От ыйа: ТУСКУЛ билгэтэ

От ыйа — сайын үгэнэ, оройо. От-мас сибэккитэ, туорааҕа ситэр. Үрэх кытылыгар сардаана сибэкки тэтэрэ кыыһар. Чараҥнарга дьэдьэн буһар, сыһыы, үрэх саҕатыгар хаптаҕас, моонньоҕон ситэр. Күн ортотугар түһэр сиккирэс тыал от-мас сиэмэтин ыһар. Сир аайы – сибэкки ыһыаҕа. Көтөрдөр оҕолорун батыһыннара сылдьан көтөргө, аһылыктарын булунарга үөрэтэллэр. Саха сиригэр от кэмэ саҕаланар. Оҕолуун-уруулуун бука бары ходуһаҕа тахсаллар.

Саха оттуур кэмин үс таҥаранан бэлиэтиир: от ыйын 12 күнэ – Бөтүрүөп – окко киирэр кэм. Хойутаабыт дьон “абааһы мунньаҕын” кэнниттэн, от ыйын 15 күнүттэн, киирэллэр. Атырдьах ыйын 2 күнэ – Ылдьыын – хотуур ортото; балаҕан ыйын 14 күнэ – Сэмэнэп – от үлэтэ бүтэр.

Даҕатан эттэххэ, абааһы мунньаҕа от ыйын 12 күнүгэр түүн 12 чаастан саҕаланан баран, от ыйын 13 күнүгэр түүн 12 чааска түмүктэнэр. Ити кэмҥэ айдаарар, тыаһыыр-ууһуур, улаханнык күлэр-салар, үлэлиир-хамсыыр табыллыбат,  сэрэхтээх.

Быйыл сайын саҕаланыытыгар халлааммыт дэлби тымныйан, оҕуруот аһа хойутаан олордуллубута. Ану туран, кэккэ улуустарга хаһыҥнаан, сорох сиргэ букатын да күһүҥҥүлүү хаардаан кэбиһэн, кэккэ кыһалҕалар үөскүү сырыттылар. Арай кэлин, бэс ыйын бүтүүтүттэн эрэ, киһилии куйааран, халлааммыт дьэ оннун булан, сайыҥҥылыы күннэр үүннүлэр.

Этиллибитин курдук, быйыл сайын күнэ-дьыла балай да уларыйда, уруккуга холооно суох буолла. Мантан салгыы эмиэ ол киэбин ыһыктыбат чинчилээх. Ол курдук, от ыйын өҥүрүк куйааһа быйыл бэс ыйын 25 күнүттэн саҕаланан баран, от ыйын 12 күнүнэн, Бөтүрүөп таҥаранан, түмүктэнэр кутталлаах. Онон ый аҥаарыттан 30 кыраадыстаах куйаастар бүтүөхтэрэ, сүрүннээн, 26—22 кыраадыс сылаас күннэр буолуохтара.

Хата быйыл бэс ыйыгар кэмигэр ардаан, от-мас балай да ситэ сатаата. Онон от ыйын саҥатыттан окко киирдэххэ, туттумахтаһан, үлүмнэһэн хаалыахха наада. Саамай табыгастаах, үтүө кэми мүччү тутар табыллыбат.

Билигин алаастары кэрийэн көрдөххө, от төрдө хойуу, түүнүн сиик даҕаны балай эмэ түһэр. Онон бу кууска от үүнүөхтээх.

Кэмигэр ардаабыт уонна үөһэ этиллибитин курдук сиик түһэр буолан, урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ, быйыл сир аһын сибэккитэ үчүгэй. Онтон сиэттэрдэххэ, сир аһын хомуйууһубут.

Ол гынан баран, ый 21-с, 25-с, 28-с уонна 30 күннэригэр, күн көтө-көтө кэриэтэ, ардыаҕа, былыттаах күннэр туруохтара. Ол иһин от үлэтин эрдэттэн былаанныыр, былыты-ардаҕы учуоттуур ордук.

Даҕатан эттэххэ, быйыл Үргэллээх Ыйбыт алтыспыттара. Онон быйылгыттан саҕалаан Күн “көҕө” биллэ уҕараан-уоскуйан, олохпут, айылҕабыт оннук булан барыахтаах. Ити барыта өҥ сыллар саҕаланалларын бэлиэтэ буолар.

