Сур-сур күүдээх бэрдэ ханна барыай? Ол гынан баран, Таат-Таал эмээхсиҥҥэ “бэрпин” дэммит сур күүдээх барахсан киһи хараҕар дэбигис көстүбэт харамай. Кини ойуур-тыа көтөҕөтүн-сэбирдэҕин аннынан дугуйданар, онно төрөөн өлөр атын ыырдаах кыыл. Ол да иһин биирдэ эмэ туос ама дьон хараҕын далыгар киирэн, төлөпүөнүн камератыгар хатаннаҕына, “тыый” диэн интэриниэт барыта аймана түһэр. Дьүһүнэ-бодото, сирэйэ-хараҕа көннөрү кутуйахтан уратыта оччо. Арай күүдээҕи анаан үөрэтэр учуонайдар эрэ долгуйбаттар. Кинилэр бу үүт аһылыктаах эрбэх саҕа харамайы чинчийбиттэрэ ыраатта. Дьиктитэ-дьиибэтэ, киһини соһутара-сөхтөрөрө, сэҥээрдэрэ син баар эбит
Күүдээх, саха өһүн номоҕор, фольклоругар элбэхтик киирбит, өбүгэлэрбит былыр былыргыттан бэркэ билэр харамайдара. “Күүһүлэспит күүүдээх күүһүн да кыайбат” диэн өс хоһоонноохпут, “Чооруостаах күүдээх” диэн остуоруйалаахпыт, “Хаарыан хампа күөх кытылым” диэн драмаҕа муораҕа быстарбыт дьон “күөх күүдээх, уута...” диэн көрдөһөллөрүн өйдүүбүт.
Онон бүгүҥҥү хаһыакка ойуурга-тыаҕа баар көтөҕө-сэбирдэх тэллэҕин аннын сэгэтэн көрүөх, саха өһүн хоһоонноругар, номохторугар-остуоруйаларыгар үгүстүк ахтыллар күүдээхпит олоҕун, майгытын туһунан билсиһиэх.
Күүдээхпит билимҥэ киирбит нууччалыы аата “бурозубка” дэнэр. “Бурый” – сахалыы хагдаҥ, кугдархай, күрэҥ, сур, бороҥ, сороҕор өссө “хоҥор” диэн тылбаастанар. Ол эрээри, күүдээххэ онтон тоҕо эрэ ала-чуо “сур” диэнэ иҥмит. Ол кини өҥүн-түүтүн, көстөр дьүһүнүн кытта сибээстээх. Оттон нууччалар кинини тииһин өҥүн көрөн ааттаабыттар. Көрбүт дьон бэркэ билэллэр, күүдээх, син биир атын кутуйах бииһин ууһун бэрэстэбиитэллэрин курдук, иннигэр анньа сылдьар, кэнники балталарыттан ордук уһун икки сып-сытыы тиистээх. Онтулара, чахчы, бороҥ өҥнөөхтөр. Ким эрэ ону “кини эмиэ син биир атын харамайдар курдук маҥан тиистээх төрөөн баран, сири-буору тиҥсирийэн киртитэрэ, хараардара буолуо” дии саныаҕа. Олох оннук буолбатах. Күүдээх тииһин эмала аһара элбэх тимир (железо) элэмиэннээх. Ол иһин төрүөҕүттэн бороҥ өҥнөөх буолар.
КӨСТӨР ДЬҮҺҮНЭ
Күүдээх көннөрү дьиэ кутуйаҕыттан, чыстан биллэ кыра уҥуохтаах буолар. Быыкаа да диэххэ сөп. Көрүҥүттэн көрөн, уһуна баара-суоҕа 3 – 7 см, кутуруга – 1,7 – 4,2 см буолар. Ыйааһына эмиэ чэпчэки – 2 – 8 эрэ грамм.
Этиллибитин курдук, тииһэ кыһыллыҥы-бороҥ өҥнөөх, бэйэтэ сур дьүһүннээх, сороҕор кытархайдыҥы бороҥ түүлээх. Дьиэ кутуйаҕар ыраахтан эрэ көрдөххө майгынныан сөп. Кутуйах бииһин ууһугар киирсэр эрээри, ыкса аймаҕа буолбатах. Кини үксүгэр үөн-көйүүр аһылыктаах. Оттон саамай уратыта – мунна. Онтон слон хоботын курдук суптугур быһыылаах, бэрт имигэстик хамсыыр.
