Сэрии киһини кырыктаах оҥорор диибит: истиҥ иэйиини сүтэрэр, өлөрөр-өһөрөр, өс-саас ситиһэр санаатын, баҕатын уһугуннарар. Кырдьык да, оннук. Күн аайы “өлөр өлүү сирэйин” өҥөйө сырыттахха, ханнык инчэҕэй эттээх тулуйуой!?
Ол эрээри уоттаах сэриигэ, кыргыһыы толоонугар киһи хаһааҥҥытааҕар даҕаны чугас киһи өйөбүлүгэр, истиҥ сыһыаныгар наадыйар буолар эбит. Сэриигэ ыҥырыллан барбыт эдэр саллааттар фроҥҥа сылдьан быстах тапталга ылларан, кутаа уотугар умайан, дьиэ кэргэннэрин ыспыт түгэннэрэ эмиэ баар. Сэрии тапталын туһунан аҕыйах түгэни кэпсиим дуу.
Хайдах этэй уоттаах толоон ортотугар, буулдьа быыһыгар таптал диэн?
Бреус, сөмөлүөт уонна сыыҥкабай хоруоп
Капитан, быраас Ефросинья Бреус олоҕор көрсүбүт соҕотох тапталын туһунан хаста да истэн турабын.
Кэргэнин кытта фроҥҥа барбыттар. Иккиэн. Сиэттиспитинэн. “Олохпор көрсүбүт соҕотох тапталым – кэргэним. Кэлин кими даҕаны кинини курдук таптаабатаҕым. Таптыы да сорумматаҕым. Сэриигэ бииргэ буолбут кэмнэрбитин биир да күнү умнубакка олоҕум тухары өйдүү-саныы, ахта сылдьыам диэбитим. Өсөһөн да туран умнуом суоҕа дии саныырым. Дьыл-хонук суурайан, сорох түгэннэри умнубуппун. Эрэлбин таҥнардым...” диэн кэлин этэрэ үһү. Салгыы Ефросинья Бреус тылыттан суруйуум.
“Уһун суолу айаннаан Соҕуруу Пруссияҕа тиийдибит. Кыайыы тыына биллэн барда. Элбэҕи кэпсэтэбит. Үөрэбит. Ытыыбыт. Дьоллонобут. Биирдэ кыргыһыы бүтүөн аҕай иннинэ эмискэ снаряд дэлби тэппит. Кини охтон түспүт. Тута барбыт.
Кыыс сүүрэн кэлэн “аҕаллылар!” диэтэ. Тиийдим. Сытар. Куустум. Элбэх саллаат өллөҕүнэ, биир улахан дьааманы хаһан баран барыларын бииргэ көмөллөрө. Көмөн да диэн буолаахтаан, үрдүлэригэр кумаҕы тарыйан кэбиһэллэрэ. Салгын кумаҕы оонньотон, субу хамсаан, “быыһааҥ” диэн саҥаран барыах курдуктара. Көрөргө олус дьулаан этэ.
Сарсыарда буолла. Дойдубар Белоруссияҕа илдьэн көмөргө быһаарынным. “Хас да уонунан тыһыынча килэмиэтир буоллун, эйигин дойдубар илдьиэм” диэн кулгааҕар сибигинэйдим. Ити, дьиҥэ, кыаллыбат дьыала этэ. Суол-иис алдьанан турар. Эргиччи буулдьа, уоттаах сэрии. Дьон миигин бу дьахтар аһыытыттан иирбит дии санаатылар. “Уоскуй. Утуй. Тыынна ыл”, – дэһэллэр. Доҕоор, бу алдьархайга, иэдээҥҥэ туох уута кэлиэй?
***
Генерал бөҕөтүн кэрийдим. Бары аккаастаатылар. Симмэр түһэн, фронт командующайа Рокоссовскайга тиийдим. “Кыаллыбат” диэтэ. Аккаастаата. Тахсан бардым.
Өссө тиийдим. Аан аттыгар турдум. Элбэҕи саҥарбакка эрэ:
– Тобукпар турабын дуо? – диэтим.
