Кыыл таба эстэр кутталлаах?

Кыыл таба Саха сиригэр улахан харамайдартан саамай элбэх ахсааннаах бултанар кыыл көрүҥэ. Кыыл-кыыл курдук, ахсаана дьылыттан, учуот хайдах ыытылларыттан тутулуктаах. Сыл аайы эбэтэр ааҕыыттан ааҕыыга кыралаан, сороҕор эмискэ халбаҥныан сөп.

Холобур, 2014–2016 сс., учуот үлэтэ сүрүннэнэ илигинэ, быһа холоон, 200 000 диэн буолара. Ол өрөспүүбүлүкэ хотугу улуустарыгар үөскүүр үс популяцияны уонна маска үөскүүр тайҕа кыылын (лесная популяция) ааҕан туран. 2017 с. ааҕыы ньымата уларыйан, арыый чопчуланан, 191 743 диэн буолбута. 2018 с. ити сыыппара өссө чопчуламмыта: АЛРОСА хампаанньа үп-харчы, тиэхиньикэ көрөн, Биология ресурсаларын дириэксийэтин исписэлиистэрэ уонна Биология институтун учуонайдара Өлүөнэтээҕи-Өлөөннөөҕү популяцияны сөмөлүөтүнэн-бөртөлүөтүнэн көтө сылдьан аахпыттара. Ол түмүгэр 213 082 таба баара быһаарыллыбыта.

Ити кэннэ, үөһэ ахтыллыбытын курдук, таба ахсаана ааҕыы хайдах ыытылларыттан, күн-дьыл, доруобуйатын туругуттан көрөн, маннык буолбута: 2019 с. – 159 066, 2020 с. – 173 378, 2021 с. – 170 103, 2022 с. – 172 556, 2023 с. – 191 362. Бэлиэтээн эттэххэ, 2020–2023 сс. кыыл таба ахсаана Биология институтун учуонайдарын барыллаан ааҕыытынан учуоттаммыта. Судургутук эттэххэ, учуонайдар араас факторы үөрэтэн-чинчийэн көрөн баран, “былырыын бачча этэ, быйыл оччо буолбут буолуохтаах” диэн билим ыйынньыктарынан сирдэтэн быһаараллар.

Ол иһигэр 2018 с. ааҕыынан, Өлүөнэ-Өлөөн популяцията – 84 000 этэ. Сундуруун популяцията (2013 с. ааҕыы) – 27 000, Дьааҥы-Индигиир популяцията (2013 с. ааҕыы) – 2—3 тыһыынча. Кыһыҥҥы суолунан (ЗМУ) ааҕыынан (2022 с. ааҕыы), маска үөскүүр кыыл (лесная популяция) ахсаана – 56 103.

2026 с. кыһыҥҥы суолунан ааҕыы (ЗМУ) түмүгэ урукку сыллартан арыый атын. Өлүөнэ-Өлөөн популяцията – 71 100 тыһ. (АЛРОСА көмөтүнэн ыытыллыбыт 2025 с. авиа-учуот), Сундуруун популяцията – 24—27 тыһ. (2022—2025 сс. анкыата-ыйытык), Дьааҥы-Индигиир популяцията – 1—1,5 тыһ. (2012 с. авиа-учуот), маска турар кыыл – 74 557.

Кумааҕыга суруллар отчуот уонна тундаараҕа, тайҕаҕа дьиҥ хартыына биллэ араастаһар буолуохтарын сөп. Холобур, Саха сиригэр 2026 с. түмүгүнэн барыта 174 тыһ. кэриҥэ кыыл таба баар. Олортон улаханнара – Өлүөнэ-Өлөөн популяцията. Хомойуох иһин, ити таба ахсаана 2018—2024 сс. 84 тыһ. диэн эбит буоллаҕына, 2025 с. ааҕыынан 71 тыһ. эрэ буолбута. Баара-суоҕа 5—6 сыл иһигэр уонча тыһыынча таба биирдэ мэлис гыммыт. Биллэн турар, ааҕар кэмҥэ күн-дьыл туруга дьайбыт буолуон сөп эрээри, туох да диэбит иһин, ити киһини ытырыктатар көстүү. Тоҕо диэтэххэ, биһиги, Саха сирин олохтоохторо, аҕыйах сыл иһигэр сүүһүнэн тыһыынча кыыл таба имири эстэрин Дьааҥы-Индигиир популяциятын холобуругар илэ көрбүппүт. Дьааҥы-Индигиир табата 1982 с. – 113 тыһ., 1980-с сс. бүтүүлэригэр – 120-чэ тыһ., 1996 с. – 85 тыһ., 2002 с. – 34 тыһ. ахсааннааҕа. Оттон билигин – 1—1,5 тыһ. эрэ. Дойду ыһыллар, суут-сокуон, хонтуруол мөлтөх кэмигэр барытын сиэн-аһаан кэбиспиппит. Иэдээн.