ХАННА, ХАЙДАХ ҮӨСКҮҮРҮЙ, ТУГУ АҺЫЫРЫЙ?
“Бэрдин бэрт” диэбиккэ дылы, күүдээх, арааһа, бэйэтин ханыыларыттан саамай аһас харамай быһыылаах. Кинитээҕэр элбэҕи аһыыр кутуйах аан дойдуга суох. Тоҕо диэтэххэ, күүдээх аһара кыра буолан, этэ-хаана олус түргэнник сойор, онно эбии сиэбитин-аһаабытын чыпчылыйыах бэтэрээ өттүгэр иҥэринэ охсор буолан, бэрт түргэнник аччыктыыр. Ол иһин күнү супту айаҕын туһугар кутугунайан тахсар. Аһаабатар эрэ, аҕыйах чаас иһигэр хоргуйан өлөн хаалар. Ордук биһиги курдук тымныы кыһыннаах дойдуга.
Сүрүннээн үөнү-көйүүрү, ол-бу харамай ыаматын, ооҕуйу, үөнү-күрдьэҕэни сиир. Куоска-саһыл, мэкчиргэ-хаххан кинини бэйэтин эмиэ бултаһар эрээри, куһаҕан ыытын-дьаарын, сытын-сымарын сөбүлээбэккэ –быраҕан кэбиһэр. Ол кини айылҕаттан айыллыбыт биир көмүскэнэр ньымата буолар.
САХА СИРИГЭР
Үөһэ күүдээх туһунан уопсай өйдөбүлү билиһиннэрдим. Аны бэйэбит Сахабыт сиригэр үөскүүр күүдээхтэр тустарынан билсиэх.
Саха сиригэр, бигэргэммитинэн, күүдээх сэттэ көрүҥэ үөскүүр. Олор бары “сири хаһааччылар” этэрээттэригэр киирэллэр. Бу – кутуйахтыҥылартан чыҥха атын харамайдар. Төһө да дьүһүннэрэ, быһыылара-таһаалара майгыннаспытын иһин, биир аймах-хаан буолбатахтар. Билим сорох источниктарыгар кэлин өрөспүүбүлүкэбит соҕуруулуу-арҕаа өттүгэр өссө биир саҥа көрүҥ күүдээх көстүбүтүн туһунан суруйаллар эрээри, ол иһитиннэрии дьиҥ таһымнаахтык өссө бигэргэнэ илик. Арба да, күүдээҕи сорох учуонайдар “уһун тумус” диэн ааттыыллар.
Күүдээх сэттэ көрүҥэр киирэллэр: орто, туундара, тэҥ тиистээх, бөдөҥ тиистээх, хаптаҕай чөмчөкөлөөх, кыра, быыкаа күүдээхтэр. Кинилэри таһынан, өссө сахалыы аата суох, күүдээхтэр ыкса ыаллара, ырааҕынан аймахтара “кутора” диэн харамай баар.
Балартан биир саамай интэриэһинэйдэрэ, киһини кэрэхсэтэллэрэ – нууччалыы “крошечная бурозубка” диэн ааттаммыт быыкаа күүдээх. Кинини “малая бурозубка” диэни кытта бутуйар табыллыбат. Онтон өссө кыра кээмэйдээх.
БЫЫКАА КҮҮДЭЭХ
Быыкаа күүдээх Арассыыйа үүт аһылыктаах харамайдарыттан саамай кыралара-дьоҕустара. Киниттэн кыра кээмэйдээх, оҕотун-ыаматын эмтэрэн үүтүнэн аһатар тыынар тыыннаах биһиги дойдубутугар суох. Аны туран, аан дойдуга кыратынан иккис миэстэҕэ сылдьар харамай. Киниттэн кыра өссө биир күүдээх көрүҥэ баар.