– Ефросинья, эйигин өйдүүбүн. Ол гынан баран кини өлбүтэ... Өлбүтэ!
– Биһиги оҕобут суох. Дьиэбит умайбыта. Бу кырыктаах сэрии барытын былдьаата, күл-көмөр оҥордо. Бэл диэтэр, соҕотох хаартыскалаахпыт, онтубут умайда. Киниттэн туох да хаалбата. Уҥуоҕун дойдубар илдьэн көмтөхпүнэ, үйэм тухары көрө-харайа сылдьыам этэ.
Маршал тугу да саҥарбата. Хос иһигэр төттөрү-таары хаамыталаата.
– Табаарыс Маршал, эн таптыы сылдьыбытыҥ дуо? Мин кэргэммин эрэ буолбакка, дууһам, сүрэҕим аҥаарын быһан ылан көмөн эрэбин.
Эмиэ саҥарбата.
– Хайа сотуллубут сүрэхтээх, оһон биэрбэт ириҥэлээх баастаах сылдьыах кэриэтэ өлбүтүм да синэ биир...
Уу чуумпу. Түннүк аттыгар баран турда. Онтон эмискэ эргиллэ биэрдэ. Утары хааман кэллэ уонна илиибиттэн сыллаан ылла.
Биир түүҥҥэ бүтүн сөмөлүөтү көҥүллээтилэр. “Сүрэҕиҥ сытар сиригэр илт” диэтилэр. Сэрии кэмигэр өлбүт саллааты дойдутугар илдьэргэ бүтүн сөмөлүөтү көҥүллээбит түгэннэрэ суоҕун тэҥэ этэ.
Киирдим. Хоруоп сытар. Доҕорум сирэйэ манан баара буолуо диэн сыллаатым. Сыыҥкабай хоруоп тымныынан аргыйда. Ону ол диэбэккэ күүһүм баарынан ыга сыстан куустум... уонна өйбүн сүтэрдим”.
Софья – "походнай-полевой" ойох
Сэриини өйдөһөн-өйөһөн бииргэ туораабыт таптаһар сүрэхтэр бары холбоһон ыал буолбатахтара, аал уоту оттумматахтара, алаһа дьиэни тэриммэтэхтэрэ.
Софьяттан хаста да интервью ылбыттар эбит. Онно толору аатын эппэтэ, “кыбыстарым бэрт” диирэ үһү.
“Мин “ППЖ” этим. Ол аата “походно-полевая жена” диэн. Аан дойду иккис сэриитин сокуоннайа суох ойоҕо буола сылдьыбытым. Маҥнайгы кэргэним – батальон хамандыыра. Киһи быһыытынан туох да куһаҕана суох этэ эрээри, мин кинини таптаабатым. Дьахтар диэни билбэтэҕэ ырааппыт эдэр саллааттар хас муннук аайы кэтииллэрэ-маныыллара. Миэхэ уоттаах кыргыһыы буолбакка, кыргыһыы бүппүт, саллааттар сынньанар кэмнэрэ ордук куһаҕан курдуга. Барыларыттан куттана сылдьыах кэриэтэ биир киһиэхэ чугас буолбут ордук курдук этэ. Ол да саҕана, билигин да ити туһунан аһаҕастык кэпсиир сиэрэ суох быһыы” диэн сэрии кэмнэрин ахтара.
