ылбатах ыччат, хата, бу Уһук Хоту кэлэн тутум үрдээбитин билбитэ. Били, Күн Дьирибинэ үгэтигэр дылы “хайҕал диэни билбэтэх хара тураах акаары, хаана хамнаан, хараҕа дьиримнээн” ылбыттаах. Акаарытыйарын акаарытыйбатаҕа эрээри, “көр, мин курдук бүрэ да киһини бу дойдуга син сэргииллэр эбит ээ” диэн санаа чахчы киирбиттээх.
Дьэ, Татыйаана Тарасовна дьоно аах балааккаларыгар тиийиэхтэригэр диэри Кирииһэни ити курдук араас санаа аалбыта.
Балаакка таһыгар күн уотугар хараарчы сиэппит мыры-мылаҕар сирэйдээх, маадьаҕар атахтаах хара бараан киһи лэскэйэн турара. Бу – Лэгэнтэй Сэмэнэбис, Татыйаана Тарасовна кэргэнэ этэ. Илии тутуһан дорооболоспутугар Кирииһэ чараас ытыһа хаһаайын салбах саҕа ытыһыгар киирэн, мэктиэтигэр, сүтэн хааларга дылы буолбута.
Дьахталлар сөрүүҥҥэ – балаакка таһыгар – ас-үөл тардыбыттара. Куока Сайыына дьаһалынан ону-маны булан биэрээччи сорук-боллур буолан элэстэммитэ. Дьэ, бултуурга таабырданар сирдэрэ диэн сүрдээх да буолар эбит! Остуоллара диэн, ыскаамыйалара диэн, онтон да атын тэриэбэлэрэ толору. Кирииһэ быыс булан балаакканы өҥөс гыммыта – дьиэттэн туох да итэҕэһэ суох. Эһэ, таба тириитэ тэллэх, кукуул, олох мас... Биир биһирээбитэ – тимир оһох. Маныаха холоотоххо, киниэнэ туга кэлээхтиэй, киһи кыбыстыах... Бу дьонуҥ өссө талах быыһыгар анал нууһунньуктаахтар.
Балааккаларын таһыгар хачыр бөҕөнү оҥорон ыйаабыттар, эчи, элбэҕин! Сахсырҕа саантаабата баар эбит, дьиктитэ. Сордоҥнорун илимтэн арааран ньалыар ууга сытыараллар эбит. Кустуулларын быыһыгар, дьэ, онтон ыла-ыла астыыллар үһү. Тылларын тамаҕыттан иһиттэххэ, сопхуос отделениетын салалтатын кытта ыһыахха сордоҥтон хачыр астыыр кэпсэтиилээх эбиттэр.
Дьахталлар дьиэлэригэр быраҥааттаны уҥуоҕуттан арааран баран, бурдукка бөрөөкөйдөөн сап-саһархай гына астаабыттара минньигэһэ сүрдээх. Быһата, ас арааһа кырыы-кырыытынан. Лэгэнтэй, сэбиэт олохтообут “нуорматыттан” таһааран, уоту аһатан баран үс куруускаҕа кылыгырата куппутун эр дьон обургулар “тэп” гыннаран кэбистилэр.
Аһаан бүппүттэрин кэннэ хаһаайын аны ытар сирдэрин көрдөрдө. Дьэ, оҥостор да буолар эбиттэр. Тыал ончу курдарбат сэһээккэтигэр эмиэ таба тэллэҕэ хас да баар: кус кэлбэт кэмигэр сытан нухарыйа да түс. Оҕонньоруҥ аптамаат саатын кытта “Иж-27” диэн туруору уостаах, 12-с халыыбырдаах саата, түргэнник ытарга бэлэм гына уурбут ботуруоннара бааллар. Күөлгэ мончууктара (маннааҕылар “харыал” дииллэр) элбэҕиэн! Уола Куока мантан тэйиччи сэһээккэлээх үһү. Лэгэнтэй: “Эдэр киһи, мин курдук буолуо дуо, маннааҕар элбэх тэриирдээх буоллаҕа”, – диир.
