Хотугу сир өрүстэригэр-күөллэригэр балык арааһын сөргүтүү – билим чопчу, кыһамньылаах сыһыанын уонна кэми-кэрдиини эрэйэр үлэ. АЛРОСА хампаанньа ЯкутскНИРО тэрилтэни кытта хатыыһы уонна майаҕастыҥылары үөскэтэн, Саха сирин өрүстэригэр балык арааһын элбэтэргэ уонна сөргүтэргэ үлэлэспитэ номнуо уонтан тахса сыл буолла.
ЯкутскНИРО – Балык хаһаайыстыбатын уонна океанография Бүтүн Арассыыйатааҕы билим-чинчийэр институтун Саха сиринээҕи салаата.
Билим тэрилтэтэ уонна бырамыысыланнай хампаанньа бииргэ үлэһиэхтэриттэн, Саха сирин күөллэригэр уонна өрүстэригэр барыта 30 мөлүйүөнтэн тахса араас балык ыаматын ыыттылар. Оттон Бүлүү муоратыгар урут ити түбэлэргэ үөскээн көрбөтөх саҥа балыктар баар буоллулар. АЛРОСА ЯкутскНИРО-лыын хайдах үлэлиирин туһунан ВНИРО Саха сиринээҕи салаатын Уу биоресурсатыгар лабаратыарыйатын сүрүн исписэлииһэ Анатолий Софронеев кэпсээтэ.
– Анатолий Эдуардович, АЛРОСА ЯкутскНИРО-лыын хаһааҥҥыттан балыгы анаан үөскэтэр буолбутай?
– Бу санаатахха, олох ыкса бииргэ үлэлэһиибит өссө 2010-с сылларга саҕаламмыт эбит эрээри, оччолорго биирдиилээн боппуоруостарга эрэ үлэлэһэрбит. Холобур, Аччыгый Ботуобуйа үрэх ханнык категорияҕа киирсэрин быһаарарга. Ол гынан баран, биһиги өссө оччолорго элбэх боппуруоска бииргэ үлэлэһиэхпитин сөбүн өйдөөбүппүт. Хампаанньа кини үлэтэ-хамнаһа уу ресурсаларыгар хайдах дьайарын билим таһымынан быһаарыахтааҕа. Биһиги ол чинчийэр үлэ сорҕотун оҥоруох буолбуппут.
Бириэмэ ааһан истэҕин аайы үлэбит тиһигин быспат буолбута. Билим-чинчийэр улахан бырайыактар баар буолбуттара. Ол иһигэр Бүлүү уонна Марха өрүстэргэ муҥутаан төһө элбэх балык ыаматын уонна үөскэҕин ыытыахха сөбүн быһаарар бырайыак баара. Оттон ол чинчийиибит кэлиҥҥи кыттыгас үлэбит акылаата буолбута: чинчийии көмөтүнэн Саха сирин курдук ураты, туораттан орооһору сөбүлээбэт уйан айылҕалаах сиргэ анаан балыгы үөскэтэр уһун болдьохтоох стратегияны оҥорор кыахтаммыппыт.
Билигин сүрүннээн сыл аайы өрүстэр-күөллэр туруктарын, кинилэр төһө балыктаахтарын, хампаанньа үлэтэ-хамнаһа балык үөскүүр ууларыгар хайдах дьайарын чинчийэбит. Арктика эргимтэтигэр ити олус суолталаах дьыала. Тоҕо диэтэххэ, Уһук Хоту сиргэ балык бытааннык улаатар, онон хас биирдии таһыттан дьайыы билиминэн бигэргэтиллибит буолуохтаах.
АЛРОСА уу биоресурсатын харыстабылыгар аатыгар эрэ буолбакка, кэлимник ылсан үлэлиир. Онон биһиги биирдиилээн тэрээһиҥҥэ эрэ буолбакка, өр кэм устатыгар балык арааһын харыстыырга уонна чөлүгэр түһэрэргэ, сүрүннээн, Саха сиригэр Өлүөнэ сүнньүнэн хатыыһы уонна майаҕастыҥы балыктары анаан үөскэтэргэ, үлэлиибит.
– АЛРОСА-ны кытта өссө хайдах быһыылаахтык бииргэ үлэлэһэҕит?
– Үлэ мэхэньиисимэ сүрдээх судургу эрээри, билим ыкса кыттыһыытын эрэйэр. Билим чинчийиитин барытын биһиги ыытабыт: биология кэлим чинчийиитин ыытабыт, балык элбэҕин-аҕыйаҕын быһаарабыт, ирдэнэр докумуону бэлэмниибит. Ол дуокумуон сүнньүнэн балыгы хайдах быһыылаахтык анаан үөскэтиэххэ сөбө былааннанар, дьиҥ үөскэтэр үлэ ыытыллар.
