“Сахаҕа ыт аата диэн арааран үөрэтии, чинчийии билиҥҥитэ суох”, –диэбит топонимист-учуонай Багдарыын Сүлбэ уола Ньургун.
Онон, булчут ыттары иитээччилэр кулууптарын бэрэссэдээтэлэ, лаайкалар питомниктарын дириэктэрэ, “Байанай” сурунаал эрэдээктэрэ, “Кубалаах күөл” эко-бырайыак ааптара, СӨ норуотун хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ Юрий Борисов сонун тиэмэҕэ ылсыбыт. Кини ыттар ааттарыгар “Как зовут тебя, дружок?” диэн кинигэтэ 2022 сыллаахха күн сирин көрбүтэ. Юрий Петрович кинигэ тахсыбытын да кэнниттэн ыттар ааттарын суруммутун курдук суруна, бэлиэтэммитин курдук бэлиэтэнэ сылдьар.
Ономастика – лингвистика (языкознание) диэн тыл үөрэҕин салаата. Ономастика бэйэтэ бэрт элбэх “лабаалардаах” – топонимика, антропонимика, астронимика, этнонимика... Ити иһигэр кыыллар ааттарын үөрэтэр анал “лабаа” баар. Зоонимика диэн. Аттар (сылгылар) ааттарын чинчийээччилэр итинтэн өссө “гиппонимика” (иппонимика) диэн туһунан “лабааны” таһаараллар.
Багдарыын Ньургун: “Ыт аатын тылдьыта – бу саҥа бастакы үлэ. Сонун үлэ”, – диэн Юрий Борисов үлэтин сыаналаабыт.
– Юрий Петрович, ыттар ааттарын хаһааҥҥыттан интэриэһиргиир буолбуккунуй? Кинигэҕэр: “Ыттар ааттарын сурунабын, билэр дьонум уонна доҕотторум ыттарын аатын өйдүү сатыыбын, ыттар быыстапкаларын боротокуолларын анаан-минээн көрүтэлээбитим, тылдьыттары хасыһабын, тоҕоостоох түгэннэргэ “сир түннүгэ” дьону кытта сүбэлэһэбин”, – диэбиккин.
– 2008 сыллаахха питомник арыйбытым, саха ытынан дьарыктанаары. Ыты таптааччылар “Байанай” диэн кулууп тэрийбиппит. Саха лаайката диэн боруоданы элбэтэргэ дьулуһабыт, төрөтөбүт-ууһатабыт, дьоҥҥо тарҕатабыт.
Ыт оҕотун ылбыт дьон миигиттэн: “Хайдах аат үчүгэйий? Хайдах ааттыахха сөбүй?” диэн мэлдьи ыйытан тахсаллар. Кырдьык, аат суолтата улахан. “Как назовешь корабль, так и поплывет”, – диэччилэр дии. Ол иһин ыттар ааттарын сурунан барбытым. Үксүн: “Ыт оҕотун ыллыгыт да тута ааттаамаҥ”, – диэн сүбэлээччибин. Тоҕо диэтэххэ, өбүгэлэрбит ыты майгытынан көрөн ааттыыр үгэстээхтэрэ.
Аны Арассыыйа киин эрэгийиэннэриттэн кытта кэлэн – ыт оҕотун ылан барааччылар. Онон, биһиги ыттарбыт Швецияҕа, Соҕуруу Кореяҕа тиийэ бааллар. Кинилэргэ да ыттарын сахалыы ааттыылларыгар сүбэлээччибин. Атыылаһар да дьон ону утарбаттар. “Что означает эта кличка?” диэн буолар. Кинилэр – Батас, Булчут диэн кылгас, дорҕоонноох ааттары сөбүлүүллэр.
Ыттар ааттарын суруна сылдьыбытым тэтэрээтим туолбута, оттон дьон ыттар ааттарын наар ыйытар. Ол иһин: “Ааттары наардаан, сааһылаан кинигэ таһаардахха сатаныыһы”, – диэн санаа киирбитэ. Дьэ, итинник “Как зовут тебя, дружок?” диэн ааттаах кинигэ күн сирин көрбүтэ.
