Быйыл Арассыыйаҕа 20-тэн тахса киһи тыатааҕыттан өллө. Ордук Сибиир уонна Уһук Илин эрэгийиэннэригэр – 18 сиэртибэ. Бу туһунан Арассыыйа Силиэстийэлиир кэмитиэтэ балаҕан ыйын 23 күнүгэр РИА-Новости ааҕыныстыбаҕа иһитиннэрбит.
Ол курдук, ыалларбытыгар – Красноярскай кыраайыгар – 6, Иркутскай уобалаһыгар – 4, Томскай уобалаһыгар – 3, Бүрээтийэҕэ – 2, Алтаайга, Камчаткаҕа уонна Хабаровскай кыраайга – биирдии киһи эһэттэн өлбүт!
Сайын бүтүүтэ, күһүн саҕаланыыта Арассыыйаҕа эһэлэр дьоҥҥо саба түһүүлэрэ биллэ улаатта. Эһэлэр астара тиийбэтиттэн, тыа баһаардарыттан, сороххо – ахсааннара аһара элбээн дьоҥҥо сабыта түһэллэр диэн сылыктыыллар. Ол эрээри, дойду айылҕа харыстабылын министиэристибэтигэр эһэлэр популяцияларын улаатыыта киһиэхэ кутталы үөскэтиигэ сыһыана суох дииллэр. Киһиттэн куттаммат эһэлэр – холобур, сыбаалкаҕа улааппыт, бөһүөлэктэр уонна туристыыр базалар аттыларыгар ас тобоҕунан аһыы үөрэммит эһэлэр кутталынан суоһууллар диэн этэллэр. Кэнники 36 сылга эһэ популяцията 2,3 төгүл улааппыт, сыл иһигэр – 3,7 тыһ.
Саха сиригэр саба түһүүлэр
Саха сиригэр эһэлэр дьоҥҥо саба түһүүлэрэ элбэхтэ бэлиэтэммитэ. Соторутааҕыта Амма Сэргэ Бэһигэр үүтээҥҥэ биир тыатааҕы киирбитин өлөрбүттэрин туһунан социальнай ситимнэринэн видеоны күүскэ тарҕаппыттара. Биһиги урукку сылларга тыатааҕы саба түспүт түбэлтэлэрин хасыһан көрдүбүт.
Исписэлиистэр этэллэринэн, тыатааҕылар урут-уруккуттан дьоҥҥо саба түһэллэрэ, билигин үйэ сайдан, төлөпүөҥҥэ тута устан тарҕатар буоланнар саба түһүү элбээбит курдук көстөр.
Уонча сыллааҕыта “Якутск вечерний” хаһыакка Уус Майда улууһугар дэриэбинэ ортотугар тыатааҕы дьиэ турбатынан тоҕо көтөн киирэн соҕотох олорор эмээхсини соһон таһааран, оттоох күрүөҕэ көмөн сытарын тутан өлөрбүттэрин ааҕан соһуйбуттааҕым.
Урукку сылларга тыатааҕы саба түспүт чахчыларын сэгэтэн көрүөҕүҥ:
2004 сыл, атырдьах ыйа, Алдан улууһа.
Балаҕан ыйын саҥатыгар Орочоон бөһүөлэгиттэн 3 км сиргэ 60 саастаах эр киһи өлүгэ көстүбүт. Силиэстийэ быһаарбытынан, биэнсийэлээх оҕонньору тыатааҕы тырыта тыыппыт. Оҕонньор сураҕа суох сүппүтүн туһунан иһитиннэрии атырдьах ыйын 12 күнүгэр киирбит.
***
2004 сыл, сэтинньи, Нерюнгри оройуона.
Сэтинньи 29 күнүгэр ыаллыы Амыр уобалаһын Олекма бөһүөлэгин учаскыабайа Нерюнгритааҕы кэллиэгэлэригэр бөһүөлэктэн 75 км тэйиччи, Туркунчекин үрэх төрдүгэр, Саха сирин территориятыгар 58 саастаах эр киһи өлүгэ көстүбүтүн тыллаабыт. Амыр уобалаһын олохтооҕо тыатааҕы саба түһүүтүттэн өлбүт диэн быһаарбыттар. Өлүк аттыгар кыра калибрдаах бинтиэпкэ сытара көстүбүт.
***
2005 сыл, ыам ыйа, Нерюнгри оройуона.
