Быйыл муус устар бүтүүтүгэр Саха сиригэр “Углероднай нейтральность” кэнсиэпсийэтин ылыммыттара. Докумуон 2040 сылга ойуур уонна да атын экосистема чөл туруктаах буоларын, эрэгийиэҥҥэ парниковой гааһы кыччатар үлэ сүрүн хайысхаларын, сыалын-соругун торумнуур. Бу хайысхаҕа лиидэрдэртэн биирдэстэр АЛРОСА хампаанньаны ааттыыбыт. Хампаанньа килиимэт уларыйыытыгар улахан болҕомтотун уурар, сыал-сорук туруорунан араас өрүттээх үлэни тиһигин быспакка тэрийэр.
Өр сылларга алмаас хостуур хампаанньа сиртэн хостонор уматыгы туттууну аҕыйатарга, ол тулалыыр эйгэҕэ сабыдыалын намтатарга бырайыактары олоххо киллэрэр. Холобурга эттэххэ, парниковай гаас тулалыыр эйгэҕэ тарҕамматын туһугар АЛРОСА эниэргийэни көдьүүстээхтик туһаныыны үрдэтэр, технологическай тырааныспардары айылҕа гааһыгар көһөрөр, гидроэнергетиканы сайыннарар. Парниковай гаас диэн, судургутук быһаардахха, Сир атмосфератыгар соччото суох дьайар гаас. Бу гаас салгыҥҥа (атмосфераҕа) мунньуллар уонна парниковай дьайыыны оҥорор: тэмпэрэтиирэ үрдүүр, килиимэт уларыйар, кутталлаах көстүү, быһыы-майгы тахсар. Ити – Саха сиригэр эмиэ сыһыаннаах улахан кыһалҕа. Өҥүрүк куйаас түһэрэ, улахан баһаар турара, күн-дьыл эмискэ уларыйара кэлин биллэ элбээтэ.
Хоту дойду – Сир “барометра”
Алмаас хампаанньата глобальнай сылыйыыны утары учуонайдары кытта туох үлэни ыытарын АЛРОСА экологическай киинин дириэктэрэ Анастасия ГАБРАШИТОВА сиһилии кэпсээтэ.
– Анастасия Владимировна, АЛРОСА тыйыс усулуобуйаҕа үлэлиир. Ирбэт тоҥ, тоһуттар томороон тымныы... Эрэгийиэн бу уратылара хампаанньа экологияҕа ыытар үлэтигэр хайдах дьайалларый?
– Өйгүтүгэр акылаат үрдүгэр турар дьиэни ойуулаан көрүҥ. Өскөтүн акылаат хайа бардаҕына, дьиэ хамсыыр, кэлин тиһэҕэр сууллан да түһүөн сөп. Биһиги дьиэлэрбит, баабырыкаларбыт, гаас барар турбалара бары кэриэтэ акылаат үрдүгэр тураллар. Хомойуох иһин, кэлиҥҥи сылларга глобальнай сылыйыы сабыдыалынан акылааттарбыт эмсэҕэлиэх туруктаахтар. Ол иһин айылҕаҕа тахсар уларыйыылары барытын кэмигэр бэлиэтии көрөн, сөптөөх дьаһал ыларга кыһаллабыт.
Килиимэт өттүнэн көрөн эттэххэ, Хоту дойду Сир “барометра” буолар. Биһиги, Саха сирэ, килиимэт уларыйарын Сир ханнык баҕарар муннугунааҕар 2–2,5 төгүл түргэнник билэбит. Бу көстүү айылҕабытыгар, олохпут укулаатыгар улаханнык дьайар: килиимэт уларыйдаҕына, дьиэлэрбит, суолларбыт эмсэҕэлииллэр, ону ааһан дьон олоҕор кутталынан суоһууллар. Айылҕа хайдах уларыйарын мэлдьи кэтии сылдьарбыт, кутталы суох буолууну хааччыйарбыт ирдэнэр. Ол иһин биһиги тыйыс усулуобуйабытыгар айылҕа уларыйыыларын билим өттүнэн кэтээн үөрэтэр хайаан да наада.
2022–2025 сс. АЛРОСА П.И. Мельников аатынан Ирбэт тоҥу чинчийэр институту кытта биһиги тэрилтэлэрбит килиимэккэ хайдах дьайалларын чинчийбиппит. 30 сыллааҕы гидрометерология дааннайдарын ырыппыппыт, сир баайа (састааптарыгар муус баар) сылыйыыга хайдах реакциялыырын, сиргэ үүнэр араас оту-маһы бөлөхтөрүнэн арааран үөрэппиппит, ойуур баһаара кэлин тоҕо элбээбитин быһаарарга дьулуспуппут. Ити курдук, биһиги килиимэт уларыйыытын систиэмэлээхтик көрөн чинчийэргэ сүҥкэн үлэни ыытабыт.
