Саха киһитэ былыр-былыргыттан ийэ-аҕа ууһун тэнитэр аналлаах. Ол иһин кини хайаан да алаһа дьиэлэниэхтээх, бур-бур буруо таһаарыныахтаах, кэннигэр хаалларар кэнчээри ыччаттаныахтаах.
Бу – кини сирдээҕи анала. Өбүгэлэрбит ыал буолууга, алаһа дьиэни тэриниигэ, оҕо төрөтүүгэ улахан болҕомтолорун уураллара.
Дьоҕойон сото, көңдөй көҕүс
Ол иһин сулумах киһи ыал буола охсоругар “күһэйэр” өс хоһоонноро бааллар. Холобур: “Титирик орон тииһиктээх””; “Ыңыыр сыттык ыарыылаах” Эдуард Пекарскай ити өс хоһооннорун нууччалыы тылбаастаан баран: “Говорят холостякам, уговаривая их жениться”, – диэн быһаарбыт.
Сулумах дьон бэйэлэрэ да хоойго сытар холоонноох доҕордонуохтарын баҕараллара. Ол да иһин: “Эргэ барбатах кыыс кытыйаны-хамыйаҕы кытта кырбаһар, ойоҕо суох уол үтүлүгүн-бэргэһэтин кытта охсуһар”; “Холостуой киһи оронуттан уордайар, тэллэҕиттэн тэбиэһирэр”.
Эдуард Пекарскай тылдьытыгар өссө маннык этиилэр бааллар: “Ойоҕо суох ооҕуй муң – без жены крайне тягостно”; “Ойоҕо суох орой муңа – без жены самое высшее мучение”; “Ойоҕунан омнуо буолан – будучи обделен женою (т.е. не имея жены)”.
Ойохтоммокко, алаһа дьиэни тэриммэккэ сылдьар эр киһини өс хоһоонноро сытыы чыпчаххайынан быһыта кымньыылыыр курдуктар: “Суулуу туппут суң киһи, эрийэ туппут эмэх киһи”; “Ыраас ыстаан, барбах баккы, дьоҕойон сото, көңдөй көҕүс”; “Төрдө суох чөңөчөк киһи”; “Муңур буруо, муус оһох”. Ити өс хоһооннорун Өксөкүлээх Өлөксөй: “Говорят про мужчину, неспособного к половым актам”, – диэн быһаарбыт. Оттон Эдуард Пекарскай быһаарыыта: “Ругательства по отношению к мужчине, не имеющему детей”. Бочуоттаах академик тылдьытыгар өссө: “Дьахтарга кыһалҕата суох киһи”, – диэн этии баар. Тылбааһа: “Человек, не чувствующий влечения к женщине”.
“Дьахтартан тахсыбыт”
“Дьахтартан тахсыбыт”, – диэн этии баар. Ол аата сааһыран, кырдьан, дьахтары кытта хоонньоһор кыаҕын сүтэрбит. “Дьахтартан тахсыбыт, тылыгар киирбит”. Ити өс номоҕун иһиттим да эдэркээн уолаттары араастаан хаадьылыы, тылга тииһэ олорор оҕонньоттору саныы түһээччибин. Оҕо эрдэххэ оннук оҕонньоттор бааллара аҕай.
Пекарскай тылдьытыгар “ходьурай” диэн тыл баар. Быһаарыыта: “О мужчине: быть неспособным к половым сношениям, потерять способность оплодотворять. Ходьурайан хааллым – я потерял способность к половым отношениям. Ходьурайан да барбыт ини – никак, он уже утратил способность к половым сношениям. Уруутуттан ходьурайбыт – он потерял способность к деторождению (оплодотворению)”.
Оттон төрөөбөтөх, оҕоломмотох дьахтары “хаппыт чабычах” дииллэр эбит. Итини Пекарскай: “Бранно о нерождавшей женщине”, – диэн быһаарбыт. Уонна тылбаастыырыгар мунаарбыт: “Засохшая промежность?”
Эргэ барбатах кыыс да хоойго сытар холоонноох доҕордонуон баҕарар буоллаҕа. Өксөкүлээх Өлөксөй хоһоонугар этиллэринии:
“Аналлаах артыалын,
Эрэмньилээх эрин,
Туһааннаах доҕорун
Моонньуттан кууспутунан,
Уоһуттан уураабытынан,
Сырайыттан сыллаабытынан...”, – сылдьыан.
