2017 сыллаахха, Саха сиригэр Экология сылыгар, “Саха сирин күөх пионердара” диэн оҕо аймах Бүтүн Арассыыйатааҕы хамсааһынын иһинэн үлэлиир эколог-патриоттуу хамсааһын тэриллибитэ. Ол сыл ыытыллыбыт “Саха сирин күөх пионердарын” өрөспүүбүлүкэтээҕи бастакы сүлүөтүгэр 30 улуустан 150-ча оҕо кэлэн кыттыбыта. Бу эдэр экологтар бастакы киэҥ далааһыннаах тэрээһиннэрэ этэ. Ол күнтэн ыла сыл аайы ыытыллар экология хамсааһынын сүлүөтүн партнера АЛРОСА хампаанньа буолар.
Бүгүн Саха сиригэр хас да тыһыынча “күөх пионер” баар. Эдэр экологтар хайаан даҕаны экология аахсыйаларыгар, субуотунньуктарга уонна тэрээһиннэргэ көхтөөхтүк кыттыахтаахтар. Кинилэр олимпиадаларга, куонкурустарга уонна билим-дьаһах кэмпириэнсийэлэригэр бырайыактары бэлэмнээн көмүскүүллэр, айылҕаны уонна кыылы-көтөрү чинчийэллэр, эко-ыллыктары тэрийэргэ көмөлөһөллөр, араас малы-салы иккистээн сөргүтэн туттары, туттуллубут сырьеттан туһалаах оҥоһугу айарга көҕүлүүллэр.
Булуҥ улууһун Быыкап бөһүө-лэгин 8 кылааһын үөрэнээччитэ Никалина Кириллина экологияны эдьиийэ “Күннүк” диэн экология күннүгүн толоро олорорун түбэспиччэ көрөн сэҥээрбит.
“Экология күннүгүн толоро олорон экология эйгэтигэр киирэн барбытым. Үөрэҕим чэрчитинэн, араас презентациялары оҥорор, куонкурустарга, олимпиадаларга кыттар уонна ол түмүгэр бириистээх миэстэлэргэ тиксэр буолбутум. Былырыын “Кэскил” лааҕырга сынньанар путевканы сүүйбүтүм. Олус сөбүлээтим, эһиил эмиэ хайаан даҕаны кэлиэхпин баҕардым. Манна өрөспүүбүлүкэ элбэх улууһуттан экологияны сэҥээрэр оҕолор бааллар. Биһиэхэ анаан араас лиэксийэни, тэрээһини ыыталлар. Лааҕыр да кэннэ манна билсибит оҕолорбун кытта сибээстэһэ туруом, баҕар, кэлин эколог үөрэҕэр киирэммит, бииргэ үөрэнэр буолуохпут диэн эрэнэ саныыбын”, – диэн Никалина кэпсиир.
Хамсааһыҥҥа, сүрүннээн, 3–7-с кылаас үөрэнээччилэрэ сылдьаллар, бары улуустан бааллар. Ол иһигэр Арктика түөлбэлэриттэн эмиэ. Саамай элбэх кыттааччы Амма улууһуттан бэлиэтэнэ сылдьар – 377 оҕо, Намтан – 374 оҕо, Кэбээйиттэн – 366 уонна Горнайтан – 310.
“Экология лааҕырыгар бастакыбын кэллим. Оскуолабытыгар экология субуотунньуктара сотору-сотору буолаллар, биһиги онно көхтөөхтүк кыттабыт. Бэйэм эмиэ бөҕү-саҕы хомуйарга кыһаллабын, ордук айылҕа бэйэтэ сатаан симэлиппэт бөҕүн. Экологияны онтун иһин сөбүлүүбүн: киһи бу билигин буола турар быһыыга-майгыга дьайар кыахтааҕын иһин. Лааҕырга биһиги Кыһыл кинигэҕэ киирбит үүнээйилэри харыстыыр бырайыагы бэлэмнии сылдьабыт. Биһиги санаабытыгар, кырата үс үүнээйини быыһыахха уонна Кыһыл кинигэттэн таһаарыахха сөп. Уопсайынан, Саха сиригэр Кыһыл кинигэҕэ киирбит кыыл уонна үүнээйи элбэх. Ол гынан баран, кыһаннахха-мүһэннэххэ, флораны быыһыыр-көмүскүүр кыаллар. Ону таһынан биһиги манна кытай тылын үөрэтэбит. Мин санаабар, бу олус кэскиллээх тыл. Билигин манна Саха сирин уонна Кытайы кытта хас даҕаны кыттыгас кэскиллээх бырайыак үлэлии турар”, – диэн Нерюнгри куорат 6-с кылааһын үөрэнээччитэ Равиль Мустафин санаатын үллэстэр.
Сүлүөт биир кыттааччыта – Муома улууһуттан сылдьар 9-с кылаас үөрэнээччитэ Ариан Черемкин. Кини экология куонкуруһун чэрчитинэн, ойуулук оҥорон анал бирииһи – лааҕырга сынньанар путевканы – туппут.
“Экология куонкуруһугар анаан доҕорбун кытта үрүҥ эһэ туһунан ойуулук оҥорбуппут. Үрүҥ эһэ Арктика биир саамай кэбирэх харамайа. Саамай сүрүн куттал диэн – аан дойду бүттүүн сылыйыытын түмүгэр сылдьар муустара ууллар, аһылыктара аҕыйыыр уонна киһи дьайар. Ойуулукпутун үрүҥ эһэни харыстыыр уонна быраканьыардары утары охсуһар сыаллаах оҥорбуппут”, – диир Ариан.