– Ааспыт сылга АЛРОСА хостуур алмаастара “углероднай нейтральностаах” буолалларын туоһулуур сэртипикээт ылбыта. Бу туһунан Хотугу пуорумҥа кэпсэпиппит. Алмаас “углероднай нейтральноһа” диэни хайдах өйдүөххэ сөбүй? Ол аата, “хостуур алмаастаргыт айылҕаҕа буортута суохтар” диэн дуо?
– Оҥорон таһаарыы (производство) тулалыыр эйгэҕэ сабыдыала хаарга суол хаалбытын санатар. Тэрилтэ төһөнөн улахан да, соччонон улахан суолу хаалларар. Ханнык баҕарар бородууксуйа Сиргэ (планетаҕа) суолу син биир хаалларар. Холобур, күн аайы сиир килиэппитин этиэххэ сөп. Килиэби астыырга углекислай гаас тахсар. “Углероднай нейтральность” диэн килиимэккэ кыра даҕаны буортуну оҥорботу этэллэр. Манна сыһыаран эттэххэ, биһиги Экологическай кииммит “күөх буҕалтыарыйаны” үлэлэтэр. Сэртипикээт АЛРОСА производственнай үлэтэ-хамнаһа “углеродно-нейтральнай” буоларын бигэргэтэр. Ол аата, алмааһы хостуурга уонна оҥорон таһаарарга (переработкалыырга) тахсар парниковай гаас, кимберлит углекислай гааһы иҥэринэр буолан, салгыҥҥа, тулалыыр эйгэҕэ тарҕаммат. Маны билим чинчийиилэрэ эмиэ бигэргэтэн тураллар. Кэлиҥҥи сылларга бэрт интэриэһинэй арыйыы буолла. Салгыҥҥа төһө сабардамнаах парниковай гааһы таһаарарбытын ааҕан-суоттаан көрбүппүт. Баабырыкаларбыт, карьернай самасыбаалларбыт уо.д.а. үлэлиир кэмнэригэр, бэл, оннооҕор алмаас атыылаһааччыга тиэрдэргэ тиийэ барытын хаппыппыт. Сиһилии суоттаан-учуоттаан чинчийии түмүгүнэн салгыҥҥа таһаарар гааспыт сабардама бэйэбитигэр “иҥэрэр” гааспытынааҕар кыра буолбута.
Маннык көрдөрүү эниэргийэни харыстыыр технологиялары туһаныы түмүгэр ситиһилиннэ. Ол эбэтэр, мазут, ньиэп оннугар айылҕа гааһын туһанабыт. Биһиги сүрүн “куоһурбут” – кимберлиттэр. Билим чинчийиитин түмүгэр хайаҕа хостонор сир баайа сүүнэ улахан “фильтр” быһыытынан үлэлиир. Балар углекислай гааһы “иҥэринэллэр”, тааска кубулуталлар.
Сүрүнэ – алмааһы хостооһун килиимэккэ куһаҕаннык дьайбатын ааһан, килиимэт уларыйбатыгар сабыдыаллыыр. Өйдүүбүн, “сир баайын хостооһун уонна экология үтүө өттүнэн дьүөрэлэспэттэр” диэн олоҕурбут өйдөбүл баарын учуоттаан, төбөҕө батаран киллэрэр уустук. Биһиги сырдатар үлэни күүскэ ыытыахпытын наада. Айылҕа бырассыаһын уонна хампаанньа үлэтин ис дьиҥин нэһилиэнньэ киэҥ араҥатыгар тиэрдэр сыаллаахпыт. Дьону кытта кэпсэтэргэ, эспэртиисэбит түмүгүн үллэстэр баҕалаахпыт.
“Кимберлит урууда кыаҕын биллибит”
– Оччотугар кимберлит углекислай гааһы губка курдук бэйэтигэр иҥэринэн ылар дуо?