“Уран талбан уостарыттан...”
Эр киһи уонна дьахтар сыһыаннара, таптаһыы түгэннэрэ олоңхоҕо да тумнуллубат. Холобур, “Күл-Күл Бөҕө оҕонньор Силирикээн эмээхсин икки” олоңхоҕо сыллаһыы-уураһыы маннык ойууланар: “...Үөһэ уоһуттан үс хамыйах үүттээх хаан тахсыар диэри үстэ уураан ылла, аллараа уоһуттан алта хамыйах арыылаах хаан тахсыар диэри уураан ылла...”. Оттон “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоңхоҕо: “...Уран талбан уостарыттан уурастылар, сыа сымса сырайдарыттан сылластылар...”
Дьэ, кытаанах сыллаһыы-уураһыы. Салгыы көрүтэлиэҕиң, эмиэ “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоңхоҕо: “...Сырбаң татай уотунан сыллаһан сыыбырҕаттылар, сыстыһа оонньоотулар, уохтара харыар диэри умайа турар уотунан уураһа сыттылар...”. “Күн Саар Бухатыыр” олоңхоҕо: “...Имэңнэрэ киирэн иңиирдиин дьырылаан, уңуохтуун умайан уураһа оҕустулар...”
Эдуард Пекарскай тылдьытыгар уохтаах уураһыы туһунан: “Аллараа уостарыттан алталыы хамыйах арыылаах хаан тахсыар диэри чабырҕаччы обортолоон ылла – она понасосала из нижних губ до того, что вышло по шести уполовников крови и масла”; “Аллараа уоһуттан алта хамыйах арыылаах хаан тахсыар диэри сабырҕаччы оборон ылла – из нижней губы его она вычмокала шесть уполовников крови и масла”.
“Кыабака симэҕэ кылырҕаата...”
Олоңхоҕо таптаһыы түгэннэрэ бэрт аһаҕастык, хомоҕой тылынан уусчтаан-ураннаан ойууланаллар. Олору хайдах баарынан аҕалартан арыый туттуннум, толооһургуу быһыытыйдым да диэххэ сөбө дуу (“...сэлтэркэй... чиккэс гынна...”, “...буом оһоҕоһо булдьугуруу тэптэ...”). Дьон араас, онон, суруйууну да араастык ылыныахтарын сөп.
Ол да буоллар, олоңхоттон ойдом лоскуйдары быһыта тардан аҕаллахха маннык: “...Түөрт акка сыаналаах буолуо диэн түөртээҕиттэн төлөрүппэккэ сылдьар түнэ мыаннарыгын төлө баттаан түөрт лабаатын түөрт аңыы түөрэх кээһэн биэрбитин...” (“Дьулуруйар Ньургун Боотур”) “...Түөс симэҕэ төлөрүйдэ, өттүк симэҕэ өһүлүннэ, кыабака симэҕэ кылырҕаата, бытырыыстаах мыаннарык быстыахха айылаах буолла...” (“Дьулуруйар Ньургун Боотур”); “...Кыыс оҕо киһи кыбыстар симэҕэ кыабаката кылырҕаата, өттүк симэҕэ өһүллэн түстэ, түөс симэҕэ төлүтэ барда, сутуруо быата субуллан барда, сыалдьа быата сылбырыйан барда” (“Күн Саар Бухатыыр”).
Эдуард Пекарскай тылдьытыгар маннык этии баар: “Бэйэтэ ис тас таңаһын ньылбырыта тыытан ылан быраҕаттаан кэбиһэн баран – сама сорвавши и сбросивши с себя верхнюю и нижнюю одежду”.
“Иирэ мэнигилээтилэр...”
