Эһэм кэпсээннэриттэн

   Эһэм, олох кыратыттан хара үлэҕэ эриллэн, уон алта сааһыттан сылгыга сыстан, сааһын тухары ат үрдүттэн түспэккэ сылдьан кырдьыбыт киһи буолар. Ол да иһин дьон-сэргэ киниэхэ Сылгыһыт диэн аат иҥэрдэҕэ. Кини соҕотох уола, мин аҕам Баһылай, эмиэ аҕатын удьуордаан, сылгы арҕаһыттан түспэккэ кырдьыбыта. Онон биһиги, бииргэ төрөөбүт алта оҕо, Сылгыһыт оҕонньор удьуордара буолабыт. Онтун ааһан, Сэбиэскэй былаас саҕана “бандьыыт сиэннэрэ” диэн сирэй-харах анньылларбыт.

   Ол да буоллар онтон санаабытын түһэрбэккэ, “бандьыыт хааннаах” этэҥҥэ улаатан, үөрэнэн, үлэлээн бу саҥа олоххо үктэммиппит.

 

   Дүпсүҥҥэ Сэбиэскэй былаас 1920 сыллаахха олохтоммут. Саҥа былаас дьону барытын биир халыыпка уган, сүөһүлэрин-астарын бүүс-бүтүннүү күүстэринэн холбоон, уопсай хомууналары тэрийэн барбыттар. Бу иннинэ туох да сүөһүтэ-аһа, сүрэҕэ суох, аһаҕас айахтарынан кыыра сылдьыбыт кумалаан кэриэтэ дьон саҥа былааска тахсан, дьаһайан-салайан барбыттар. Эһэм аах харыларын күүһүнэн муспут сүөһүлэрин-астарын эмиэ былдьаан кэриэтэ хомуунаҕа биэрбиттэр. Туга да суох хаалбыттар. Ону сөбүлээминэ, эһэм Сылгыһыт Өндөрөй Сэбиэскэй былааһы утары саа-саадах туппут.

   Эһэм Саха сиригэр оччотооҕу аймалҕаннаах, буурҕа-буулдьа дьылларыгар устуоруйаҕа суруллан хаалбыт, билигин номох буолан кэпсэнэр Тулагы Киллэм, Төхтүр уонна Никольскай кыргыһыыларыгар кыттыбыта. Онно кинини кытта Саха сирин араас улуустарыттан, хотуттан-соҕурууттан мустубут, мин аҕай дэммит араас хорсун-хоодуот, харса-хабыра суох дьон бааллара үһү. Оннук дьонтон олох уһулуччу, сэриигэ ананан төрөөбүт биир киһи туһунан кэпсээнэ киһини эрэ сөхтөрүөн сөп.

 

   1922 сыллаахха үрүҥнэр этэрээттэригэр эһэм биир дойдулааҕа, Дүпсүн улууһун киһитэ Сампыас диэн баар буола сылдьыбыт. Кини киһиттэн эрэ уһулуччу бэргэн ытааччы, атаҕынан кус быһый үһү. Биир уостаах, сүнньүөҕүнэн ытар саанан биэстэ эстэр бойобуой бинтиэпкэтээҕэр түргэнник ииттэ-ииттэ ытан субурутар, ыҥыырдаах атынан сүүрдэн иһэн эргиллэ биэрээт, кэнниттэн эккирэтэн иһээччилэри (кыһыллары) ыттаҕын аайы суулларар, тоҥуу хаарга атаҕынан сүүрэн аттаах дьонтон куотар киһи эбит.

   Бу киһи киэнэ бэрдэ сурукка киирбит аата Дьаакыбылап Сааба Аппанааһыйабыс диэн. Кини Дүпсүн улууһун Өспөх нэһилиэгин киһитэ. Алдан өрүс уҥуоругар Чүүйү диэн сиргэ олорбут. Кыра, оҕо сааһыттан булка-алка сыстан, бэйэтин кэмигэр кус-хаас, эһэ-бөрө бөҕөтүн сууһарбыт сорсуннаах булчут эбит.

   Дьиҥэр, Саха сиригэр Гражданскай сэрии саҕаланарыгар Сампыас бастаан утаа кыһылларга холбоспут, Строд этэрээтигэр сылдьыбыт эрээри, өтөр кыһыллары кытары тапсыбакка, үрүҥнэргэ барбыт.

