Былырыын (2019 с.) саас Мэдиссиинэ кэлим боппуруостарын Саха сиринээҕи научнай киинэ, Эстониятааҕы био-киини уонна Франция Тулузатааҕы университетын учуонайдарын кытта кыттыһан оҥорбут үлэлэрин түмүгэ билиннэ. Манна Саха сирин төрүт олохтоох норуоттарын (сахалар, юкагирдар, эбэҥкилэр, эбээннэр, долгааннар) генетикаларын устуоруйата бэрт интэриэһинэйдик билим тылынан ырытыллыбыт.
Ааттаах-суоллаах билим тэрилтэлэрин кыттыгас үлэлэрэ – ханнык эрэ кэпсээнньит талбытынан “эрэдээксийэлээн”, бэйэтэ өйүттэн ылан эбэн-көҕүрэтэн айбыт үһүйээнэ-номоҕо буолбатах.
Дьэ, онно туох туһунан этиллэрий?
Саха сирин төрүт олохтоох омуктарын генетиката, сүрүннээн, Соҕуруу Сибиир норуоттарын кытта чугасаһар (бүрээттэргэ, тываларга, монгуолларга, алтаайдарга, хакаастарга, тофалардарга...).
Саха сирин билиҥҥи нэһилиэнньэтин төрүттэрэ, сүнньүнэн, Байкал күөлүн илин уонна арҕаа өттүлэриттэн көһөн кэлэн олохсуйбут эбит.
Сахалар
Генетика анаалыһын түмүктэрэ көрдөрөллөрүнэн, сахалар төрүттэрэ Илиҥҥи Саян эрэгийиэниттэн (Красноярскай кыраай, Бурятия, Иркутскай уобалас, Тыва, Монголия ыпсыылара) төрүттээхтэр. Кинилэр билиҥҥи Саха сиригэр көһөн кэлиэхтэрин иннинэ, төһө эрэ кэм устата Байкал күөл таһыгар кэлэн олоро сылдьыбыттар. Сахаларга олус элбэхтик (91 %) көстөр N1c1 гаплогруппа илиҥҥи хори бүрээттэргэ эмиэ олус элбэхтик көстөр (47 %). Биллэрин курдук, билигин хори-бүрээттэр Байкал күөл илин өттүгэр, Бурятия өрөспүүбүлүкэтигэр уонна Забайкалье кыраайыгар тарҕанан олороллор. Ол эрээри кинилэр онно нууччалар кэлбиттэригэр үтүрүллэн, билиҥҥи Прибайкальеттан 18-с үйэ саҥатыгар көһөн кэлбиттэрэ биллэр. Онон, сылыктааһын быһыытынан, сахалар уонна хори-бүрээттэр былыргы төрүттэрэ былыр хаһан эрэ биир норуот буола сылдьыбыт буолуохтарын сөп.
Саха сирин билиҥҥи олохтоохторо Чукоткаҕа, Камчаткаҕа олорор норуоттары (чукчалары, коряктары, эскимостары...) кытта 3-4 тыһ. сыл устата букатын да кэриэтэ алтыспакка, эр-ойох ылсыбакка олорбуттар.
Саха омугун генетикатын үөрэппит учуонайдар мэлдьи сахаларга “арийдар геннара” баарын суруйбут буолааччылар. Чахчы, саха геныгар баар дьобуруопалыы ген төһө эрэ бырыһыана кэлин кэлбит нууччалары кытта ситимнээх буоллаҕына, сороҕо быдан былыргы Аан Илин, Орто Азия, Соҕуруу Сибиир норуоттарын кытта сибээстээх.
Юкагирдар
Бу чинчийиилэр Саха сиригэр төрүт олохтоох омуктар мунаах этногенезтарын кэккэ түгэннэрин эмиэ сырдаталлар. Ол курдук, ыкса ыалларбыт юкагирдар генетика өттүнэн нганасан омугу кытта ситимнээх эбиттэр. Атыннык эттэххэ, юкагирдар саханы, эбэҥкини, чукчаны, корягы кытта улахан алтыһыыта суох, ити билигин Красноярскай кыраай диэки олохтоох самоди омуктарын (ненецтэри, энецтэри, нганасаннары, селькуптары уо.д.а.) кытта аймахтаһар дьон эбит.
Эбэҥкилэр
Генетика анаалыһа көрдөрбүтүнэн, эбэҥкилэр төрүттэрэ Саха сиригэр букатын кэлин кэлбиттэр. Быһата, сахалар кэннилэриттэн. Ону эбэҥкилэр хааннарыгар “Чингисхан гаплотиба” элбэхтик көстөрө туоһулуур. Биллэрин курдук, Чингисхан импиэрийэтэ Киин Азияҕа 13-с үйэттэн ыла чэчирээн барбыта. Быһата, ол кэмҥэ эбэҥкилэр төрүттэрэ кини импиэрийэтин састаабыгар киирэ сылдьыбыттар эбит. Ити кэмҥэ сахалар төрүттэрэ билиҥҥи Саха сиригэр хайыы үйэ оннуларын булан олорбуттара. Онон “сахалар төрүттэрэ урут эбэҥкилэр олорор сирдэригэр кэлэн олохсуйбуттара” диэһин олоҕо суох буолан хаалар.
Эбээннэр
Эбээн уонна эбэҥки тыллара олус майгыннаһалларыгар олоҕуран, урут да, хойут да эбээннэри “эбэҥки норуотун быһаҕаһа, хоту олорон тыллара кыратык уларыйбыт эбэҥкилэр” диэн курдук сыаналыыр үгэс баара. Онтубут баара... бу омуктар генетикалара букатын атын-атын эбит. Ол курдук, эбээннэр геннэрэ эбэҥкитээҕэр ордук юкагирдарга чугас буолан тахсыбыт.
Быһата, букатын атын төрүттээх-уустаах омук тыла эрэ эбэҥки сабыдыалыгар бэриммит курдук.
Санаттахха, Мэдиссиинэ кэлим боппуруостарын Саха сиринээҕи научнай киинэ Арассыыйа эрэ буолбакка, Норвегия, Финляндия, Япония, Эстония, Франция киэҥник биллэр институттарын, билимин тэрилтэлэрин кытта бииргэ үлэлэһэр. Кини чинчийиилэрэ аан дойдуга улахан аптарытыаттаах билим идэтийбит сурунаалларыгар (Nature, Science, Genome Research, Bone, Plos One уо.д.а.) тахсыталаан тураллар.
Онон, бу – киһи саарбахтаабакка эрэ ылынар, итэҕэйэр үлэтэ.
