Саха сирэ ураты айылҕатынан, ытык кэрэ-бэлиэ сирдэринэн баай. Кэнники сылларга тыа сиригэр туризмы тэрийии ордук күүһүрдэ. Тыа сирин олоҕун укулаатын билиһиннэрэр сыаллаах, көй салгыҥҥа астына сынньанарга усулуобуйа тэриллэн, бу салааҕа күүскэ ылсан эрэбит. Биир оннук дьарыктаах, Сунтаар улууһун ырыаҕа ылламмыт, “көнө, налыы хонуулаах, дьол кустугун түһэрбит, дьоһун мааны дьоннордоох” Тойбохойуттан эдэр урбаанньыт Елизавета Корниловалыын кэпсэттибит.
– Саха киһитин сиэринэн бастаан билсиһииттэн саҕалыах. Кимтэн кииннээххиний, ханна үөрэммиккиний, туох идэлээххиний, үлэлээххиний, дьиэ кэргэниҥ?
– Кииним түспүт сирэ – Удачнай куорат. Ол эрээри оҕо сааһым Сунтаарга ааспыта, онно үөрэммитим, улааппытым. Идэбинэн омук тылын учууталабын (английскай тыл). Сунтаар, Тойбохой оскуолаларыгар уонтан тахса сыл учууталлаабытым. Билигин туризм эйгэтигэр урбаанньыппын. Кэргэним Ян Трофимович Корнилов, түөрт оҕолоохпут. Кэргэним эмиэ урбаанньыт – 10-тан тахса сыл бэйэтэ тэрилтэ тэринэн үлэлии сылдьар, оҕолорбут бары оскуолаҕа үөрэнэллэр.
– Хаһан урбаанньыт буолбуккунуй? Туох санааттан?
– Туристыыр база оҥостуохпутуттан ыла урбаанньыт буоларга быһаарыммытым. Бу эйгэҕэ киирбитим оруобуна биир сыл буолла. Сынньанар сирбит аата – Турбаза-Ипподром “Horse Camping”. Урбаанньыт буолуу олус умсугутуулаах, кэрэхсэбиллээх эбит. Бу эйгэҕэ киирэн олус элбэҕи билэн, элбэххэ үөрэнэн, үгүс дьону кытта билсэн, олоҕум тосту уларыйда диэхпин сөп.
– Тоҕо чуолаан туризм хайысхатын талбыккыный? Бу дьыалаҥ туһунан сиһилии кэпсиэҥ дуо?
– Кэргэмминиин омук сирдэринэн күүлэйдиирбитин, айылҕаҕа сылдьарбытын, саҥаны билэрбитин-көрөрбүтүн, араас дьону кытта билсэрбитин, алтыһарбытын олус сөбүлүүбүт. Кэргэним булчут, тыаҕа, ойуурга өр барбатаҕына, тэһийбэт. Тус бэйэм хайалардаах сирдэргэ сылдьарбын ордоробун, туризм “дьиикэй” көрүҥэ ордук интэриэһинэй. Ол курдук, Киһилээх хайаларыгар, Алтаай хайаларыгар, Белухаҕа диэри сатыы, сиргэ хоно сылдьан, тиийэн турардаахпын.
Араас сиргэ сырыттахпына, турбазаларга тохтоотохпуна, “бэйэбит дойдубутугар эмиэ маннык тэринэн, дьону ыҥыран, тыаҕа, айылҕаҕа сыһыаран, сынньалаҥы тэрийэххэ сөп эбит” диэн санаалар киирэллэр этэ. Ону таһынан, оҕо эрдэхпинэ, биһиги дьиэ кэргэммитигэр элбэх киһи хонон, чэйдээн ааһара. Ийэм олус ыалдьытымсах буолара. Мэлдьи элбэх ыалдьыттаах, хоноһолоох этибит. Дьон кэлэрин, хонон ааһарын олус сөбүлүүрүм. Онон ыалдьытымсах буолуу иитиибэр эмиэ бэриллибит диэхпин сөп. Ол барыта ситимнэһэн, эрдэттэн иитиллэн, бэйэтэ сыыйа-баайа тахсан кэлбит эбит.
– Сүүрүк аттардаах эбиккит. Хантан, хайдах ылбыккытый? Ким көрөрүй-истэрий? Хаһаайыстыбалааххыт дуо? Сүүрүк аттары иитэр туох уустуктардааҕый?