– Ыты майгытынан эрэ буолбакка, хайдах дьүһүннээҕинэн эмиэ элбэхтик ааттыыллар.
– Оннук, холобур, туус маҥан өҥнөөх саха лаайкатын биир үксүн Кырса дииллэр. Хара дьүһүннээх эрээри моонньугар маҥаннаах ыты Моойторук диэн ааттыыр үгэс быдан өрдөөҕүттэн баар. Ураанньык диэн ааттыыр үгэс эмиэ. Ол аата ыт оройугар үрүҥ “бээтинэлээх”. Арыт туоһахталаах ураанай куска холуу көрөн – Ураанай да дииллэр.
– Кинигэҕэр: “А собак, у которых на ногах есть белые пятнышки – Баһырҕас (брызги или капельки воды)”, – диэбитиҥ интэриэһинэй. Мин, холобур, “баһырҕаа” диэнтэн тахсыбыт дии саныам этэ.
– Атаҕар үрүҥнээх, элэмэстээх ыты Баһырҕас диэн ааттыыр үгэс эмиэ быдан өрдөөҕүттэн баар. Сорох саха тыла элбэх суолтаҕа туттуллар.
– Тыҥырах диэн ааттаах үрүҥ да, хара да дьүһүннээх ыттары билэбин. Эн: “Опытные владельцы охотничьих собак знают, если щенок родился с черными ноготками, то он будет самым лучшим (его называли Тыҥырах)”, – диэбиккин.
– Булчукка ыт олус улахан суолталаах. Саха литэрэтиирэтин бастакы хараҥаччыта диэн ааттанар Афанасий Уваровскай биир тоҥуһу көрсүбүтүн ахтыбыта баар. Ол тоҥус, айылҕа оҕото барахсан уйа-хайа суох ытыы олорор эбит. “Тоҕо ытыыгын?” диэн айанныы сылдьар Уваровскайдаах ыйыппыттар. “Бөрөлөр аһатан-сиэтэн олорор, булчут ыппын туттулар”, – диэбит.
Онон, булчут – ыт оҕотун таларыгар сүрдээх уһуннук сыныйан көрөр. Кинилэр хара тыҥырахтаах ыт оҕотун сөбүлүүллэр. Бөрө тыҥыраҕа эмиэ хара буолар. Ити курдук чинчийэр, сылыктыыр үгэстэр бэрт элбэхтэр. Кэтэҕин уҥуоҕун биһиги “сүгэтэ” диэн ааттыыбыт. Ол “сүгэ” төһөнөн улахан да, оччонон үчүгэй. Мунна уһун, таныыта киэҥ буоллаҕына: “Сытымсах ыт тахсыыһы”, – диэччилэр. Кэтит түөстээх ыт оҕотоун эмиэ сөбүлүү көрөллөр.
– Оҕо сылдьан биири өйдөөн хаалбыппын. Ыт оҕотун үөһэттэн таҥнары туталлар, оччоҕуна, кэдэрийэригэр – илин атахтарын кулгаахтарын үөһээтинэн тэбиэхтээх.
– Итинник чинчийэн көрүү баар. Ол эрээри таҥнары ыйыыргар кутуругуттан буолбакка, икки кэлин атахтарыттан тутар ордук. Кутурук өҥүргэс буоллаҕа, ол быһыта бардаҕына – кутуруга эриллибэт, санньылыйа сылдьар буолан хаалыа. Урут да: “Тайахсыт ыт оҕото, эсэһит ыт оҕото”, – эҥин диэһин баар бөҕө буоллаҕа. Былыр, тыа сиригэр – араас ыт, боруода былааһыыта суоҕун кэриэтэ. Ханна үчүгэй, булчут ыт баарын ааҕа билэллэр. Үчүгэй удьуордаах ыттартан үчүгэй ыттар төрүү-ууһуу тураллар буоллаҕа.