   Ол сыл сааһыары элбэх ахсааннаах үрүҥ этэрээтэ Киллэмҥэ ыстааптанан олордоҕуна, онтон өссө элбэх киһилээх кыһыл сэриитэ тиийэн, икки түүннээх күн устата кыргыспыттар. Кэмниэ кэнэҕэс үрүҥнэр хотторуох курдук буолан, куотан киирэн барбыттар. Кыһыллар, сыыйа эр ылан, үрүҥнэр ыстааптанан олорбут дьиэлэригэр ыган киирбиттэр. Онуоха дьиэттэн соҕотох киһи сүүрэн тахсыбыт да, түөрт үүттээх бүтэйи үрдүнэн ойон, бэлэм турар ыҥыырдаах ат үрдүгэр хап гына түспүт уонна ат үрдүгэр олорон эрэ кинини күөйэрдии сүүрэн иһэр хас да кыһылы түҥнэритэ ытыалаан баран, куотардыы ойуппут. Ол – Сампыас эбит.

   Аттаах кыһыл этэрээтэ кини кэнниттэн түһүспүт. Ол кэмҥэ Сампыас атынан сүүрдэн иһэн ыҥыыр үрдүгэр эргичис гынаат, ытыалаан, эмиэ хас да киһини суулларбыт. Кыһыллар онтон чаҕыйан бытаарбыттар уонна суолун хайарга оҥостубуттар.

   Кинилэр аттаах киһи суолун батан биир балаҕаҥҥа тиийбиттэр. Балаҕан таһыгар ата бааллан турара үһү. Онон тыынын иһиллиир санаанан балаҕаны төгүрүйэн, ытыалыы-ытыалыы, харса суох саба сырсан киирбиттэр. Ол эрээри онтулара табыллыбатах. Кимнээх эрэ балаҕан хас түннүгүн аайыттан утары уот аспыттар. Ол түмүгэр кыһыллар хас да киһилэрин сүтэрбиттэр, чугуйан биэрэргэ күһэллибиттэр.

   Кыһыллар мунаарбыттар. Балаҕаҥҥа элбэх бандьыыт уйалана сытар эбит дии санаан, тохтуу түһэн, хайдах гыныахха сөбүн сүбэлэспиттэр. Ити кэмҥэ балаҕан иһиттэн биир киһи ойон тахсыбыт да, өлөн охто сытар икки киһини хоннохторун анныгар кыбынан баран, тоҥуу хаар устунан ыраа-ыраах ыстанан, хара тыа диэки түһэ турбут.

   Кыһыллар балаҕан иһигэр ойон киирэн көрбүттэрэ: ким да олорботоҕо ырааппыт, иччитэх дьиэ буолан биэрбит. Инньэ гынан соҕотох бандьыыт эргиччи сүүрэ сылдьан хайдах курдук түргэнник ытыалыырыттан саллан, ата да суох сатыы киһини салгыы эккирэтэ барбакка, төннүбүттэр. Кэлин куотааччы хайалара буолуон сөбүн ырытан көрбүттэрэ, ити курдук түргэнник уонна бэргэнник ытыалыыр кус быһый киһи урут кинилэргэ сылдьыспыт Сампыас эрэ буолуон сөп диэн буолбут. Оттон Сампыас ол икки өлбүт киһиттэн ботуруоннарын ылаары кыбынан барбыт үһү.

 

   Кыһыллар тохтуу түһэн баран, Сампыаһы тутарга анаан Алдан өрүс уҥуор ГПУ этэрээтин байыастарын тэрийэн ыыппыттар. Кинилэр төһө да кыргыһыы бөҕөтүн ааспыт, сэриилэһэ үөрүйэх дьон буоллаллар, Сампыаска аһаҕастык киирэртэн тардыммыттар, туох эрэ атын албаһынан бэриннэрэргэ санаммыттар. Онон бастаан кини инитин уонна эдьиийин тутан ылан, дэлби доппуруостаан, сордоон-муҥнаан бараннар, “Сампыас бэйэтинэн бэриммэт буоллаҕына, аҕа ууһун барытын имири эһиэхпит” диэн сурах тарҕаппыттар.