– Кэргэним аҕата Трофим Трофимович Корнилов соҕотох биэттэн саҕалаан элбэх үөр сылгыга, улахан хаһаайыстыбаҕа тиийэ бэйэтэ сүүрэн-көтөн, үлэлээн-хамсаан улаатыннарбыта. Билигин сылгы хаһаайыстыбатын кэргэним уонна кини быраата Айаал Трофимович Корнилов көрөн-истэн, тутан тураллар.
Сүүрүк аттарынан чуолаан кэргэним дьарыктанар. Сүүрүктэринэн саҥа дьарыктанан саҕалаан эрэбит диэххэ сөп, иккис сылыгар барда. Ыраас хааннаах аттары көрөргө конюшня туттубуппут, түүннэри-күнүстэри оттон кыстатабыт. Былырыын күһүн Пятигорскайтан ыраас хааннаах ат атыылаһан аҕалан, этэҥҥэ кыстаттыбыт. Уопсайа үс ат кыстаата, ону таһынан, шетлендскай боруодалаах икки пони эмиэ кыстаатылар.
Аттары баайарга, сүүрдэргэ жокейдаахпыт – Андрей Александрович Львов. Кини кыһыннары-сайыннары аттары эрчийэр, сүүрдэр, сууйар, көрөр-истэр. Ону таһынан, оҕолорбут көмөлөһөллөр, понилары үксүн кинилэр бэйэлэрэ көрөн-истэн кыстаттылар.
Ыраас хааннах боруода ат аһылыга биһиги сылгыларбытынааҕар чыҥха атын буолар. Рационнарыгар хайаан да бурдук (эбиэс), фрукта, оҕуруот аһа, битэмииннээх ас, мүөт хайаан да баар буолуохтаах. Сүүрүк аттар элбэх сыраны, күүстээх үлэни, кыһамньылаах көрүүнү ирдииллэр, элбэх үбү-харчыны ороскуоттуурга эмиэ бэлэм буолуохха наада. Сүүрүк аттары ис сүрэххиттэн таптыыр, фанат эрэ буоллаххына Сахабыт сирин тымныыларын, услуобуйатын, араас ыарахаттары чэпчикитик, туохтан да иҥнибэкккэ туоруохха, быһаарыахха сөп.
Дьон сынньана кэллэҕинэ конюшняҕа сылдьан аттары көрөн-истэн, аһатан, хатааһылаан, хаартыскаҕа түһэн ааһар. Боруода аттары олус сэргииллэр, мииннээри анаан-минээн ыраахтан кэлээччилэр. Боруода аттары эрэ буолбакка, ыалдьыттарбытын саха атын миинэргэ эмиэ үөрэтэбит, кыһын сыарҕанан хатааһылатабыт.
– Бастакы килийиэннэргин өйдүүгүн дуо? Бастаан саҕалыырга туох уустуктар баалларай? Төһө киһи кэлэн барда?
– Бастакы килийиэннэрбит – бэйэбит нэһилиэкпитит дьоно, тойбохойдор. Онтон сыыйа-баайа Сунтаар араас нэһилиэктэриттэн, Бүлүү улуустарыттан, Мииринэйтэн, Дьокуускайтан кэлэн ыалдьыттыыр буолбуттара. Бастакы аһыллбыт күннэрбитигэр Алтаайтан, Москубаттан тиийэ ыалдьыттаан ааспыттара. Биир сыл иһигэр элбэх дьон кэлэн ааста. Ордук бэйэ-бэйэлэриттэн истиһэн кэлэллэр.
Уустуга диэн, күһүн-саас бадараан тахсарын саҕана суолбут сылдьарга эрэйдээх соҕус буолар, кыра массыына кэлэрэ-барара ыарыыр. Ол иһин оннук түгэҥҥэ дьону-сэргэни сынньанар сирбитигэр диэри “УАЗ” массыынанан аҕалан биэрэбит.