– Ыттар ааттарыгар төннүөххэ. Майгыларынан, дьүһүннэринэн көрөн ааттыыр үгэс баар диэн буолла.
– Оннук, майгытынан көрөн ааттааһын холобурдара элбэхтэр: Ырдьай, Түргэн, Мөдөөн, Чаҥый, Дохсун, Сырбай, Элэккэй, Мэник... Уонна, оттон, “үрүйэ-харыйа” аатынан диэбит курдук ааттааһыннар бааллар. Өрүстэр, үрэхтэр да ааттарынан ааттыыллар: Индигиир, Халыма, Өлүөнэ, Тээнэ, Мэндэ, Нуотара, Уудам (Юдом), Ноху... Сэлиэнньэлэр, нэһилиэктэр ааттарынан: Өргүөт, Ньурбачаан, Төхтүр, Тыайа, Хатас, Хоро...
– Сылгылары эмиэ сир-дойду аатыгар сыһыаран ааттааһын элбэх: Тулуна Харата, Тулагы Тураҕас, Хатас, Алдан, Болугурчаана, Суоттукаана...
– Сороҕор таптал аат ыкка иҥэн хаалар. Холобур, Дик диэн ааттаах ыты дьиэлээхтэр таптаан “Дикуша” диэн ааттыы сылдьыахтарын сөп. Кэрэ диэни Кэрэчээнэ эҥин диэн. Ыты хара ааныттан биир аатынан ааттыы сылдьар ордук. Ыт аатыгар сүрдээҕин үөрэнэр ээ. Тус бэйэм кылгас эрээри, дорҕоонноох ааты ордоробун. Сорохтор сүрүн ааты талыахтарын иннинэ ыт оҕотугар быстах аат биэрээччилэр. Холобур: Бөскөй, Бөскөөнчө, Төкүнүк... Улахан да дьоҥҥо оҕо эрдэҕинээҕи таптал ааттара үйэлэрин тухары хаалааччы. Ыты ааттааһыҥҥа эмиэ оннук түгэннэр тахсааччылар.
– Сороҕор “хараҥа күүстэртэн харыстыыр ааттары биэрэллэр” диэбиккин. Хообур: Бөх, Көлөөк, Көппө...
– Оннук, ыттарын сүрдээҕин харыстыыр дьон баар буолар. Бэл, хаартыскаҕа да түһэртэрээччилэрэ суох. “Ыппыт ыалдьыбакка, оһолго түбэспэккэ сырыттын” диэннэр итинник киһи сэҥээрэ, сөбүлүү истибэт ааттарын биэрэллэр.
Оттон сорохтор күүстээх, дорҕоонноох ааттары биэрээччилэр. Холобур: Бастыҥ, Кыайыгас, Көмүс, Дархан, Хорсун эҥин диэн. Биир өттүнэн, дьон ыттарыгар эрэнэн, үтүөнү баҕаран итинник ааттары биэрэллэр. Иккис өттүнэн, ыт күүстээх, дорҕоонноох аатыгар сөп түбэһиэн наада курдук.
– Кинигэҥ тахсыбытын да кэнниттэн ыттар ааттарын суруна сылдьаҕын дуу?
– Кинигэ тахсыбытын да кэнниттэн саҥа ааттар, этэргэ дылы, күөрэйэн тахса тураллар. Ону сурунарбар эрэ тиийэбин. Хаһан эрэ ити кинигэни эбэн-сабан таһаарарым дуу? Кинигэбэр 1 200 кэриҥэ ыт аата киирбитэ. Уонна, оттон, билиниэххэ наада, сорох ааттары бэйэм айбытым. Киэһэ сытан эрэ толкуйдуубун. “ыкка маннык ааты биэриэххэ сөп эбит” диэн. Дьоҥҥо быһаччы наадалаах буоллун диэн – ыттар ааттарын хомуйдаҕым дии. Кинигэбиттэн көрөн ыттарыгар аат биэрбит дьон элбэх. Элбэх ааты сыымайдаан таллаҕына киһи астынар.