   Биллэн турар, Сампыас, ону истэн баран, утарылаһа, сэриилэһэ барбатах. Бэринэрдии оҥостон, сэрэҕин сүтэрэн, аһаҕастык суолга тахсан биэрбит. ОГПУ-лар ону тоһуйа сытан, тута да сатаабакка, элбэх буолан кыыл курдук ытыалаан охторбуттар.

   Сампыас туһунан мин эһэбиттэн – Өндөрөй Баһылайабыстан эрэ буолбакка, атын дьонтон эмиэ араас үһүйээни-номоҕу оҕо сылдьан истэр буоларым. Улахан дьон ити курдук түбэлтэни ордук от-мас үлэтигэр, отууга, сиргэ-уокка хоно сытан кэпсиир буолаллара. Ону эрэ буолуо дуо, кэпсээн тардыллар үтүө киэһэлэригэр былыр олорон ааспыт араас күүстээхтэр, быһыйдар, онтон да атын уһулуччу дьон туһунан үгүһү сэһэргииллэрэ.

   Мин Өспөх нэһилиэгиттэн төрүттээх Василий Румянцевы уонна Владимир Готовцевы кытта биир кэмҥэ улааппытым. Кинилэр – Сампыас Сааба сыдьааннара. Оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан, Буобаны кытта улуустааҕы атах оонньууларыгар хаста да көрсөн турардаахпын. Кини оччолортон даҕаны улуус иһигэр биир бастыҥ, чулуу кылыыһыт диэн буолара. Биһигиттэн хас да тутум үрдүгэ, ырааҕынан сылдьара. Кини ойон кыырайарын көрө-көрө, биһиги салгыы ойор-ыстанар көхпүт сүтэрэ. Кыахпыт да тиийбэтэ.

   Владимир Готовцев оскуола кэнниттэн бэрт кылгас кэм иһигэр ыстаҥаҕа, үстэ төхтүрүйэн уонна уһуну ойууларга өрөспүүбүлүкэ рекортарын олохтообута. Ол эрээри өссө да бэйэтин көрдөрүөх киһи олох эдэригэр күн сириттэн хомолтолоохтук барбыта.

   Уопсайынан даҕаны, Алдан өрүс бу тардыытынан бэйэтин лаппа кыанар элбэх киһи төрөөн-үөскээн ааспыта. Ол эрээри үгүстэрэ, бу Сааба Дьаакынап аатыгар-суолугар күлүктэтэн, биллибэккэ хаалбыт буолуохтаран сөп.

 

   Эһэм уонна бар дьон кэпсээнинэн, Сампыас киһиттэн эрэ уһулуччу киһи эбит. Кыһылга сырыттаҕына аатырбыт, сэриини идэ оҥостубут Иван Строд киниттэн саллара үһү диэн кэпсииллэр.

   Ол курдук, Сампыас сиэбигэр хаалана сылдьар ботуруоннарын киһи хараҕар көстүбэт курдук түргэнник ороон таһааран, биэс тарбаҕын быыһыгар кыбыта охсоот, биир уостаах бэрдээнинэн биэстэ эстэр бойобуой бинтиэпкэтээҕэр түргэнник ииттэн ытан субурутара үһү. Сэрии бөҕөтүн ааспыт Строд хамандыыр оннук ытарга Саабаттан үөрэнэ сатаабыт үһү да, кыайбатах.

   Аны туран, биирдэ кинилэр киһи төбөтүгэр майгыннатан чуучала оҥорон маска кыбытан баран, атынан сүүрдэн иһэн ытарга күрэхтэспиттэр. Бу бэрт былдьаһыытыгар хаһан даҕаны үөрэҕи-хаары билбэтэх түҥ тыа киһитэ ыраахтааҕы эписиэрдэрин оскуолатын ааспыт байыаһы баһыйан тахсыбыт. Ол эрээри онто кэлин кини олоҕор охсуулаах буолбут.

   Ыҥыырдаах атынан муҥ кыраайынан сүүрдэн иһэн бэрдээнинэн ытыалаан, Сампыас чуучала төбөлөрүн аахтара таппыт. Оттон Строд, дьон-сэргэ көрөн турдаҕына, сүүрдэн иһэн нагаанынан ытыалаан баран, сороҕун сыыспыт уонна “ньаппайа сытыйбыт” сахаттан хотторон улаханнык абарбыт, киҥэ-наара холлубут, дьон хараҕар аптарытыата түспүт. Сампыаһы “сам пёс” диэнтэн атыннык ааттаабат-ыҥырбат буолбут.