Аллайыаха уонна Аллараа Халыма быыһыгар, Халыма-Индигир өрүстэр тардыыларынан, үөскүүр Сундуруун популяциятын туруга эмиэ киһини дьиксиннэрэр. Киһилии ааҕыллыбатаҕа олох ыраатта, 13 сыл буолла. Ол да саҕана ааҕыы түмүгэ киһини үөрдүбэт этэ: 1993 с. 2012 с. диэри Сундуруун табата 37 тыһыынчаттан 27 тыһ. буолбута. 2017 с. Халыма-Индигиир өрүстэргэ кэлэн ааспыт улахан халаан балаһыанньаны өссө уустугурдубута. Онон билигин быһа холоон “24—27 тыһ. ахсааннаах” дэнэр эрээри, исписэлиистэр этэллэринэн, дьиҥ ахсаана 10-тан тахса тыһ. эрэ буолуох курдук. Оттон “киһилии” ааҕылларыгар харчы наада. Билигин бөртөлүөт-сөмөлүөт биир чаас көтүүтэ мөлүйүөн аҥаарыттан эрэ кыра.

Үөһэ суруллубутун курдук, кыыл таба хотугу улуус олохтоохторугар барыларыгар, чуолаан, хогу аҕыйах ахсааннаах төрүт омуктарга, ас-таҥас тахсар саамай сүрүн кыыла. Арктика экологията уонна социальнай туруга кинини кытта эмиэ ыкса ситимнээх. Оттон таба этэ – туох да саарбаҕа суох өрөспүүбүлүкэбит хотугу эргимтэтин “продовольственнай безопасноһын” хааччыйар. Усуйаанаҕа-Аллараа Халымаҕа, Булуҥҥа-Өлөөҥҥө ынаҕы-сылгыны ииттэн эттэниэҥ дуу, сибиинньэни-кууруссаны дэлэтэн чэчириэҥ дуу? Дьокуускайтан илдьэр – сыана. Онон эт кэлэр сирэ биир эрэ – кыыл таба. “Табата суох – олох суох” диэн ол иһин этэллэр.

Кыыл таба тайҕаҕа үөскүүр-турар популяциятын анаан-минээн үөрэппиттэрэ-чинчийбиттэрэ аҕыйах. Улахан болҕомто туундара кыылыгар ууруллар. Ол гынан баран, тайҕа табатын умнар эмиэ сатаммат. Тоҕо диэтэххэ, өрөспүүбүлүкэ булчутун 90-ча бырыһыана хоту буолбакка, бэтэрээ эҥээр олорор.

Тайҕа (мас) табатын сүрүн уратыта диэн, кини туундара кыылларын курдук киэҥ сиринэн айаннаабат. Сүрүннээн биир сиргэ үөскүүр. Арай саас-күһүн атын туйахтаахтар курдук оннуттан кыратык сыҕарыйыан, хамсыан сөп. Саха сиригэр тайҕа табатын үс ууһа баар: Арҕааҥҥы Саха сиринээҕи, Соҕуруулуу-Арҕааҥҥы уонна Соҕурууҥҥу.