Эрдэттэн кэпсэтии быһыытынан, бадаҕа, Татыйаана Тарасовна Сайыыналыын манна хаалан, хачыр оҥорсуохтаах эбиттэр. Бачча үчүгэй күн-дьыл сатыылаан турдаҕына, анды кэлэрэ эрэбил, онон сордоҥу астыыр-үөллүүр соло суох үһү.
Манна кэлэн син тэмиэрийбит, элбэҕи сонургуу көрбүт киһи быһыытынан Кирииһэ, баһыыбалаан, дьонун кытта быраһаайдаһан, ол эрээри бу сырыыга кыыс чааһыгар эмиэ табыллыбатах киһи буолан, бултуур сиригэр төннөөрү саатын сүгэн, тыытын диэки салбыҥнаан эрдэҕинэ Сайыына ситэн кэллэ: тымныйбыт, төбөтө ыалдьар үһү.
* * *
Кэлбиттэрин курдук, тыыга көхсүлэринэн сыстыһан олорон, үөс диэки анньынан кэбистилэр. Дьонноруттан балайда ырааппыттарын кэннэ Сайыына:
– Гриша-аа, хаҥас диэки көрүүй ити кубаны, – диэн сибигинэйэ былаан саҥарда. – Киһиттэн отой куттамматыан...
– Ити – доҕорун сүтэрбит куба. Баһылай Тиихэнэбис этэринэн, былырыыҥҥыттан бу дойдуттан арахпат үһү. Доҕорун хайа эрэ сааһыт өлөрбүт буолуохтаах. Саҥата да оннук дии, хайа да киһи айманыах үлүгэрэ. Өссө этэллэр ээ: өлөөрү – доҕоругар тиийээри – саалаах киһиэхэ собус-соруйан чугаһаан кэлэр диэн.
– Эрэйдээҕии-ии. Арай эн таскар кэлэн түстүн? Ытыаҥ этэ дуу?
– Туох диэтэххиний? Тоҕо ытыамый эрэйдээҕи...
Салгыы туох да саҥа-иҥэ суох буолла, арай эрдии салбаҕа ытыйбыт сүүрүгэ тыы икки өттүгэр эриллэр-буруллар. Олохпут эмиэ ити курдук тохтоло суох ытыллыа, оттон Сайыына, кытылга тиксээт, бөһүөлэк диэки түһүнүө, оттон бэйэтэ түүнү быһа сэһээккэтигэр тоҥон дьагдьайыа турдаҕа.
– Дьонуҥ миигин кытта барсар буолбуккун сөбүлээбэтилэр быһыылаах, бэл, миэхэ сыһыаннара уларыйбыкка дылы этэ.
– Билэбин. Манна диэн эттэххэ, Татыйаана Тарасовна миигин кийиит гыныан баҕарарын кистээбэт, оттон Лэгэнтэй кэргэнин тылыттан төрүт тахсыбат. Онон кинилэргэ олорорум олус ыарахан.
– Итиччэ кыахтаах ыалга кийиит буоллаххына, Куока кииһинэн, саһылынан симиирэ чахчы. Туох куһаҕана баарый?
– Куока, кырдьык, үчүгэй уол. Кыайбатаҕа-хоппотоҕо диэн суох, уопсайынан, үчүгэй ыаллар. Ол эрээри таптаабат, сүрэҕиҥ ылыммат буоллаҕына, хайыаххыный. Атын ыалга дуу, эн олорор уопсайгар дуу көстөхпүнэ, дьон туох диэхтэрэй? Дьэ, кыһалҕа. Атын оройуоҥҥа биитэр Дьокуускайга көһөн хааларым дуу.
Ити курдук курус санаа арыалдьыттаах Кирииһэ кустуур тумул арыытыгар кэллилэр. Кырааскалара суураллан, бэйэлэрэ иҥнэри түһэн хаалбыт уонча харыалын таһыттан түөрт умсаах көтөн тахсыбытын ыта да соруммата. Сотору кус көтүүтэ саҕаланыа. Ол эрээри кустуох санаа тоҕо эрэ киирбэт.
