Нарыйалаах Баанньа ыал буолбуттара сэттис сылыгар барда да, оҕолоно иликтэр. Дьонноро икки өттүттэн көһүтэ сатаан баран, ыйыппат да буоллулар. Быраастарга көрдөрүннэхтэринэ, иккиэн чэгиэн аатыраллар. Кэлин тиһэҕэр аныгы кэм ситиһиитинэн –ЭКО-нан туһанарга быһаарыннылар. Бэйэлэрэ бэлэмнэнэн, килииникэни кытта болдьоһон баран, Питергэ көтөөрү сырыттахтарына, Нарыйа – оо, бу дьолу! – бэйэтэ ыарахан буолбута билиннэ.
Быраастар киниэхэ ордук бастакы ыйдарыгар үчүгэйдик харыстанарыгар – ыараханы төрүт көтөхпөтүгэр, чугас да, ыраах да айаннаабатыгар – сүбэлээтилэр. Эмчиттэр эппиттэрин барытын кичэллээхтик тутуспутун үрдүнэн, сотору кэминэн Нарыйа гинекологияҕа киирдэ.
ххх
Икки миэстэлээх балаатаҕа түбэстэ. Киирбитэ, сырдык баттахтаах, кыаһаан хааннаах эдэрчи дьахтар олорор эбит. Иккиэн биир кыһалҕалаах дьон быһыытынан, иҥнигэһэ суох кэпсэтэн бардылар. Омос көрөн, нуучча дии санаабыта, олох да Айзан диэн ингушка буолан соһутта. Кэргэннээх, биир оҕолоох эбит. Кыыһа алтатын ааспыт. Саха сиригэр олохсуйбуттара ырааппыт эбит, оҕолоро манна төрөөбүт. Айзан кэпсээннээх буолан, Нарыйа улаханнык чуҥкуйбата. Хата бэркэ табыстылар. Айзан көннөрү эмтэнэ сытар эбит. Иккистээн оҕолонуохтарын олус баҕараллар эбит да, үөскээбэт эбит.
Итинник нэдиэлэ ааста. Күнү быһа тугу гына олоруохтарай, ону-маны ыаһахтаһан тахсаллар.
Айзан наар төрөөбүт дойдутун туһунан, ингуштар омук быһыытынан туох уратылаахтарын, туох сиэрдээхтэрин-туомнаахтарын сэһэргиир. Нарыйа былырыын кэргэниниин Грузияҕа туристыы сылдьыбыт хаартыскаларын көрдөрдө. "Дьиҥэ, Кавказка араас омук бары олорор дии – авардар, лезгиннэр, черкестэр, осетиннар, кумыктар, чеченнэр, онтон да атыттар – бары бэйэ-бэйэҕитин өйдөһөҕүт, тапсаҕыт дуо?" – Нарыйа сэҥээрэр. "50-ча омук олорор, тылбыт араас. Кырдьыгынан эттэхпинэ, сорохторун төрүт билбэппин, алтыспатах дьонум. Чеченнэри үчүгэйдик билэбин, ыалларбыт буоллаҕа. Кинилэр тутуһар үгэстэрэ, абыычайдара биһиэнин курдук. Оттон майгылара биһигиттэн атын: быдан көҥүллэр, харса суохтар. Хайдах быһаарыахпын сөбүй?.. Чэ, холобур, кинилэргэ эр-ойох арахсаллара көҥүллэнэр, биһиэхэ – ол бобуулаах. Сыбаайбаҕа ыҥырыллан кэллэхтэринэ, хаһан баҕарар ойон туран тыл да этэн, көрү көҕүлүттэн тутан, үҥкүүлээн-битийэн да барыахтарын сөп. Һэ-һэ... Оттон биһиги оннук буолбатахпыт ээ...". Айзан дойдутун да ахтыбыта бэрт быһыылаах, кэпсээнэ элбэх. Ол быыһыгар мусульманнар арыгы испэттэрин, табах тардыбаттарын бэлиэтээтэ.
Оруобуна ити кэмҥэ балаата аанынан эдэр дьахталлар эмчиттэртэн кистии-саба табахтыы ааһан эрэллэрин көрдө уонна: “Ити Дамира диэн татаар кыыһа буолбат дуо? Сөҕөбүн дии: мусульманка эрээри, табахтыыр эбит”, – диэтэ, сүөргүлээбиттии.