Сүлүөт кыттыылаахтара – хамсааһын саамай көхтөөх оҕолоро
Сүлүөт эдэр экологтарга тирэх, акылаат буолар аналлаах. Манна кинилэр билиилэрин, чинчийэр дьоҕурдарын көрдөрөллөр, оҥорбут бырайыактарын билиһиннэрэллэр, атын улуус оҕолорунуун уопут атастаһаллар. Экология министиэристибэтин исписэлиистэрин, билим эспиэрдэрин уонна уопсастыбаннай экологтар салалталарынан билиилэрин хаҥаталлар, айылҕа харыстабылын үлэтин-хамнаһын билсэллэр, ылбыт билиилэрин төрөөбүт улуустарыгар тиийэн сатаан туһанарга үөрэнэллэр.
“Сыллата тэриллэр сүлүөппүт “Сосновый бор” оҕо доруобуйатын уонна сынньалаҥын киинин “Кэскил” лааҕырын “Планетаны харыстаа!” симиэнэтин чэрчитинэн ыытыллар. Быйыл сүлүөккэ Саха сирин 20–22 улууһун үөрэнээччилэрэ кэлэллэр. Эдэр экологтар аан бастакыларын оҥоһуу өйү туһанан экологияҕа анаммыт анимация киинэтин оҥоруохтара. Ойуулук хамсааһын үлэтин-хамнаһын, оҕолор айылҕаҕа хайдах көмөлөһөллөрүн көрдөрүө. Үгэс курдук, экология бырайыактара көмүскэниэхтэрэ, туттуллубут сырьеттан арааһы оҥорор куонкурус ыытыллыа. Быйылгы оҥоһук Кыһыл кинигэҕэ киирэр сардаана сибэккигэ ананар. Итини сэргэ иккис сылын ыытыллар “Айылҕаны харыстаа” диэн эко-былакааты оҥорор куонкуруһу тэрийиэхпит. Ол кыайыылаахтара Арассыыйа атын эрэгийиэннэригэр уонна федеральнай таһымҥа кытта барыахтара. Сүлүөттэр түмүктэринэн көрдөххө, манна кэлэн кыттыбыт үгүс оҕо улууһугар тиийэн экология хамсааһынын сөргүтэр, араас көҕүлээһин настаабынньыга, лиидэрэ буолар эбит”, – диэн СӨ Экологияҕа министиэристибэтин сүрүн исписэлииһэ Ньургуйаана Гуринова кэпсиир.
Бырайыак сүрүн түмүгэ уонна соруга – оҕолорго айылҕа харыстабылын, чинчийии уонна бырайыактыыр толкуй үөрүйэхтэрин олохсутуу. Сүлүөт идэни-үөрэҕи таларга эмиэ көмөлөһөр: манна сылдьыбыт оҕолор салгыы биологияны, хиимийэни уонна экологияны салгыы үөрэтэллэр. Бу хамсааһын Саха сиригэр тыһыынчанан оҕону түмэ тардан, экология култуурата үүнэригэр-сайдарыгар көмөлөһөр.
“Быйыл биһиги уон сыллаах үлэбит түмүгүн таһаарабыт. Иккис уон сылга былааммыт эмиэ элбэх. Өссө элбэх оҕону хабыахпытын баҕарабыт, чуолаан, Арктика улуустарыттан уонна уустук суоллаах-иистээх оройуоннартан. Экология иитиитин кэлим тиһигин оҥорор курдук, министиэристибэбит улуустарга баар экологияҕа кииннэрин, “Бастакылар хамсааһыннарын” уо.д.а. тэрилтэлэрдиин үлэбитин өссө күүһүрдүөхпүт. Ол түмүгэр кэлин улуус таһымнаах сүлүөттэр ыытыллан, оҕо экологияҕа үөрэнэр түһүлгэлэрэ элбээн иһиэхтэрэ этэ. Итини таһынан, болҕомтону оскуола оҕолоро бырайыактыыр дьоҕурдара сайдарыгар ууруохпут: улахан чинчийэр эспэдииссийэлэри, билим институттарын уонна АЛРОСА хампаанньаны кытта кыттыгас бырайыактары тэрийиэхпит”, – диэн Ньургуйаана Гуринова этэр.
АЛРОСА хампаанньа өрөспүүбүлүкэ экологияҕа сыһыаннаах уонна социальнай-экологическай бырайыактарын мэлдьи үбүлүүр, оҕолор ураты харыстанар сирдэргэ эспэдииссийэлэрин, тэрээһиннэрин, экологияҕа анаммыт таһаа-рыыларын успуонсардыыр. Хампаанньа министиэристибэни уонна билим инстиуттарын кытта кыыл табаны кэтиир уонна харыстыыр, территорияларга киһи дьайыытын аҕыйатар, бөҕү-саҕы переработкалыыр, ойуур ресурсаларын чөлүгэр түһэрэр бырайыактарга бииргэ үлэлэһэр. “Күөх пионердар” сүлүөттэрэ – хампаанньа үүнэр көлүөнэ айылҕаны таптыы-харыстыы улаатарыгар киллэрэр кылаатын элбэхтэн биир кыттыгас бырайыага.
Андрей ШИЛОВ
kyym.ru