Кумааҕыттан көрдөххө, кэлиҥҥи сылларга ахсаана киһи дьиктиргиэх курдук эбиллэр. Биллэн турар, эбиллэрэ үчүгэй эрээри, эмискэ элбиирин киһи итэҕэйиэ суоҕун курдук, саарбахтары үөскэтэр. Булт биисинэс буолбута ыраатта. Холобур, бүүчээн ыыта “күлүк ырыынакка” грамма 900—1500 солк. атыыланар, “ордук кытайдар сэҥээрэллэр” диэн буолар. Туттуллубатах лиссиэнсийэни “ылсыы-бэрсии” туһунан кэпсээн эмиэ баар. Аны, сирдээх дьон, урбаанньыттар төһөнөн элбэх лиссиэнсийэни атыылыыллар да, соччонон дохуоттаналлар. Оттон элбэх лиссиэнсийэни элбэх кыыл баар буоллаҕына атыылыырыҥ өйдөнөр. Уопсайынан, араас буолуо сөп.

Ол да буоллар, тайҕа табатын ахсаана маннык: 2019 с. – 45 066 кыыл, 2022 с. – 56 103 (сорох ааҕыынан – 61 500), 2026 с. – 74 557. Ити – Саха сиригэр. Оттон Илин-Сибииргэ барыта 170 тыһ. кэриҥэ тайҕа кыыл табата баар. Онтон Сибиирдээҕи-тайҕа уонна Охотскайдааҕы популяциялар Кыһыл кинигэҕэ киирэн тураллар. Саха сиригэр үөскүүр популяция оннук көмүскэлэ суох. Арыый көмүскэллээх имниин эстэрэ чугаһаабыт Дьааҥы-Индигиир популяцията буолар. 2000 сс. бултуур бобуллубута.

Уустуга диэн, тайҕа кыылын ааҕар бэрт эрэйдээх. Кини туундара кыылын курдук сайынын биир сиргэ мустубат буолан, үөһэттэн көстүбэт. ЗМУ эмиэ “100% мэктиэлээх” чахчыны көрдөрбөт. Оттон чопчу ахсаанын туһунан өйдөбүл суох буоллаҕына, төһө кыыл бултаныан сөбүн быһаарар – уустук. Онон тайҕа табата эмиэ биир саамай үөрэтиллибэтэх, ол иһин бултуурга сэрэхтээх кыыл буолар. Кини ахсаанын чинчийэр, анал учуоту ыытар туох эрэ саҥа мэхэньиисим толкуйданыахтаах. Хойутуу иликпитинэ.

Этиллибитин курдук, кыыл таба Саха сиригэр саамай элбэх ахсааннаах бултанар кыыл көрүҥэ буолар. Сыл аайы хас кыыл бултанара анаан быһаарыллар, лимиит быһыллар. Ол курдук, 2016—2024 сс. бачча кыыл бултанара көҥүллэммитэ:

Быйыл сүүрбэттэн бэрт кыра тахса буолара сылыктанар. Докумуон өрөспүүбүлүкэ үрдүкү салалтатыгар киирэн баччаларга бигэргэнээччи.

Уопсайынан, кыыл таба булда икки өрүттээх. Бастатан туран, ханнык баҕарар элбэх ахсааннаах кыыл бултанара ордук. Аһара элбээн ыалдьыбатын, бэйэ-бэйэтин сутуйсубатын туһугар. Иккиһинэн, чопчу ахсаанын билбэккэ олорон бултуур, онно эбии быраканьыардар “эпсэр-сапсар” буоллахтарына, иэдээн буолуон сөп.

Дьэ ол иһин үп-харчы көрүллэн кини ахсаана булгуччу кыраҕытык хонтуруолланыахтаах, кэтээн көрүллүөхтээх, билим үлэлэрэ суруллуохтаахтар. Син эмиэ кыталык курдук. Биллэн турар, кыталык Айыылары кытта ситимнээх Ытык көтөр, өрөспүүбүлүкэбит биир тутаах бэлиэтэ. Ол гынан баран, киһи кыталыгынан аһаабат, кыталык айылҕаҕа өстөөҕө да диэн суох, киһиттэн ураты. Оттон кыыл табабытын сүтэрдэхпитинэ, бүтүн нэһилиэктэр, улуустар ииттинэн олорор тыын астара, дохуоттара быстар, хоту дойду экологията бүттүүн уларыйар, төрүт омуктар олохторун укулаата, ону кытта табалыын ситимнээх култуура, итэҕэл, төрүт үгэс – барыта төрдүттэн симэлийэр кутталлаах.