Айзан бэйэтэ элбэх оҕолоох ыал бэһис кыыһа эбит. «Тоҕус уонус сылларга, ол дьулаан кэмҥэ, төрөппүттэрим, онно олохторугар аан бастаан, уолаттара хойутаан, биһиги биэс кыыс кэннибититтэн, төрөөбүттэригэр Айбыкка махтаммыттара. Ыар сыллар этэ, оҕо буолан үгүһү чуолкайдык өйдөөбөппүн. Улахан икки эдьиийим тас дойдуга куотан кэриэтэ, олохсуйа барбыттара... Чэ, ити хааллын. Биһиги улахан, наһаа үчүгэй саадтаахпыт, онно аҕам виноград, груша, яблоня, слива олордор, бэл персик кытта үүнэр. Персик ыал аайы мээнэ үүммэт ээ. Мин оскуолаҕа илдьэн оҕолорго бэрсэр этим, кыра кылаас оҕолоро батыһа сылдьааччылар”, – диэн кэпсээтэ. Эдэркээн кыыс, оскуола кэнниттэн, дойдутугар бибилэтиэкэҕэ үлэлии сырыттаҕына, кэргэнэ Мустафа массыынатыгар олордон “уоран” илдьэ барбыт. Бүттэҕэ ол.
Аны уруутугар уол аҕа ууһа уонна кыыс аймах дьоно тус-туһунан дьиэҕэ олорон бырааһынньыктыыллар эбит. Сиэр быһыытынан, күтүөт үйэтин тухары ийэ кыннын көрүө суохтаах. “Ээ, мин түннүгүнэн кистээн ийэбин көрдөрбүтүм”, – диэтэ судургутук Айзан. “Кэргэн ылан баран, уол халыым төлүүр... ” – “Халыым даа? Аата, былыргылыыта-а ... ” – Нарыйа, итэҕэйбэккэ, күлэн тоҕо барда. “Тоҕо күлэҕин? – дьахтар өһүргэниэхчэ буолла. – Уолга испииһэк биэрэллэр, “маны булан аҕалыахтааххын” диэн. Ол булан-талан аҕалбыта барыта эдэр ыалга бэйэлэригэр барар. Күлэҕин да, биһиги ыал буоларбытыгар миэбэлбит толору, куукунабытыгар халадыынньыгыттан саҕалаан барыта бары баар этэ. Онон төбөҥ ол туһугар ыалдьыбат”, – диэн Нарыйаны тыла суох ыытта.
Холбоһон баран, сотору манна көһөн кэлбиттэрин, үс сыл кыайан оҕоломмотохторун кэпсээтэ. Онтон ким эрэ сүбэтинэн, биир саас Өлүөнэ эстээри турдаҕына, улахан кутталынан эбэни туоруу-туоруу, ойууҥҥа бара сылдьыбыттарын, оҕо кутун тартарбыттарын сэһэргээтэ. “Тааттаҕа дуо?”– Нина чопчуласта да, “улуус аатын чуолкайын өйдөөбөппүн ээ” диэн буолла. “Өрүстэн наһаа ыраах, суола-ииһэ мөлтөх этэ. Бэрт ыксалынан тута түүннэри төттөрү кэлбиппит”. Ол кэннэ кэргэниниин Кавказка сайылыы барбыттар. Кэлбиттэрин кэннэ, Айзан ыарахан буолбута биллибитэ үһү. Онтон кыыстара төрөөбүт. Онон, “ийэ буолар дьолу бэлэхтээбит ол саха ойуунугар улахан махталлаахпын” диэтэ...
“Дойдубутугар сурдьум уруутун тэрийсибиппит. Ол кэмҥэ, билигин өйдөөтөхпүнэ, сүрэхтэппит эбиппин. Тугунан диэ – сымыытынан. Һэ-һэ... Муҥар хаастарбыт, индюктарбыт, бэл кууруссаларбыт аанньа сымыыттаабат буолан хаалбыттар этэ. Аны сымыыттаатылар да, барытын ол буолуохтаах уруу аһыгар мунньаллар. Миэхэ биэрэн да бэрт. Мин буоллаҕына, ол сымыыттарга олус иҥсэрбиппин өйдүүбүн. Оччолорго оҕо күүтэрбин бэйэм да билэ илик буоллаҕым. Ол иһин билигин ыарахан дьахталларга болҕомтолоохтук сыһыаннаһабын.