Нерюнгри-Грузовая тимир суол ыстаансыйатын эргин быһылаан тахсыбыт. Суолтан 10 км тэйиччи ойуур быыһыгар 15 саастаах 9-с кылаас үөрэнээччитигэр тыатааҕы саба түспүт. Тыатааҕыны өлүк аттыгар булбуттар. Милииссийэ үлэһиттэрэ сонно тута ытан өлөрбүттэр.
Ити күн оҕолор улахан киһитэ суох ойуурга походтуу барбыттар. Этэҥҥэ хонон баран, сарсыныгар сарсыарда малларын хаалларан баран мырааҥҥа тахсыбыттар. Мыраантан түспүттэригэр – маллара барыта тырыта тыытыллан, ыһыллан-тоҕуллан, астара барыта сиэниллэн сытар эбит. Онтуларын хомуйа сырыттахтарына ойуур быыһыттан эмискэ тыатааҕы тахсан кэлбит уонна утары ыстаммыт. Сүрэхтэрэ айахтарынан тахса сыспыт оҕолор бары үрүө-тараа ыһыллыбыттар, ол эрээри тыатааҕы биир оҕону саба баттаабыт...
Иккис версиянан, оҕолор малларын тыыта сылдьар эһэни көрбүттэр. Биир уоллара тыатааҕыны хаартыскаҕа түһэрээри гыммыт. Фотоаппарат вспышкатын абааһы көрөн эһэ уолга саба түспүт.
***
2006 сыл, балаҕан ыйа, Алдан улууһа.
Томмот куоратыттан 100-чэ км сиргэ олохтоох родовой община булчутун өлүгүн булбуттар. 50 саастаах булчукка тыаҕа сырыттаҕына тыатааҕы саба түспүт.
***
2006 сыл, сэтинньи, Нерюнгри оройуона, Алгома үрэх (Иенрга бөһүөлэгиттэн илин өттүнэн 300 км сир).
Иенгра олохтоохторо, Приленскэй эспэдииссийэ үлэһиттэрэ, кэргэнниилэр – Марина уонна Андрей Меркурьевтар Чертанда учаастагар кыстаабыттар. Сарсыардаттан Андрей хапкааннарын бэрэбиэркэлии барбыт. Ол кэмҥэ торҥоҥнообут тыатааҕы үүтээҥҥэ ыган киирбит. Атах суолларынан быһаарбыттарынан, Мария тыатааҕыны көрөн баран куота сатаабыт. Кэлин милииссийэ уонна борокуратуура үлэһиттэрэ үүтээнтэн аҕыйах миэтирэлээх сиртэн төбөтө суох дьахтар өлүгүн булаллар. Хапкааннарын көрөн кэлбит Андрей үүтээнигэр тиийбитэ – тыатааҕы утары манаан олорор эбит. Тыаҕа сылдьа үөрүйэх Андрей оччолооҕу көрөн баран, мастан маска саһа сылдьан куота сатаабыт. Кэнниттэн тыатааҕыта бу харбаары эккирэтэ сылдьыбыт. Түгэн көһүннэ да, Андрей тыатааҕыны быһаҕынан анньан испит. Ол оннук маневр оҥоро сылдьан, Андрей иҥнэн охтубут, ол түгэҥҥэ тыатааҕы тииһигэр бэргэһэтэ уонна аҥаар кулгааҕа хаалбыт. Ити хапсыһыы кэмигэр булчут тыатааҕы сүрэҕэр быһаҕынан батары анньыбыт. Иккистээн анньыбытыгар биирдэ тыатааҕыта сууллубут, кыл мүччү тыыннаах ордубут Андрей эһэни сүгэнэн ситэрилээбит. 4-7 саастаах торҕоҥнообут эһэни сүлбүттэрэ – тирии иһинээҕи сыата отой суох эбит. Ити сыл олох быйаҥа суох сайын турбут буолан, тыатааҕы арҕахха киирэн утуйар кыаҕа суох буолбут.
***
2024 сыл, Хаҥалас улууһа, Хачыкаат.
От ыйын 9 күнүгэр Хаҥалас улууһун Хачыкаатыгар 15 км тэйиччи турар Кирим диэн үүтээннээх сиргэ 40 саастаах дьахтарга эһэ саба түспүт. Дьолго, дьахтар кыл-мүччү тыыннаах хаалбыта, улаханнык эчэйбэтэҕэ.