От ыйын 3 күнэ. Бу күн ардаатаҕына, ый былаһын тухары ардыаҕа.

От ыйын 7 күнэ. Сир симэҕэ – сибэкки – ситэр, эмтээх оту хомуйар кэм.

От ыйын 12 күнэ. Бөтүрүөп күнэ. От сиэмэтэ ситэр, окко киирии саҕаланар, өҥүрүк куйаас түһэр. Бөтүрүөп ардаҕа түстэҕинэ, күһүнүн бурдук, отон, тэллэй дэлэй буолар.

От ыйын 13 күнэ. Абааһы мунньаҕа. Бу күн оту охсуллубат.

От ыйын 14 күнэ. Оҕуруот сыыс отун ыраастыыр кэм. Бу күн ыраастаатахха, өлгөм үнүүнү ылыахха сөп.

От ыйын 21 күнэ. Кус оҕото улаатар, дьэдьэн буһар.

От ыйын 21 күнэ. Борокуоппайап күнэ. Кус оҕото ситэр, үчүгэй дьыл кэҕэ Борокуоппайапка дылы этэр.

Самаан сайын: ыам ыйын 22 күнүттэн бэс ыйын 21 күнүгэр диэри; Илгэ сайын: бэс ыйын 21 күнүттэн от ыйын 20 күнүгэр диэри; Ийэ сайын: от ыйын 22 күнүттэн атырдьах ыйын 17 күнүгэр диэри.

Декада диэн 10 күнү этэллэр: I декада – ый 1--10 күннэрэ; II декада -- ый 10--20 күннэрэ; III декада -- ый 20--30 күннэрэ.

Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, быйыл илин эҥээр үгүс улууһугар от ыйын саҥатыгар түүнүн арыый сөрүүн соҕус буолууһу. Ол оннугар иккис уонна үһүс декадаларга түүҥҥү халлаан биллэ сылыйан, онуоха эбии кэмигэр ардаан, от үчүгэйдик үүнүөҕэ.

Этиллибитин курдук, I декада урукку сыллардааҕар арыый сөрүүн. Ол курдук, күнүһүн +22...+26 кыраадыс сылаас буоллаҕына, түүҥҥү өттүгэр +10...+13 эрэ кыраадыс буолуоҕа. II декадаҕа халлаан син уларыйар. Күнүс +24...+26, оттон түүн +16...+19 кыраадыс сылаас буолара күүтүллэр.

III декада кэмигэр күнүс да, түүн да биллэрдик сылыйыаҕа. Күнүс +23...+25, түүн +16... +18 кыраадыс сылаас буолар.

Эмиэ илин эҥээргэ курдук, ый I декадатыгар түүнүн уонна күнүһүн арыый сөрүүн буолар чинчилээх. Ол быһыытынан, күнүһүн +19...+27, оттон түүнүн +9...+12 кыраадыс сылаас. II декадаҕа арыый сылыйыа. Күнүс +23...+26, түүн +17...+19 кыраадыс сылаас.

III декадаҕа күнүһүн +24...+26, түүнүн +16...+19 кыраадыс сылаас буолуһу. Иккис уонна үһүс декадаларга балай эмэ ардыаҕа.

Быйыл от ыйа Бүлүү өрүс сүнньүн бата сытар улуустарга эмиэ былырыыҥҥытык курдук буолара сабаҕаланар. Ол эбэтэр, арыый сөрүүн буолуоҕа. Арай иккис декадаттан саҕалаан халлаан түүнүн сылыйан барыа.

Былырыыҥҥыттан уратыта диэн, Бүлүүгэ, Үөһээ Бүлүүгэ, Сунтаарга уонна Ньурбаҕа иккис декадаҕа отчуттары атахтыыр курдук ардаталаан ааһыаҕа. Үһүс декадаттан халлаан арыый көнүө, букатын кураан буолуо диир табыллыбат эрээри, оттотуоҕа.