Итини таһынан, биһиги бырайыактары бэлэмнээн Росрыболовствоҕа көмүскүүбүт. Ол эмиэ кырата суох суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, уу биоресурсатыгар сыһыаннаах ханнык баҕарар үлэ федеральнай ирдэбилгэ эппиэттиир буолуохтаах. Онон билим эспиэрдэрэ көрбүт-истибит, сыаналаабыт эрэ үлэлэрэ сөбүлэһиини түргэнник уонна сыыһата суох ааһар кыахтаах.
Судургутук эттэххэ, хампаанньа биһиэхэ дьайыыны толуйарга сыһыаннаах сорудах ыытар. Биһиги ону билим бырайыага оҥоробут: балык көрүҥүн, төһө элбэх ыама үөскэтиллиэхтээҕин, ханнык күөллэргэ-үрэхтэргэ ыытыллыахтааҕын, ол дьайыыта айылҕаҕа хайдах биллиэхтээҕин быһаарабыт.
Икки тэрилтэ бииргэ үлэлэһиибит тулалыыр эйгэбитигэр эппиэтинэстээх сыһыаны көрдөрөр. Бу балыгы үөскэтэргэ, чөлүгэр түһэрэргэ анаммыт биирдиилээн аахсыйа буолбатах, бу – тиһиктээх үлэ.
– Бииргэ үлэлэһиэх-хититтэн төһө элбэх күндү балык ыаматын ыыттыгыт?
– Олус элбэх буоллаҕа. 2019 сылтан 2025 сыллаахха диэри аҥаардас Бүлүү өрүскэ 115 тыһыынчаттан тахса хатыыс, 1,5 мөлүйүөн кэриҥэ чыыр, 3 тыһыынча курдук майаҕас ыаматын уонна үөскэҕин ыыттыбыт. Марха өрүскэ 500 тыһыынчаттан тахса чыыр үөскэҕин уонна 10 тыһыынчаттан тахса ыаматын ыыттыбыт. Уопсайынан, АЛРОСА-ны кытта балыгы анаан үөскэтиинэн бииргэ дьарыктанар буолуохпутуттан, Өлүөнэ, Бүлүү, Марха өрүстэргэ, Бүлүү муоратыгар уонна Тимир Күндэ күөлгэ барыта холбоон 30 мөлүйүөнтэн тахса араас балык ыаматын уонна үөскэҕин ыыттыбыт.
Ол барыта балык ахсаана аҕыйаабатыгар көмөлөһөр. Чуолаан айылҕа, уу-хаар уларыйыытыгар уонна киһи дьайыытыгар түргэнник бэриниэмтиэ көрүҥнэргэ.
Биир ураты болҕомтону хатыыһы (сибирский осетр) чөлүгэр түһэрэр үлэ ылар. Бу олус сэдэх көрүҥ, кини ахсаанын чөлүгэр түһэрэргэ уонунан сыл наада. Билиҥҥи туругунан, өрөспүүбүлүкэбитигэр төрүүр-ууһуур кыахтаах хатыыстар (ремонтно-маточное стадо) баар буоллулар. Этэргэ дылы, хатыыһы төрөтөргө-ууһатарга бастакы дьоһун хардыы оҥоһулунна.
Балыгы анаан үөскэтиигэ Чернышевскайдааҕы балык собуота олох үчүгэйдик, үрдүк таһымнаахтык үлэлии олорор. Онон үрдүк хаачыстыбалаах ыытар матырыйаал тиһигин быспакка баар буолар. Ол олус улахан суолталаах. Тоҕо диэтэххэ, хатыыс балыктан эрэ ураты усулуобуйаҕа үөскүөн наада. Үөскэтии ньыматыгар кыраны эмэ сыыстыҥ да – хас эмэ сыллаах үлэҥ халтай хаалыан сөп.
– Билим эйгэтигэр, балыгы үөскэтиигэ туох саҥаны биллигит?
– Ханнык баҕарар чинчийэр үлэ уу экосистематын туругун дириҥник өйдүүргэ көмөлөһөр. Мунньубут билиибит кэлин биоресурсаны харыстыырга туһалыыр.
Элбэх сыл устата балыгы үөскэтиини анаан чинчийбиппит түмүгэр, Бүлүү муоратыгар күндү балык ахсаана аҕыйыы турбута тохтоото, онтун ааһан, балыктанар буолла. Холобур, билигин онно сыл устата ортотунан 16 – 20 туонна балыгы бултууллар.