Кэл, чэйдиэххэ, бу салааты амсай, фруктаттан сиэ. Токсикоһуҥ суох дии, имири-хомуру аһаан иһиий. Өссө тугунан күндүлүүбүн? Эн тугу сиэххин баҕараргын кыбыстыбакка эт ээ, Мустафанан ылларыахпыт... Тоҕо лаппаччы олорбоккун? Укуолуҥ ыалдьар? Аһаан баран, йодунан сиэккэ оҥоруохпут, хомуок буолбут быһыылаах. Миэхэ йод баар.”. Нарыйа махтаммытыгар, дьахтар: “Айбыт Үөһэттэн барытын көрө-билэ олорор, үтүөнү оҥорорбун көрөн уол оҕо кутун бэлэхтиэ”, – диэтэ сүр боччумнаахтык уонна эрэллээхтик.
Чэйдии олорон, дойдутун, дьонун-сэргэтин күүскэ ахтарын аһаҕастык билиннэ. “Төттөрү көһүөххэ” диирин, кэргэнэ манна олоро үөрэнэ хаалбытын, Дьокуускайга доҕотторо, билсэр-көрсөр дьоно үгүһүн, элбэх сибээстээҕин, анараа тиийдэхтэринэ, барытын саҥаттан саҕалыылларыттан олулларын эттэ.
Нарыйа киниттэн эрдэ “тугу үлэлиигин?” диэн ыйыталаспытыгар, “биһиги, кэргэннээх ингушкалар, үлэлээбэппит ээ” диэбитэ. “Эн, оччоҕо билигин дьиэҕинэн-уоккунан, оҕоҕунан дьарыгыраҕын?” – диэн Нарыйа лаппыйан ыйытта. – “Оннук”.
Онуоха Нарыйа дьүөгэтин, үс оҕолоох Зояны, санаата. Зоя уолун – гимнастикаҕа, кыыһын – үҥкүүгэ, онтон аччыгый уолун ылан баран, үһүөннэрин «Чолбоҥҥо» таһан, күн аайы сүүрүүнэн сылдьарын, массыынанан таһарын өйдөөн кэллэ уонна бу иллэҥ, үлэлээбэт дьахтар оҕотунан эрэ дьарыгырара буолуо дии санаан: “Эн кыыскын ханна сырытыннараҕыный? Бассыайыҥҥа эҥин сылдьар дуо?” диэн ыйытта. Онуоха Айзан ис киирбэхтик мичээрдээн кэбистэ уонна: “Суо-ох. Онно таһар солом суох”, – диэтэ. Нарыйа соһуйбуттуу көрбүтүгэр, Айзан күлэн кэбистэ уонна: “Кэпсиибин дуо, биһиги хайдах олорорбутун?” – диэтэ. Уонна дьэрэкээн ойуулаах халаатын киэҥ-куоҥ сиэхтэрин өрө тардан харыларын көрдөрдө. «Көрөҕүн илиилэрбин, Нарыйа, барыта быччыҥ дии”. Онуоха Нарыйа өйдөөн көрбүтэ: кырдьык, дьахтар синньигэс, кубаҕай илиилэрэ быччыҥнаах баҕайылар эбит.
Айзан кэпсээнэ
– Ити сарсыарда аайы биэс чааска туран улахан баахха тиэстэ охсорбуттан. Санаан көр, күн аайы, күн аайы. Килиэби хаһан да атыыласпаппыт. Эрим турарыгар килиэп биитэр лэппиэскэ буһан, быһыллан бэлэм буолуохтаах. Сарсыардааҥҥы сылаас аһылык эмиэ. Тойон эрим буоллаҕа, кини тылыттан тахсыбаппын. Эбиитин миигиттэн алта сыл аҕа. Киһим олбуорун иһигэр массыына өрөмүөннүүр мастарыскыайдаах. Онон, күнү быһа баар.