– Губка курдук сүр түргэн тэтиминэн буолбатах. Бу уларыйыы чыпчылҕан түгэнигэр кыайан буолбат: өр кэм устата барар. Холобур, кофе туорааҕын ылыах. Туорааҕы бороһуокка кубулутуоххут иннинэ эһиги кофе оҥостон кыайан иһэр кыаххыт суох. Кимберлит эмиэ ол тэҥэ. Бу сир баайын балай эмэ дириҥтэн хостууллар. Сир үрдүкү араҥатыгар таҕыстаҕына, салгыны кытта хардарыта дьайсар, углекислай гааһы кытта реакциялаан бэйэтигэр “тардар”. Углекислай гаас айылҕа минералларын кытта мэлдьи “алтыһар”, реакция бырассыаһа барар. Ол гынан баран олус бытааннык барар, манна сүүһүнэн, оннооҕор тыһыынчанан сыл элэҥнээн ааһыан сөп. Кимберлит урууда кыаҕын биллибит: атмосфераттан углекислай гааһы иҥэринэр. АЛРОСА кимберлит ити дьикти кыаҕын икки төгүл улаатыннарар. Бу арыйыы углероднай гааска сыһыаны уларытыан сөп. Учуонайдар, экологтар уонна производствоҕа үлэлиир дьон уопсай күүстэринэн АЛРОСА аан дойдуга бастакынан “углеродно-нейтральнай” сир баайын хостуур хампаанньа буолла. Кимберлит углекислай гааһы иҥэриниитэ АЛРОСА хампаанньа алмааһы хостууругар туһанар технологиятын кытта сибээстээх буолла. Үчүгэйэ диэн, кимберлит күүскэ бытарыйар. Инньэ гынан саамай бытархай алмаастары “ороон ылыан” сөп. Алмаас хостооһунунан дьарыгырар үгүс тэрилтэ маннык ньыманы туһаммат. Бэлиэтээн этэбин, ордук бытарыйбыт кимберлит элбэх углекислай гааһы иҥэрэр. Уопсайынан, кимберлити парниковай гаас пылесоһунан ааттыахха сөп.
– Парниковай гаас кээмэйин хайдах мээрэйдиигитий? Туохха ханыылыы көрүөххэ сөбүй? Холобурдаан дуу...
– Билим чинчийиилэрэ бигэргэтэн тураллар: АЛРОСА хампаанньа сир баайын хостуур сирдэригэр кимберлит углекислай гааһы “иҥэринэр” кээмэйэ СО2-эк 1 мөлүйүөн туоннаҕа тэҥнэһэр. Холобурдаан эттэххэ, Москуба уонна Санкт-Петербург куораттар саҕа сири, ол эбэтэр быһа холоон 400 тыһ. гектар сири “ыраастыыр”. Билигин биһиги урукку өттүгэр кимберлитинэн “ыраастамматах” сиргэ маннык үлэни ыытаары былааннанабыт. Туох түмүктээх буолбутун сотору кэминэн сырдатыахпыт.
– АЛРОСА аан дойду хас үһүс алмааһын хостуур. Эһиги углероднай гааһы аччатарга ыытар үлэҕит аан дойду ырыынагар хайдах сабыдыаллыырый? Хампаанньаҕыт алмаастары “буортута суох” хостуур буолла. Оччотугар атын дойду алмааһы хостуур тэрилтэлэрэ эһиги олохтообут саҥа быраабылаларгытын ылыналларыгар тиийэллэр дуо?
Бу туһунан туох санаалааххытый?
– Кэлиҥҥи сылларга тас дойду судаарыстыбалара, бөдөҥ брендэлэр уонна потребителлэр бородууксуйалара экологияҕа буортута суох буоларыгар, углероднай “суолу” хаалларбатыгар улахан болҕомтолорун уураллар. Бу бирилийээннэргэ эмиэ сыһыаннаах. Өскөтүн урукку өттүгэр бирилийээн хаачыстыбата, хайдах чочуллубута ордук суолталаах эбит буоллаҕына, билигин аны “экологическай репутациятыгар” кыһаллар буоллулар. Биһиги алмааһы “ыраастык” хостуурга, килиимэккэ буортуну оҥорбот буоларга кыһаллабыт. Бу хайысхаҕа үрдүк ыстандаарты олохтоотубут. Биһиги баҕабыт диэн, бородууксуйабыт, айылҕа бэйэтин алмааһын курдук, кэрэ көстүүнү эрэ кытта сибээстээх буолбакка, Сиргэ кыһамньылаах сыһыаны кэрэһилиир, экологияҕа буортута суох буолары хааччыйыы.
Алмаас – өрөспүүбүлүкэбит биир сүрүн сиимбэлэ. Хампаанньа үлэтэ “углероднай нейтральноһын”, буолаары буолан, норуоттар икки ардыларынааҕы таһымҥа, бигэргэттэрбиппит биир кэлимник сайдарга, билимҥэ бииргэ үлэлэһэргэ, экология туризмыгар, инбэстииссийэ киирэригэр кыаҕы биэрэр. Бу ордук эрэгийиэн олохтоохторугар уонна манна үлэлии эбэтэр сынньана кэлэр дьоҥҥо суолталаах.