Ити, этэргэ дылы, аҥаардас “формальнай бороссодуура” эрэ буолбатах. Чөлүгэр түһэрэр үлэ ыытыллыаҕыттан олохтоох дьон бэйэтин балыгынан хааччынар буолла. Өссө биири өйдүөххэ наада: ити эҥээр балыктааһын аҥаардас сынньалаҥ эрэ буолбатах, бу – төрүт олох укулаата.
Итини сэргэ биһиги балык хантан, ханна айанныырын, үөрүн (популяциятын) тутулун, аһылыгын туругун туһунан саҥа чахчылары биллибит. Оттон ол барыта кэлин ханна эбии ыытыахха сөбүн, ханна туруга үчүгэйин-мөлтөҕүн быһаарарга көмөлөһөр.
– Салгыы балыгы үөскэтиигэ туох былааннааххытый?
– Былааммыт балачча элбэх уонна киэҥ. 2025 сыл балаҕан ыйыгар Илин-Сибиирдээҕи билим-промысловай сэбиэт мунньаҕар балык тэрилтэлэригэр иһитиннэрбиттэринэн, 2026 – 2027 сылларга балыгы үөскэтэн ыытыы далааһына кэҥиэхтээх, үөскэтиллэр балык көрүҥэ да эбиллиэхтээх, саҥа күөллэр баһыланыахтаахтар.
Онон бырагыраамабыт утум-ситим сайдан иһиэхтээх: бырагыраамабыт билиминэн бигэргэтиллибит акылаата баар, технологията оҥоһуллан турар, онон салгыы саҥа өрүстэргэ-күөллэргэ ылсан иһиэхпит. Ону сэргэ билигин Өлүөнэ өрүс сүнньүнэн уонна кини салааларынан саҥа сирдэргэ балыгы ыытан көрөр туһунан үөрэтэ сылдьабыт.
– АЛРОСА-ны кытта үлэҕит төһө көдьүүстээх дии саныыгыт?
– Биһиги санаабытыгар, бу олус улахан суолталаах үлэ. Кыттыгас үлэбит түмүгэр Бүлүү уонна Марха өрүстэргэ сылга муҥутаан төһө кээмэйдээх балыгы ыытыахпытын сөбүн быһаарбыппыт. Билиминэн бигэргэтиллибит быһаарыы оҥоһуллубут буолан, хампаанньа балыгы көрөн-истэн, кээмэйдээн уонна тулалыыр эйгэҕэ охсуута суохтук үөскэтэр.
Балык ханнык көрүҥэ ордук үөскэтиллиэхтээҕэ, оҥорон таһаарааччылар чопчу ханна балыктыахтаахтара быһаарыллыбыта, балык ыытыллар сирэ кэҥээбитэ. Судургутук эттэххэ, ити өрүстэргэ балыгы анаан үөскэтэр сирдэри көрдөрөр билим каартата оҥоһуллубута. Ити олус уустук уонна элбэх сыраны эрэйэр үлэ. Онон кыттыгаһа суох кыаллара уустук.
– Балыгы ыыппыт күөллэргитигэр-өрүстэргитигэр балык ахсаана эбилиннэ, ону кэтээн көрөҕүт дуо?
– Төһө даҕаны үөһэ “бачча балык ыаматын ыыттыбыт” диэбитим иһин, билиҥҥи туругунан, үлэбит саҥа саҕаланан эрэр диэххэ сөп. Аны туран маркировка оҥоһуллубат буолан, ыыппыт балыкпыт төһө төрөөбүтүн-ууһаабытын ааҕар кыаллыбатын тэҥэ.
Балык ахсаанын чөлүгэр түһэрии – уонун сыл устата ыытыллар уһун-киэҥ үлэ. Биллэн турар, онно балык үөскүүр-сайдар кэмэ-кэрдиитэ, үөскүүр эйгэтигэр тастан дьайыы сабыдыала, ол иһигэр аһара элбэҕи балыктааһын, килиимэт уларыйыыта, дьон дьайыыта, эмиэ учуоттанар.
Саха сиригэр балыгы үөскэтии үтүө түмүгэ ордук Бүлүү муоратыгар көстөр. Онно урут ити эҥээр үөскээбэт быраҥаатта ыамата ыытыллыбыта этэҥҥэ дьиэтийдэ, үөскээн барда. Аны туран, 2020 сыллаахха Бүлүү салаата Марха өрүскэ урут Бүлүү тардыытынан үөскээбэт саҥа балыктар көстүбүттэрэ. Билим литэрэтиирэтигэр Бүлүүгэ оннук балыктар үөскүүллэрэ суруллубат этэ. Онон саҥа чахчыны үөрэтиэххэ уонна бигэргэтиэххэ наада.