Быыкаа күүдээх баара-суоҕа 1,5 – 4 грамм эрэ ыйааһыннаах, орто уҥуохтаах киһи тойон эрбэҕиттэн да кыра. Аһара кыра буолан, тымныыга түргэнник тоҥор. Биһиги кыһыммыт киниэхэ син биир “быһах биитинэн сүүрэр” кэриэтэ, сарсын тыыннаах хаалара-хаалбата бэйэтиттэн эрэ тутулуктаах. Ол да буоллар, быыкаа күүдээх тыйыс Саха сирин усулуобуйатыгар сүүһүнэн сыллар тухары сүтэн-оһон хаалбакка, удьуора быстыбакка, күн баччатыгар диэри син үөскээн кэлбит.
Быыкаа күүдээх киһи өйүгэр батан киирбэт биир ураты “дьоҕурдаах”. Ол курдук, кини халлаан тымныйан бардар эрэ, алтынньыттан-сэтинньиттэн саҕалаан, уҥуоҕа-иҥиэҕэ, этэ-сиинэ уонна ис уоргана, сымыйанан эппит курдук, кыччаан (!), түүрэ тардан барар. Билим эйгэтигэр оннук көстүүнү “Денель көстүүтэ” дииллэр.
Август Денель диэн поляк учуонайа ити көстүүнү өссө 1949 сыллаахха үөрэтэн, суруйан турар. Дьиҥинэн, күүдээх эрэ буолбакка, кроттар, лааскайдар (муҥур), атын да сири хаһааччылар, кэрбээччилэр эмиэ кыччыыр албастаахтар эбит. Оттон биһиги күүдээхпит мэйиитэ онто да суох быыкаа бэйэтэ, букатын 15 – 30 % түүрэ тардар. Ону кытта чөмчөкөтүн сииктэрэ силлиһэр, тоноҕосторо сыстыһаллар, ис уорганнара кыччыыллар. Ол түмүгэр, сайынан 1,5 – 4 г ыйааһыннаах харамай, кыһынын 0,3 – 0,8 г буола кычччыыр. Дьикти!
“Тоҕо оннук гынарый?” – диэтэххэ, ханнык да харамай саамай элбэх эниэргийэни сиир уорганнара – мэйиитэ уонна быара-бүөрэ. Онон кыһын ас-үөл тамты эстэр кэмигэр күүдээх аҕыйаҕы аһаан тыыннаах хаалар туһугар итинник ньыманы тутуһар. Саас, халлаан сылыйан бардар эрэ, уҥуоҕа, этэ-сиинэ төттөрү улаатан барар, мэйиитэ оннугар түһэр.
УРАТЫ “ДЬОҔУРА” ХАЙДАХ ДЬАЙАРЫЙ?
Быыкаа күүдээх кыччыыр “дьоҕура”, биллэн турар, кини мэйиитигэр, этэргэ дылы, “өйүгэр-санаатыгар” күүскэ дьайар: онто да суох улахан өйдөөҕүнэн биллибэтэх харамай кыһын букатын акаарытыгар түһэр, инистиин быһыытынан айаҕын эрэ булунар, атыны тугу да толкуйдуур, анаарар, сылыктыыр дьоҕурун сүтэрэр.
Макс Планк аатынан кыыл майгытын-сигилитин үөрэтэр институт үлэһиттэрэ ону анаан чинчийэн тураллар. Учуонайдар сайын күүдээхтэри лабиринтан тахсарга үөрэппиттэр. Кыыллар аҕыйах хонугунан лабиринт быыһын-хайаҕаһын эндэппэккэ билэр, талбыт сирдэригэр суксуруһар буолбуттар. Онтон кыһын кэлбитигэр мэйиилэрэ 20—30 %-нан кыччаан, иннилэрин да, кэннилэрин да быһаарбат гына харааччы булкуллан хаалаахтаабыттар. Лабиринтан тахсан барар суолу сайыҥҥыларынааҕар хас эмэ бүк бытааннык булар буолбуттар. Ити кэннэ саас мэйиилэрэ төттөрү “үүнэн” толкуйдуур, түргэнник үөрэнэр дьоҕурдара чөлүгэр түспүт эрээри, былырыыҥҥыларын өйдөөн кэлбэтэхтэр.