Олоңхоттон өссө ойдом лоскуйдары көрүтэлиэххэ: “...Оҕо киһи барахсан омуннаах санаата киирэн уолуһутан барда, эрэйдээх санаата киирэн, иэдэтэн түһэн барда, дьахтар да барахсан көҕүйэ санаата, күүгэн күөрчэх көлөһүнэ кэллэ, күлүм-күлүм гынна... Үчүгэй дьон көрсүбүттэрэ үчүгэйдик үлэлээтилэр, бэркэ бэһэлэйдээтилэр, омуннаахтык оонньоотулар...” (“Дьулуруйар Ньургун Боотур”); “Ахтар Айыыһыт күүһэ алыс да буолар эбит – ымсыырыспыт барахсаттар ыксаласпытынан бардылар...” (“Дьулуруйар Ньургун Боотур”); “...Күтүөт кыыс икки хара киис тириитэ таңастарын туоҕу да ордорбокко дьукку уһуллулар, сыгынньах эттэринэн хоонньостулар, сырдык ньуурдарынан кэккэлэстилэр. Дьэ, күтүөт киһи киирэр хааннаах, тардар тымырдаах, тэбэр сүрэхтээх киһи эбит...” (“Алластыыр Ала Туйгун”); “...Эмньик дьон эйэргэһэн киирдилэр, оҕо дьон оонньоһон бардылар, уохтара ханыар дылы, уотунан куустустулар, имэңнэрэ ааһыар дылы, иирэ мэнигилээтилэр...” (“Күн Саар Бухатыыр”).
Аны Эдуард Пекарскай тылдьытыттан холобурдар: “Кунан оҕустуу ходьоңнотон – как молодой бычок, начавши ритмические движения”; “Күөс быстыңынан күлкэдийэн бардылар – по истечении часа они (молодые, новобрачные) стали изнемогать”; “Өрөһөлөөх тараһатын үрдүгэр өндөңөлүү оонньуоҕум – буду наслаждаться, взбираясь на ея (женщины) брюшину с грудобрюшной преградой”.
Кыабака, сыалдьа, мыаннарык
“Түөрт кынаттаах тэрибинэй турах... иһэр үһү” (Пекарскай, III туом, 2644 стлб) диэн таабырыннаахпыт. Таайыыта – “старинные женские штаны с завязками”. Бочуоттаах академик тылдьытыттан өссө таабырыннар: “Үс үүттээх хаңыллай хара таас баар үһү (3316 стлб)” (натазники, короткие женские штаны); “Түөрт кыйаттаах” (старинные женские штаны, снабженные четырьмя ремешками-завязками) (1373 стлб).
Аны сахалыы тылдьыттар былыргы дьахталлар ис таңастарын туһунан: “Мыаннарык – сыалыйа буутун бүүрүгэр алтан төгүрүк иилэргэ кэтэрдиллэн сутуруону баайарга анаммыт быа”; “Кыабака – үксүн кыһыл, үрүң көмүс, алтан тиэрбэстэртэн тиһэн оңоһуллубут иилэҕэс киэргэл быа (сыап). Кыабака симэҕэ – үрүң көмүс, алтан тиэрбэстэн тиһэн оңоһуллубут, кыыс кылгас сыалдьатын илин өттүнэн хас да кэккэнэн сиргэ тиийэ намылыйан түһэр иилэҕэс киэргэл быа”. Кыабака симэҕин быһаарыытыгар бэйиэт Дмитрий Апросимов айымньытыттан холобурдаабыттар: “Кыыс барахсан кыбыстар-кистэнэр күндү симэҕэ кыабаката кылырҕаата, өттүк симэҕэ өһүллэн, чылыр гына түстэ”.
“Ныне только у старух...”
Эдуард Пекарскай: “Мыаннарык ныне встречается очень редко и только у старух”, - диэбит (II туом, 1653 стлб). Кини быһаарыылара: “Мыаннарык = быннарык, мыаннырык – в старину: ремешки-завязки, числом четыре, у женских натазников (сыалдьа), для подвязывания к ним наколенников (сутуруо) = сыалдьа мыаннарыга (ср. сыппа)”; “Туураҕас сыалдьа – короткие штаны, состоящие из двух отдельных частей (не как ыстаан)”; “Уостаах хобо – брякотливое украшение коротких штанов, состоящее из створчатых бубенчиков; хааҕыр хобо – бубенчики, украшающие женский наряд кыабака; хобо кыаһаан (см.) – ниспадающие сосульками бубенчики, нанизанные на нитку”; “Хоңсоор хобо - ...у женских натазников по концам ремешков-завязок”; “Мыаннарыктаах (от мыаннарык + лаах) – былыргы дьахтар мыаннарыктаах сыалдьата – старинные женские штаны; Мыаннырык = мыаннарык – шнур, которым затягиваются наколенники (сутуруо).
Чэ, манаан тохтоон эриэҕиң. Аныгыскыга бу рубрикаҕа кэрэ кыргыттар, дьахталлар, эр эрдьигэннэр, уоттаах таптал туһунан кэпсэтиэхпит.
Федор РАХЛЕЕВ.