– Бэйэҕэр сыһыаннааҕы ыйытыым эрэ: тоҕо бу идэни талбыккыный? Үлэҕин тугун иһин сөбүлүүгүн?
– Кырдьыгынан эттэххэ, ХИФУ Биологияҕа факультетыгар туттарсан киирэрим саҕана кэлин балыгынан дьарыктаныам диэн өссө билбэт да этим. Ботаника кафедратыгар үөрэммитим, оту-маһы, тулалыыр эйгэни сэргиирим. Ол гынан баран, 2015 сыллаахха үөрэхпин бүтэрэн баран, дьылҕам суола сирдээн диэххэ дуу, ЯкутскНИРО-ҕа бастаан учуонай быһыытынан буолбакка, көннөрү, саамай боростуой үлэһитинэн, кэлбитим. Онтон 2019 сылтан лабараан буолбутум.
Этэргэ дылы, олох көннөрү таһымтан атын таһымҥа тахсыбытым: анаалыс кэннэ иһит сууйууттан саҕалаан дьиҥнээх хонуу эспэдииссийэлэригэр тиийэ. Онтон үлэҕэ, эйгэҕэ киирэн истэҕим аайы, бу идэ олох тыыннаах организм курдугун өйдөөбүтүм. Хатыланар, майгынныыр күн диэн суох: сайын өрүстэр-үрэхтэр, тымныы уу сыта, сөрүүн салгын, бырдах-кыымаайы, уустук айан. Оттон кыһын – суот-ааҕыы, анаалыс түмүгүн таһаарыы, хомуллубут матырыйаалы анаары. Биир кэм хамсыы-эргийэ сылдьаҕын, туох эрэ саҥаҕа үөрэнэҕин.
Үлэбит, биллэн турар, судургута суох. Эспэдииссийэҕэ үксүгэр төлөпүөн-сибээс суох сирдэригэр сылдьаҕын, хамаандаҕар, бэйэҥ сатабылгар эрэнэҕин. Ол гынан баран, үлэбин ордук ол иһин сөбүлүүбүн. Барыта дьиҥнээх, чиэһинэй үлэ. Эн өрүһү хартыынаҕа буолбакка, илэ, хайдах баарынан көрөҕүн. Көҥүл ыытыахтаах балыккын көрөҕүн уонна уон-уон биэс сылынан ол балык ыыр кэмигэр манна эргиллэн кэлэрин өйдүүгүн.
“Үлэҕэр ордук тугун ыарырҕатаҕын?” диэн элбэхтик ыйытааччылар. Арааһа, эппиэтинэһин буолуо. Холобур, анаан үөскэппит балыккын ыытары көҥүллүүр боротокуолга илии баттаары олорон, киһи “мин сөптөөх быһаарыыбыттан бүтүн өрүс учаастагын дьылҕата тутулуктаах” дии саныыгын. Онон алҕаһаабат, түһэн биэрбэт курдук үлэлиэххин наада.
Оттон саамай күндүтүк саныырым – эспэдииссийэ түгэннэрэ. Мин үлэм аҥаардас кумааҕы эрэ буолбатаҕыттан, айылҕаҕа сылдьарбыттан үөрэбин.
Анастасия Габрашитова, АЛРОСА Экологияҕа киинин дириэктэрэ:
– АЛРОСА хампаанньа 2011 сыллаахтан бэйэтин үтүө көҥүлүнэн уу биоресурсаларын чөлүгэр түһэриигэ үлэлэһэр. Кэлиҥҥи аҕыс сыл иһигэр сыллата оҥоһуллар көмө суумата 3 мөлүйүөн солкуобайтан 9 мөлүйүөҥҥэ тиийэ эбилиннэ. 2020 сылтан ыытыллар балыкпыт көрүҥэ, балыгы ыытар сир ахсаана уонна үбүлээһин суумата 10 мөл. солк. тиийэ улаатта. Хампаанньа аҥаардас балыгы анаан үөскэтиини эрэ буолбакка, Чернышевскайдааҕы балык собуотун сайдыытын эмиэ үбүлүүр. 2022 с. төрүүр-ууһуур чыыры (маточное стадо) үөскэтэри, онтон 2023 с. хатыыс сыаҕын бырайыагын оҥорору үбүлээбитэ.
Хампаанньа Чернышевскайдааҕы балык собуотугар тиһигин быспакка көмөлөһөрө Саха сирин өрүстэригэр балыгы харыстыырга, балык ахсаанын чөлүгэр түһэрэргэ быһаччы дьайар. 2011 сылтан АЛРОСА балык производствотыгар барыта 100-тэн тахса мөлүйүөн солкуобайы көрдө.
kyym.ru