“Аан дойду алмааһын үс гыммыт биирин хостуур АЛРОСА хампаанньа “углероднай-нейтральнай” ыстаатыһы ылбыта улахан суолталаах. Аан дойду үрдүнэн айылҕа бирилийээннэрин таларга күүстээх аргумент буолуоҕа, айылҕа бирилийээннээх көмүс киэргэллэр өссө сыаналаныахтара. Атыылаһааччылар, ордук эдэр көлүөнэ, болҕомтотун күүскэ тардыахтара. Шанхайдааҕы алмаас биирсэтэ бу суолталаах ситиһиини бэйэтин оҥорон таһаараччыларыгар тарҕатыаҕа, бу хайысханы сайыннарарга кыттыһыаҕа.
Бу арыйыы аан дойду алмааһын-бирилийээнин сайдыытын хайысхатыгар улахан кыахтары үөскэтиэҕэ дии саныыбын. Атын хампаанньалар эмиэ “углероднай нейтральноһы” ситиһэргэ дьулуһуохтаахтар. Биллэн турар, хас биирдии хампаанньа, АЛРОСА курдук технологията суох. Ол гынан баран кинилэр атын суоллары тобулан, ньымалары толкуйдаан бу арыйыыны туһанарга кыһаллыахтаахтар”.
Линь Цян, Шанхайдааҕы алмаас биржатын бэрэсидьиэнэ
“Бары бүттүүн кыһаллыаҕыҥ!”
– Анастасия Владимировна, Саха сиригэр олорор киһи буоларым быһыытынан ыйытыым. Биһиги килиимэт уларыйбатыгар туох эмэ сабыдыалы оҥорор кыахтаахпыт дуо? Мин санаабар, ити улахан уустуктардаах. Бөҕү-сыыһы саҥаттан туһаҕа таһаарыы (переработкалааһын) суоҕун тэҥэ. Сөмөлүөтүнэн көтүүнү хааччахтыырбыт эмиэ табыллыбат. Массыынаттан аккаастанар кыахпыт эмиэ суох...
– “Отонноотоххо оҥоойук туолар” диэн бэргэн этии баар. Оннооҕор, омос көрүүгэ, дуона суох кыра кыһамньы кэнэҕэс олохпутугар улахан сабыдыаллаах буолуон сөп. Углероднай “суолу” хаалларбатын туһугар хас биирдии киһи тугу гыныахтааҕый?
Бастатан туран, эниэргийэни экэниэмийэлиэхтээх. Холобур, киэһэ эрдэ уоккутун араардаххытына, уоту-күөһү хааччыйар ыстаансыйалар уруккутунааҕар аҕыйах уматыгы барыылларын ситиһэҕит. Иккиһинэн, сыбаалкаҕа быраҕыллыбыт ас тобоҕуттан элбэх углекислай гаас тахсар. Ол иһин төһө кыалларынан тобох тахсыбатыгар кыһаллыахтаахпыт. Үсүһүнэн, тырааныспар. Өскөтүн эһиги сатыы хаамар эбэтэр бэлисипиэт тэбэр кыахтаах буоллаххытына, массыынаҕытын собуоттаамаҥ. Саатар, нэдиэлэ биирдэ-иккитэ уопсастыбаннай тырааныспарынан айаннааҥ. Төрдүһүнэн, малы-салы сөпкө туһаныы. Бородуукта атыылаһаргытыгар таҥас суумканы илдьэ сылдьыҥ, уугутун бэйэҕит бытыылкаҕытыгар куттуҥ. Аан дойду бөҕүнэн-сыыһынан туолан эрэр, онтон оҥорон таһаарыы (производство) баһаам элбэх углекислай гааһы таһаарар. Бэсиһинэн, экология аахсыйаларын тэрийиэххэ, бэйэ күүһүнэн мастары олордуохха сөп.
Уопсайынан, туох-ханнык иннинэ балары болҕомтоҕо ыларбыт наада. Маннык кыра хардыылар айылҕаҕа, тулалыыр эйгэбитигэр сөҕүмэр үтүө дьайыыны оҥороллорун биллэхпитинэ – төрүт атыннык дьаһанар буолуохпут. Биллэн турар, биир киһи элбэҕи кыайан ситиспэт – бары ылсарбыт наада. Мөлүйүөнүнэн киһи хамсаннаҕына, дьиҥ чахчы, көмүөл күүһэ буолар!
Хоту дойдуну, Ийэ сирбитин харыстыаҕыҥ!
kyym.ru