– Хайа, тоҕо чэйгин өрбөккүн, кускун буһарбаккын? Хата, мин, дьэ, аһыах-сиэх курдук буоллум, – диэн Сайыына, кырдьык-хордьук, хамаандалыахча буолуталаата. Туристыыр балааккаттан иһити-хомуоһу таһааран ньалыар ууга сууйа илтэ. Онуоха дьэ тэһэ кэйдэрбиттии, Кирииһэ, били, мааҕын сарсыарда өлөрбүт ээбиллэлэриттэн атыырын, эмиһэ диэбитин талан таһааран, үргээн киирэн барда...
Баччанан этэ сымнаабыта, миинэ хоргуннаммыта буолуо диэн, күөһүн ойутан таһаарбыта уонна куһун хоторбутунан барбыта. Хайа-хайалара эмискэ баҕайы сүрдэрэ көтөҕүллүбүтэ. Ол тоҕотун ким билиэ баарай. Арай, Кирииһэ, чахчы, биири саарбахтаабатаҕа – бүгүн Сайыына бөһүөлэккэ барбат, манна хоно хаалар! Баччааҥҥа диэри ыар сүгэһэр буолбут санньыар санаа эмискэ симэлийбитэ. Туох эрэ кустар, түһүөхчэ буолан элиэтээн иһэн, күөстэнээри өрөпөөннөнөр дьонтон үргэн, өрө куһугурайан тахсаат, киэҥ эбэ диэки ааһа тураллара.
Хоргуннаах, хойуу лапсалаах миини кытта эп-эмис ээбиллэни сиэбит, эбиитин Кирииһэ хаһан эмэ наада буолуо диэн хаһааммыт “Тамянкатын” иһэн, эдэр дьон үөрүүлэрэ үрдэ суоҕа. Ол бэйэлэрэ бириһиэн балааккаҕа таба тириитэ тэллэх үрдүгэр оҥоһуллубут утуйар мөһөөччүккэ киирэн, иһийэн хаалбыттара.
Кирииһэ, санаата олоччу “онно” түмүллэн, сүрэҕин тэбиитэ битиргээн ырааппыт буоллаҕына, Сайыына тоҕо эрэ уостан, өссө ытыахча буолуталаабыта. Таҥас бүтэй да буоллар, туох кэлэн киирээри кэйиэлиирин бэркэ билэрэ. Эмиэ да ымсыырбыт-баҕарбыт курдук, кэдэҥнээн ылара, ол быыһыгар иэдэс биэрбиттии, киэр хайыһыталыыра. Кэмниэ кэнэҕэс уоскуйа быһыытыйан:
– Гриша, эн, арааһа, миигиттэн кэлэйиэҥ: мин кыыс буолбатахпын. Үһүс кууруска үөрэнэ сырыттахпына, СГУ бэһис кууруһугар үөрэнэр биир уол албыннаабыта, – диэн сибигинэйбитэ.
Киргиэлэй туох диэн хардарыан билбэтэҕэ, ыга кууспута, уураабыта, санныгар кыыс хараҕын уута биллибитэ. “Бэйэм эмиэ оннук балаһыанньаҕа киирэ сылдьыбытым” диэн сымыйалыан баҕарбатаҕа биитэр “ааспыт аастаҕа, ону умун” диэҕин тардыммыта.
Ол эрээри имэҥ-дьалыҥ күүһэ тугу да тулутуох быһыыта суоҕа: хайа-хайалара ыга куустуһан, ымсыырбыт-баҕарбыт сирдэрин таарыйсан, сыстыһыахтарынан сыстыһан, устунан ханна-ханна “көппүттэрин” билбэккэ да хаалбыттара.
“Кэбис, мэһэйдээмиэххэ” диэбиттии, кустар түһүөхчэ буолан иһэн, өрө ханарыһан тахсаллара.
БУТУКАЙ.