Ол күн олохтоох балыыһаҕа үлэлиир 40 саастаах дьахтар кэргэнин кытары Киримҥэ барсыбыт уонна үүтээнтэн чугас сир аһын хомуйа сылдьыбыт. Ойуур быыһыттан эмискэ оҕолордоох эһэ тахсан кэлбит уонна оҕолоруттан көҥөнөн, көмүскээн буолуо, дьахтарга саба түспүт. Санна тырыта тыытыллыбыт, травматическай шогу ылбыт эмсэҕэлээбит дьахтары Покровскайга Хаҥаластааҕы киин балыыһа хирургия салаатыгар киллэрбиттэрэ.
Хайдах харыстанабыт?
Судаарыстыбаннай экологическай надзор иниспиэктэрдэрэ нэһилиэнньэлээх пууннарга ордук эдэр эһэлэр киирэллэрин этэллэр. Тоҕо диэтэххэ, кырдьаҕастара, ордук күүстээхтэрэ кинилэри үргэн кэбиһэллэр. Маны таһынан, нэһилиэнньэлээх пууннартан ас сыта дыргыйар буолан мэҥиэлииллэр.
Тыатааҕыны көрсөр түгэҥҥэ үрдүгүн устан баран өрө саратарга сүбэлииллэр. Оччоҕуна киһи икки бүк үрдүк курдук көстөр, тыатааҕы ыраахтан туох турарын өйдөөбөт, улахан хамсыыр бээтинэ курдук көрөр үһү. Бу адьырҕа кыыл бэйэтиттэн улахантан уонна туох турарын өйдөөбөтүттэн үргэр уонна ырааҕынан тумнан ааһар үһү.
Тыатааҕы түөрт атахтыы сылдьан эрэ саба түһэр эбит, оттон икки атаҕар турдаҕына, ол аата куттуур, территориятыттан тэскилииргэ ыҥырар дьүһүнэ үһү.
Торҕоҥнообут эһэттэн уонна оҕотуттан көҥөммүт ийэ тыатааҕыттан тыыннаах ордор олус уустук. Аны туран, маска тыатааҕы оҕолоро эрэ хатаасталлар, инньэ гынан улахан эһэттэн үөһэ хатаастан тыыннаах ордор суолланаҕын.
Дьахтар түөһүн көрдөрдөҕүнэ сүлүллүбүт эһэни санаан, куттанан куотар диэччилэрэ олох сымыйа дойҕох үһү.
Киһи бэйэтэ тыыппатаҕына,чугаһаабатаҕына, өйдөөх эһэ бэйэтэ ырааҕынан тумнан ааһар.
Ийэ эһэ оҕолорун өлөрбүт булчуту үйэтин тухары умнубат диэн чахчы. Оннооҕор арҕаҕар утуйа сытан умнубат дииллэр, оҕолорун тыыныгар турбут киһи сытын кытары өйдүүр буолар эбит. Ону ааһан, оҕолорун сүтэрбит ийэ эһэ иэгэйэр икки атахтаахха барытыгар өстүйбүтүнэн барар.
СО РАН Криолитозона уонна биологичскай кыһалҕалар института суруйарынан, кэнники сылларга Саха сиригэр тыатааҕы ахсаана биллэ улааппыт. 1960-с сылларга 15-20 тыһ., 80-с сс. – 8-10 тыһ. ахсааннаах эбиттэр. Онтон 1998-2001 сс. 19 тыһ. кэриҥэ диэн аахпыттар. Билигин 20 тыһ. уллааппыт дииллэр.
Тыатааҕыны билигин улаханнык бултаабат буолбуттар. Булт быраабылата кытааппыт, аны лиссиэнсийэни эҥин ыларга мачайа элбэх буолан, булчуттар көхтөрө суох. Оннооҕор урукку сылларга Нерюнгри эбэҥкилэрэ хайаан да тыатааҕы этин хаһаанар эбит буоллахтарына, билигин трихиниллез ыарыытыттан куттанан урукку курдук бултаабат буолбуттар дииллэр. Аны туран, тыатааҕыга уонна бөрөҕө айылҕаҕа өстөөҕө суох буолан, бу адьырҕалар түргэнник ууһууллар.
Дмитрий ИВАНОВ.
Хаартыска: СИА.