ХААР АННЫГАР ОЛОХ
Күүдээх бииһин ууһа кыһынын дьабара-моҕотой курдук утуйан хаалбат. -50 кыраадыстаах бытарҕан тымныыга эмиэ таһырдьа илэ сүүрэ-хаама сылдьыбат. Онон кини хаар аннынан дугуйданар, таһырдьа муннун да быктарбат.
Халыҥ хаар бэйэтэ суорҕан тэҥэ буоллаҕа... Таһырдьа хайдахтаах да бэйэлээх ала буркун түстүн, мутук тостор торулуур тымныыта буоллун, хаар аннынан сир кырсыгар хаһан даҕаны -5...-10 кыраадыстан ордук тымныйбат. Дьэ күүдээх онно сылдьан хаар аннынан хас эмэ сүүһүнэн салаалаах-сарадахтаах орох тэбэр, ас көрдөөн түбүгүрэр.
Быыкаа күүдээх сүрэҕэ мүнүүтэҕэ инньэ 1 000-ттан тахсата тэбэр буолан, аһаабыт аһын тута этигэр-сиинигэр иҥэринэн иһэр. Онон кини хаһан даҕаны “тотор” диэни билбэт. Билим эйгэтигэр ону “перманентный голод” дииллэр эбит. Ол аата, күүдээх хаһан даҕаны, хайдах да балаһыанньаҕа, бэл, ыгыччы аһаан баран тотор, аһылыктан “чэ, сөп буолуо” диэн астынары-батынары билбэт “ыарыылаах”. Даҕатан эттэххэ, дьон ортотугар оннук ыарыы эмиэ баар, ону “полифагия” эбэтэр “гиперрексия” дииллэр.
Дьэ ол иһин кини суукка иһигэр бэйэтин ыйааһынын 2 – 3 төгүл куоһарар ыйааһыннаах аһылыгы аһыахтаах. Быыкаа күүдээх кыһынын хаар аннынан сылдьан тоҥон өлбүт, утуйбут үөнү-күрдьэҕэни, ооҕуйу-хомурдуоһу, көтөҕө-сэбирдэх быыһыгар “саһан сытар” үөн ыамаларын-үөскэхтэрин сиир.
Аны туран, быыкаа күүдээхпит уһуннук утуйар диэни билбэтин кэриэтэ. Хара төрүөҕүттэн күнэ-дьыла барыта уоннуу-уон биэстии мүнүүтэнэн аттарыллан турар. Холобур, 10 – 15 мүнүүтэ устата тилигирэччи хамсыы сылдьан бултуур, онтон кураанах көмнөҕү-муоҕу булан охсон 10 – 15 м утуйан ылар. Онтон эмиэ салгыы бултуу ыстанар. Уопсайынан, ити курдук күҥҥэ 60-на төхтөрүйэн аһыыр-утуйар.
Быыкаа күүдээх аһылыгы булбатаҕына аҕыйах чааһынан хоргуйан өлөн хаалар. Тута өлбөт, бастаан комаҕа киирэр, онтон уһуктан кэлэн баран туга да үссэммэтэҕинэ, дьэ тыына бүтэһиктээхтик быстар.
Онон, Саха сирин саамай кыра уонна саамай үгүс түбүктээх, үүтүнэн иитиллэр харамай – остуоруйаҕа-номоххо кэпсэнэр сур күүдээх. Баҕар, ханна эмэ сылдьан көтөҕө-сэбирдэх халыҥ тэллэҕин быыһыгар кутугунайа сылдьар, эрбэх саҕа кээмэйдээх быыкаа күүдээҕи көрдөххүтүнэ – бэйэтэ да сап саҕаттан салҕанан сылдьар сордооҕу аһынар буолаарыҥ, тыытымаҥ. Кини киһиэхэ туох да буортута суох, биһиги хаһааспытын, аспытын уоран сиэбэт. Ким эрэ дьээбэҕэ дьиэтигэр ылан иитэн көрүөн сөп, дьиэ таракаанын имири эһэр кыыл дииллэр.
Альберт КАПРЫНОВ.