   Онтон сылтаан, сыыйа өс-саас мунньуллан, кэлин тиһэҕэр кыыһырсаллар. Сампыас ол ухханыгар кыһыллары хаалларан, үрүҥнэргэ холбоһор. Бэйэтин үтүө баҕатынан.

   Сорох дьон “Сампыас үрүҥнэргэ билиэн түбэспитэ уонна устунан кинилэргэ холбоспута” дииллэр. Оннук кэпсээн олоҕо суох. Кини курдук күүстээх-уохтаах, харса суох киһи билиэн түбэспэт. Чахчы, бассабыыктыы санаалааҕа буоллар, үрүҥнэргэ тиийэн да баран, кыһылларыгар төннөн, күрээн кэлиэ этэ. Хайдах даҕаны, хаһан даҕаны.

   Сааба: “Кыһыллар, былааһы ыллахтарына, биһигини син биир киһи курдук көрүөхтэрэ суоҕа. Кыһыл нуучча тойоннонуох кэриэтэ уруккубут курдук бэйэбит кинээстэрбитин кытта олорбуппут ордук. Баччааҥҥа диэри кинилэри кытта олорон кэлбиппит, олоруо да этибит”, – диэн муҥатыйар буолара диэн, Сампыастыын үрүҥҥэ бииргэ сылдьыбыт биир дойдулааҕа, мин эһэм Өндөрөй оҕонньор кэпсиирэ.

 

   Оннук да санаалаах буолан, Сампыас үрүҥ этэрээтэ хотторбутун да кэннэ бастаан утаа төрүт бэринэр санаата суох сылдьыбыт. 

   Кини дойдутугар тахсан, Алдан уҥуор Чүүйү хайатын тэллэҕэр хаспах хастан олорбут. Ол хаспах дьиэтэ хас да сиринэн ытыалаһарга аналлаах чуолҕаннааҕа, дьиэ иһигэр саа, ботуруон бөҕө баара үһү. Мунньубут. Итинэн буоллаҕына, кини үтүө көҥүлүнэн кыһылларга бэринэр санаата суоҕа, иитиэхтии сылдьыбыт толкуйун туруулаһар санаалааҕа көстөр. Киһи сөҕөрө диэн, өрүскэ киирэригэр-тахсарыгар ырааһыйаҕа баар суолун муннаран, кыһыҥҥы тоҥуу хаарга аҥаар атаҕынан кылыйан сылдьара үһү.

   Куораттан тахсыбыт ОГПУ анал байыастара Сампыаһы билэллэрэ, кини туһунан истэллэрэ бэрт буолан, аһаҕастык киирсибэтэхтэр, албыннаан, угаайыларыгар киллэрэн, тоһуур оҥорон, онтун ааһан элбэх буолан күргүөмүнэн ытан, охторбуттар. Дьиҥэр, Сампыас дьонум туһа диэн бэйэтэ киирэн биэрбэтэҕэ, сэрэҕин сүтэрбэтэҕэ буоллар, си-дьүгээр бэриммэтэ өйдөнөр.

   Бу норуокка уос номоҕо буолан хаалбыт саха эр бэрдэ, күүстээҕэ-кыахтааҕа, мургуна дьонтон эрэ уһулуччутун өссө маннык чахчылар бигэргэтэллэр, кини аатын-суолун устуоруйаҕа хааллараллар.

   Кыһыл хамандыыр И.Я. Строд уонна нуучча суруйааччыта Лунин Сампыас туһунан бэйэлэрин ахтыы кинигэлэригэр, мемуардарыгар суруйан хаалларбыттара баар. Оччотооҕу кылаассабай охсуһуу тыҥаан турар кэмигэр утары кылаас бэрэстэбиитэлин – өстөөҕү хайҕааһын, арбатан суруйуу төрдүттэн бобуллара чуолкай буоллаҕа. Ол да үрдүнэн “саха боростуой бандьыыта”, мин биир дойдулааҕым Сааба Аппанааһыйабыс Дьаакынап-Сампыас сэбиэскэй литэрэтиирэҕэ киирэн үйэтитиллибитэ биһигини, кини биир дойдулаахтарын, үөрдүөх эрэ тустаах.