Куйаар ситимигэр элбэх бөлөхтөөхпүн. Онно дөрүн-дөрүн: “Ыт оҕото ыллым, хайдах ааттыыбын?” диэн ыйытааччылар. Мин кинигэм электроннай барыйаанын ыытааччыбын. “Мантан көрүҥ, талыҥ”, – диэн. Махтанааччылар.
– Кинигэҕэр Доҕор, Чох уонна Кучум диэн ыттарыҥ туһунан бэрт истиҥник суруйбуккун.
– 1970-1971 сыллар эргин ииримтийии ыарыы турда диэн ыттары өлөртөөбүттэрэ. “Саха ытын онно эспиттэрэ”, – диибин. Сэбиэттэргэ анал суруктар (циркулярдар) кэлэн, ыттары маассабайдык уодьуганнаабыттара. Доҕор диэн ытымбарахсаны олбуор иһигэр ытан өлөрбүттэрэ. Оччолорго алтыс кылааска үөрэнэрим, ыппын аһыйан дэлби ытаабытым.
Иккис ытым Чох диэн ааттааҕа. Хап-хара, кыра соҕус ыт. Матасыыкыл бааҕар да, кэнники да олбоҕор олороро. Ити көлөөскөтө суох “одинарка” матасыыкылга. Аны ат самыытыгар олороро ээ. Харачаас диэн эмиэ хап-хара дьүһүннээх аттаах этибит. Харачаастыын доҕордуулар этэ. Чох – Харачааһы быатыттан ытыран ойбоҥҥо уулатан кэлэрэ. Биир миискэттэн эйэ дэмнээхтик аһыыллара. Барахсан сүрдээх өйдөөх ыт этэ, кыра булка (куска, куобахха) наар сылдьыһара.
Куоракка көһөн киирээт Кучум диэн кугас өҥнөөх ыттаммытым. Чыҥыс хаан удьуора Кучум хаан аатынан ааттаммыта. Сибиир хаана диэн аатырбыт-сураҕырбыт киһи.
Ол ыппын отучча хамаандаҕа үөрэппитим. “Олор”, “сыт”, “сыылын”, “сас”, “хап” диэннэргэ. Барытын толороро. Ол үөрэтэрбин эмиэ сурунан испитим. “Бэстилиэттэннэхпинэ”, быһахтаннахпына илиибэр түһэрэ. Аһын иннигэр ууран биэрдэххэ – “сиэ” диэн хамаанданы кэтэһэн олорооччу. Хаамтахпына атаҕым ыккардыларынан киирэн-тахсан тэҥҥэ хаамсара. Бэл: “Циркэҕэ илдьэн көрдөрүөххэ баара”, – диэн санаалар кытта киирэ сылдьыбыттара ээ. Оннук ураты өйдөөх ыт этэ.
Оҕолорум кыра эрдэхтэринэ “Колобок” остуоруйаны кэпсиибин. Бэйэтэ саһыл курдук дьүһүннээх Кучум муннугар быһыллыбыт, төгүрүк халбаһыны уурарым. “Саһыл Колобогу хап гыннарбыт”, – диэтим да Кучум халбаһыны өрө быраҕан баран ыйыстара. Аны кумааҕыга “2 + 1” диэн суруйан баран хоруйун Кучумтан ыйытабын. Ытым үстэ лоҥкуначчы үрэрэ. Аҥаар илиибин көтөхтөхпүнэ үрэр, түһэрдэхпинэ тохтуур. Оҕолорум ону билбэттэр буоллаҕа, үөрүү-көтүү бөҕө буолааччылар.
– Юрий Петрович, сэргэх кэпсээниҥ иһин “Кыым” ааҕааччыларын аатыттан махтал!
Федор РАХЛЕЕВ.