Ый I декадатыгар халлаан күнүһүн +24...+27 кыраадыс сылаас, оттон түүнүн +10...+14. II декада кэмигэр күнүс +23...+26 буоллаҕына, түүн +20...+22 кыраадыс сылаас буолара күүтүллэр. III декадаҕа күнүскү өттүгэр +24...+26, түүнүн +16...+18 кыраадыс сылаас.

Өрөспүүбүлүкэ соҕуруулуу-арҕааҥҥы улуустарыгар быйыл от кэмигэр, ол эбэтэр сүрүннээн иккис декадаҕа, ардыаҕа. Ол оннугар бастакы уонна үһүс декадаларга былыта-арҕа кэмчи буолуоҕа. Оттон халлаан, былырыыҥҥыны сыралҕан куйааһы кытта тэҥнээтэххэ, арыый ама курдук.

Ый I декадатыгар күнүс +20...+25, түүн +10...+14 кыраадыс сылаас. II декадаҕа күнүһүн +22...+25 кыраадыс сылаас буоллаҕына, түүҥҥү өттүгэр +16...+19. III декада кэмигэр күнүс +22...+24, оттон түүн +15...+18 кыраадыс сылаас буолуоҕа.

Өймөкөөн улууһугар быйылгы от ыйа былырыыҥҥы куйааһыгар тиийиэ суох. Онон көннөрү сылаас ый буолуоҕа. Ол оннугар күн үс декада тухары көтө-көтө ардыаҕа.

Бу ый I декадатыгар күнүс +18...+22, түүн +6...+8 кыраадыс сылаас. II декадаҕа күнүһүн +20...+24, түүнүн +12...+15 кыраадыс сылаас. III декада кэмигэр күнүһүн +20...+22, оттон түүнүн түүн +11...+13 кыраадыс сылаас буолара күүтүллэр.

Былырыыҥҥыны кытта тэҥнээтэххэ, быйыл Үөһээ Дьааҥыга от ыйа эмиэ сылаас буолуоҕа. I декада кэмигэр этиҥнээх да, көннөрү да ардах биллиэҕэ. II декада быыһыгар уһук, хонуктаах ардахтар кэлиэхтэрэ. III декада да кураан буолар чинчитэ суох, ардах быстах-быстах кэлэн түһэ туруоҕа.

Ый I декадатыгар күнүс +19...+24 кыраадыс сылаас буоллаҕына, түүнүн +8...+11 кыраадыс. II декада күнүһүн +19...+22, оттон түүнүн +13...+15 кыраадыс сылаас буолара күүтүллэр. III декадаҕа күнүһүн +20...+22, түүнүн +12...+14 кыраадыс буолар.

Быйыл Халыма-Индигиир эбэлэр тардыыларын бата сытар улуустарга от ыйан куйааһа-сылааһа былырыыҥҥытыгар олох тиийбэт чинчилээх. Ол оннугар, ааспыт сылы кытта тэҥнээтэххэ, от ыйыгар халлаантан балай эмэ уу түһүөҕэ. Ордук иккис уонна үһүс декадаларга. Бастакыга ардаҕа суоҕун тэҥэ.  

Бу ый I декадатыгар күнүс +19...+23, түүн +8...+12 кыраадыс сылаас. II декада кэмигэр күнүһүн +19...+22, оттон түүнүн +11...+13 кыраадыс буолуоҕа. III Декада кэмигэр күнүһүн +16...+19 ыраадыс сылаас буоллаҕына, түүнүн +6...+9 кыраадыс.

Хотугу Муустаах байҕал кытылын кыйа сытар Анаабыр, Булуҥ уонна Өлөөн улуустарыгар от ыйын бастакы декадатыгар түүҥҥү да, күнүскү өттүгэр балай да сөрүүн буолуоҕа. Халлаан арай иккис уонна үһүс декадаларга биллэ сылыйыаҕа. Аны туран, иккис декадаҕа ардыаҕа. Онно холоотоххо, бастакы уонна үһүс декадаларга ардаҕа кэмчи.  

Ый I декадатыгар күнүс +9...+13 кыраадыс сылаас буоллаҕына, түүнүн +6...+9. II декадаҕа күнүһүн +10...+12, түүнүн +5...+8 кыраадыс сылаас буолар. III декадаҕа күнүһүн +10...+13, түүнүн +6...+8 кыраадыс сылаас.