Софья батальонугар соҕотох дьахтар эбит. Саллааттары кытта баара-суоҕа алта миэтэрэлээх “землянкаҕа” бииргэ утуйан, аһаан-таҥнан олорбут. Түүн аайы уутун быыһынан илиитинэн сапсынан уһуктар эбит. Ол аата үөмэн кэлбит саллааттары кыйдыыр дьүһүнэ. Хараҥанан кими эрэ сирэйиттэн, кими эрэ санныттан охсуталаан ылар эбит. Биирдэ ыалдьан балыыһаҕа киирбит. Онно утуйа сытан, уутун быыһынан илиитинэн сапсын да сапсын буоларын көрөн, эдэр сиэстэрэ кыыс уһугуннаран: “Ити тоҕо сапсынаҕыный? Тугуҥ эрэ ыалдьар дуо?” – диэн олус муодарҕаан ыйыппыта диэн ахтара. Салгыы ааҕыҥ:
“Маҥнайгы байыаннай эрим миинэҕэ түбэһэн өлбүтэ. Ол кэннэ батальон хамандыырын кытта холбоһон олорбутум. Холбоһон да диэн буолаахтаан, эмиэ “походнай-полевой ойох” буолан. Дойдутугар кэргэнэ, икки оҕото хаалбыттар этэ. Ол киһибэр хас күн-түүн аайы курдаттыы таттаран, ылларан испитим. Дьиҥнээх тапталым кини буоларын билбитим. Ол гынан баран бу дьолбут уһаабатын сэрэйэр эбит. Сэрии бүттэ да, дойдутугар – Калугаҕа – кэргэнигэр, оҕолоругар төннөрүн билэрим. Биһиги дьоллоох да этибит. Ама, киһи бу уотунан күүдэпчилэнэр сэрии ортотугар, өлүү-сүтүү быыһыгар дьоллоох буолуохха сөп дуо диэн эмиэ да харааста, эмиэ да күлэ саныыр этим”.
Сэрии бүтүүтэ Софья фроннааҕы эриттэн хат буолар. Кыыһын соҕотоҕун улаатыннарар. Киһитэ сэрии бүтээтин кытта, сэрэйбитин курдук, сокуоннай ойоҕор, оҕолоругар төннөр. Арай киниттэн өйдөбүл диэн биир чороҥ соҕотох фотокарточка ордон хаалар.
– Кыбыстыылаах да буоллар, аһаҕастык билинэбин: сэрии бүтүөн төрүт баҕарбат этим. Сэрии бүттэр эрэ, мин дьолум эмиэ бүтэрин билэрим. Да-а, акаары дьахтар диэххит... Таптал миигин оннук “хараҕа суох оҥорбута. Олоҕум тухары кинини эрэ санаан, үҥэр таҥара оҥостон кэллим. Аны кэлэн, кырдьан олорон тугу кистиэхпиний. Кинини кытта булсан аҥаардаһынан хааллым, олоҕум табыллыбатаҕа диэн саараама биир да күн кэмсинэн ылбатаҕым”, – диэн кэпсээбитэ суруллан хаалбыт.
– Кыыһым кэлин улаатан баран: “Ийээ, эн кинини тоҕо итиччэ таптыыгыный?” – диэн ыйыппыта. Билбэтим ээ, тоҕо таптыырбын. Туох диэн хоруйдуохпун билбэтэҕим, “... а я вот люблю его” эрэ диэбитим. Кини өлбүтүн туһунан сураҕы аҕыйах хонуктааҕыта истибитим. Ытаабытым. Уһуннук ытаабытым. Онтон сылтаан кыыспыныын ар-бур дэсиһэн ылбыппыт. “Тоҕо ытыыгыный! Кини биһиэхэ өлбүтэ ыраатта”, – диэбитэ. Оттон кини миэхэ куруук тыыннаах, аттыбар баар курдук. Билигин даҕаны тапталым сир аннынан сирэмнээн күүдэпчилэнэ умайар. Уоттаах сэрии сылларын олоҕум саамай дьоллоох сылларынан ааҕабын. Тоҕо диэтэххэ, мин онно, дьиҥ чахчы, дьоллоох этим...
Өстөөх кыыһын таптаабыт буруйдаах
Светлана Алексеевич кэпсээниттэн маннык түгэни быһа тардан суруйуум:
– Биһиги батальоммутугар эдэр эписиэр уол ньиэмэс кыыһын таптаан эрэйи көрбүтэ. Ол сурах салалтаҕа тиийэ иһиллибит этэ. Эдэр киһи олоҕо алдьаныа диэн аһынан тыылга ыыппыттара. Өскөтүн ол кыыһы тыыппыта, таарыйбыта эбитэ буоллар, туох буоларын дьэ билбэтим. Оччолорго таптал туһунан аһаҕастык кэпсээбэттэрэ. Сэрии суруллубатах сокуона оннук этэ.