Манна баар аҕа ууспутугар саамай саастаахтара – кэргэним улахан убайа. Саамай толлор киһим. Күннэтэ биһиэхэ кэлэр, массыына өрөмүөннэһэр. Олох чаһыбын көрөн олоробун – эр дьон ардыгар сакаас суох буоллаҕына, 45 мүнүүтэ буола-буола киирэн аһыыллар, ол аайы остуол тардан, чэйдэтэн иһиэхтээхпин. Ол убайбыт баарыгар – өссө сылаас эт аһынан. Пельмеммитин эҥин барытын илиинэн оҥоробут: сибиинньэ эттээҕин иһин маҕаһыынтан ылбаппыт. Билэриҥ дуу, сибиинньэ этин сиирбит көҥүллэммэт. Туран-олорон, түргэнник тутуннаххына эрэ, барытын саба тутаҕын. Аһылыкка эр дьоннуун уопсай остуолга олорон аһаабаппын. Кыыспыныын куукунаҕа аһыыбыт. Дьиҥэ, аҕам саастаах киһибит көҥүллээтэҕинэ, барыларын кытта тэҥҥэ улахан остуолга кэлэн аһыахпытын сөп. Ону баара, убайбыт көҥүллээбэт. Мин хомойорбун, хоргутарбын билэр уонна ... көҥүллээбэт. Кини суоҕар эрэ, бэйэбиттэн балыс саастаах уолаттар баар буоллахтарына даҕаны, уопсай остуолга аһыыбын. Уолаттартан көҥүл ирдэммэт.
... Ол быыһыгар ыксал бөҕөнөн кыыспын дьыссаакка таһабын – эһиил оскуолаҕа барыахтаах буолан хайаан да сылдьар буоллаҕа. Дьиэбин хомуйабын, быыллыыбын, муостабын сотобун, таҥас сууйабын, куурбут таҥастары ис өттүттэн кичэллээхтик өтүүктүүбүн. Оҕом кыратыгар наһаа киэптэтэрим, сылайарым. Билигин кыыһым улаатан үчүгэй бөҕө, миэхэ көмөлөспүтэ буолар. Былырыын эрим эдьиийин уола, уон аҕыс саастаах оҕо, биһиэхэ көһөн кэлбитэ. Ол бырааппыт таҥаһын эмиэ мин бэрийэбин. Күнү быһа дьиэ үлэтиттэн ордубаппын, итэҕэйиэҥ суоҕа – түүн уон икки чааска биирдэ ороммун булабын, онтон эмиэ биэс чаастан туран, тиэстэм үрдүгэр түһэбин. Эн буоллаҕына, бассыайын диигин. Һэ-һэ, ханнааҕы бассыайын кэлээхтиэй?
Эһиги эр дьоҥҥут наһаа үчүгэйдэр дии. (Нарыйа чэйигэр чачайа сыста). Биһиги манна кэлбиппит ырааттаҕа дии, онон эрим саха атастардаах. Биһиэхэ сылдьааччылар. Биһиги эмиэ хам-түм кыыспытын илдьэ баран ыалдьыттааччыбыт. Эр дьоҥҥут дьиэлэригэр бүгүрүлэрэ, ойохторугар өрүү көмөлөһө сылдьаллара көрүөххэ үчүгэйэ сүрдээх. “Дьахтар үлэтэ” диэн көрөн турбаттар. Мин эрим бастаан холбоһорбутугар эрэ көмөлөһөрө, билигин – олох суох. Дьиэ ортотугар уу тохтон килэйэ да сыттын, атыллаан баран ааһа турар... Эһиги дьоҥҥут бары да уустара – дьиэҕит-уоккут барыта уурбут-туппут курдук! Бэйэлэрэ туталлар дии. Булчуттарын, балыксыттарын туһунан этэ да барбаппын.
Аны оҕомсохторо дьикти дии, кырачааннарын кыыс, уол диэн араара барбаттар. Дьыссаакка туох баар ыытыллар тэрээһиннэргэ кытталлар. Сарсыарда кыракый кыысчааннарын санныларыгар олордон баран, киэн туттубуттуу кэлэллэрин наар ымсыыра көрөбүн (дьахтар мэктиэтигэр хараҕа ууланна). Биһиэхэ кыыс оҕо төрөөтөҕүнэ, сэҥээрбэттэр ээ...
Айзан: «Хайаан да уол оҕолонуохтаахпын”, – диэн кэпсээнин түмүктээтэ.
ххх
Нарыйа бу үтүө санаалаах эдэркээн – төрүт буоруттан тэлэһийбит, силиһэ кэбирээбит кэрэ сибэккини санатар – дьахтары ис-иһиттэн сүр сытыытык аһынан кэллэ. Барахсан, ыра санаата туоллар ханнык.
"Орто дойдуга саха буолан төрөөбүтүм дьолум эбит!" – дии санаата Нарыйа уонна төлөпүөнүн үрдүгэр түһэн, бэйэтин киһитигэр – уоппускатын тобоҕор тыаҕа кини төрөппүттэригэр тиритэ-хорута гараас тутуһа сылдьар Баанньатыгар – эрийэн барда.
Людмила Баишева-Федорова