Эр дьон хас да сылы быһа дьахтар угуйар этин-сиинин, минньигэс сытын билбэккэ сырыттахтара. Туппуттара диэн саа-саадах эрэ буоллаҕа. Ньиэмэс куоратын, дэриэбинэтин ыллахпытына, биир күнү супту малы-салы халыырбыт, ас-таҥас көрдөөн ыһарбыт-тоҕорбут. Ол кэннэ эр дьон наадаларын ситиһэллэрэ. Туохха наадыйалларын сэрэйдигит ини. Салалта биллэҕинэ, үһүс күннэригэр трибунал анныгар сытыаран эрэ ыыхтарын-ээхтэрин этитэллэрэ. Ону ол диэбэккэ быстах дуоһуйууну ылалларын, таҕылларын ханнаралларын тохтоппотохторо.
Өстөөх дьахталларыгар оннук баламаттык сыһыаннаһаллара. Көр, уонна таптаан муҥнаммыт! Дьүүллэһии кэмигэр эписиэр “кырдьык, мин ньиэмэс кыыһын таптаатым” диэн билиммит этэ. Оччолорго ол улахан таҥнарыынан ааҕыллара. Өстөөх оҕотун эбэтэр ойоҕун таптааһын улахан саат-суут буоллаҕа эбээт.
Эписиэр уолу тыылга ыытыахтарын иннинэ кыыһын хаартыскатын, аадырыһын былдьаан ылбыттара. Кэлин ол уол хайдах дьылҕаламмытын билбэтим.
Маҥнайгы уонна бүтэһик уураһыы
Младшай сержант, телефонист А.Раткина олоҕор буолбут дьиҥнээх түбэлтэни маннык кэпсээн турар:
“Биир ыкса киэһэ улаханнык бааһырбыт, этэ-сиинэ бүтүннүү хаан-билик буолбут саллааты аҕаллылар. Төбөтүгэр миинэ үлтүркэйэ кэлэн түспүт үһү. Эмискэ өйдөнөн кэлэр, эмискэ өйүн сүтэрэн кэбиһэр. Ол киэһэ миигин көрөн баран “Лариса... Лара... Ларочка...” диэхтээтэ. Таптыыр кыыһыгар маарынната көрдө быһыылаах диэн тута сэрэйдим. Урут ханна да көрсүбэтэхпит. Аан маҥнайгыбын көрөр киһим.
Аттыгар чугаһаатым. Нэһиилэ ыган:
– Лара, бу эн дуо? Көмүһүөм, илэ-чахчы эн кэллиҥ дуо? – диэхтээтэ.
Мин саҥата суох илиитин ылан аргыый имэрийэ олордум.
– Эн кэлэргин билэр этим... Көр, табаарыһым эйигин кэлиэ суоҕа диэбитэ. Ону мин Ларабын хайаан даҕаны көрсүөм диэн эппитим – диэтэ. Тугу эрэ ботугураан этэ сатаата да, тылын уҥуоҕа тостон хаалаахтаабыт, өйдөөн истибэтим. Онтон туох баар күүһүн киллэрэн:
– Лара-а, сэгэриэм, сэриигэ барыам иннинэ эйигин харыстаан уураабакка хаалбытым. Миигин ууруоҥ дуу... – диэн көрдөстө.
Саҥата суох төбөбүн төҥкөттүм. Уоспуттан убураан ылла. Ол кэннэ иэдэстэрин устун икки ып-ыраас дьэҥкир таммах сүүрэн түстэ. Тыын былдьаһа сытар саллаат уол сирэйэ сырдаан хаалаахтаата, олус дьолломмут көрүҥнэннэ... уонна ол курдук дьоллоохтук айаннаата.
Дьылҕам миигин уһун олоҕунан күндүлээтэ. Бу олорбут олоҕум тухары араас дьоллоох түгэннэр буолбуттара. Ол эрээри биирдэ даҕаны итинник дьолломмут харахтары көрө иликпин.
Бэлэмнээтэ
Диана КЛЕПАНДИНА.