Дьон үксэ сайын уонна күһүн сылдьар. Кыһын уонна саас ордук бырааһынньыктарга кэлэллэр. Сынньанар дьиэни кылаас көрсүһүүлэригэр, үбүлүөйдэргэ, корпоротивтарга, аймахтары кытта көрсүһүүлэргэ, төрөөбүт күннэргэ, дьиэ кэргэнинэн сынньанарга арендалаһаллар. Туох баар хонор услуобуйа барыта тэриллэн турар. Ол курдук, сүүрбэ да киһи хонуон сөп. Нааралар, ороннор бааллар, дьон бэйэтэ утуйар таҥастаах, мөһөөччүктээх кэлэллэр. Иһэр уу, астанар, аһыыр, шашлыктыыр иһит-хомуос, тэрил-тээбирин эмиэ толору. Сайыҥҥы өттүгэр суунар душтаахпыт, толору хааччыллыылаах туалеттаахпыт. Сороҕор тута эрийдэххэ миэстэ суох буолан, дьон эрдэттэн суруйтаран кэлэр. Онон эрдэттэн билсэн баран кэлэр ордук.
– Үлэһиттэрдээххит дуо? Уопсайынан, хамаандалааххын дуо?
– Үлэһиттэрим, саамай улахан көмөлөһөөччүлэрим диэн оҕолорум уонна ийэ кылыным Астра Иннокентьевна Боякова. Ону таһынан, кыһыҥҥы өттүгэр дьиэ таһынааҕы хаары ыраастыыр, оһох оттор үлэһиттэнэбин. Аттарга дьону хатааһылатарга ат көрөөччүбүт көмөлөһөр.
– Судаарыстыбаттан туох эмэ көмөнү ылбытыҥ дуо? Эһигини төһө өйүүллэрий?
– Бу сылга хайаан да граннарга киирсэр санаалаахпын, ороскуоту толуйтарарга, көмө харчыга эмиэ саайапка түһэрдим. Судаарыстыбабыт уонна улууспут хайаан да көмөлөһүөхтэрэ диэн бигэтик эрэнэбин.
– Сунтаарга туристыыр сир балай эмэ баар: “Тещин язык”, “Бөрө үүтээнэ”, Тэҥкэ балаҕана уо.д.а. Кинилэри кытары төһө билсэҕитий, алтыһаҕытый?
– Бэйэ-бэйэбитин билсэбит, үлэбит-хамнаспыт тула көрсөн кэпсэтэбит, санаа атастаһабыт. Бу сылтан саҕалаан өрөспүүбүлүкэбит арҕаа өттүнээҕи уонна Сунтаарбыт улууһун туризмын сайыннарарга үлэлэһэн эрэбит. Ыалдьыттар кэллэхтэринэ, бэйэ-бэйэбит туһунан, Сунтаар улууһугар ханна сынньаныахтарын сөбүн кэпсээн, сүбэлээн биэрэбит. Кэлиҥҥи кэмҥэ Сунтаарбыт улууһугар элбэх сынньанар сир, дьиэ арыллан үлэлээн эрэрэ олус үчүгэй. Туризм сайдан, тупсан эрэрэ олус үөрдэр.
– Инникитин туох былааннааххытый?
– Былырыын сынньанар сирбит арыллыытыгар икки күннээх улахан тэрээһини ыыппыппыт. Ол курдук, аҕабыт, эһэбит Трофим Трофимович Корнилов аатынан өрөспүүбүлүкэ таһымнаах булчут ыттар күрэхтэрин, саха боруода ытын көрүү-быыстапкатын, саха атын сүүрдүүтүн тэрийбиппит. Элбэх киһи кэлэн сэргээн, сонун тэрээһин диэн астынан барбыта. Киэһэтин кэнсиэр, үҥкүү тэриллибитэ. Итинник хабааннаах тэрээһиннэри сылын ахсын былааннанабыт. Эбии саҥа дьиэ-уот тутуллуохтаах, вездеход сакаастаан оҥорторо сылдьабыт. Кэлин Сунтаарбыт кэрэ көстүүлээх сирдэригэр тур тэрийэн, дьону айылҕаҕа таһааран, сынньалаҥы тэрийэхпит. Онон былааммыт киэҥ-куоҥ, элбэх. Түгэни туһанан “Байдам” сурунаал ааҕааччыларын Сунтаар сиригэр, кэрэ айылҕатыгар кэлэн ыалдьыттаан, хонон-өрөөн ааһыҥ диэн ыҥырабыт. Манна араас сынньанар сир, турбаза үлэлиир. Оттон биһиэхэ кэллэххитинэ акка хатааһылыаххытын, дууһалыын сынньанан ааһыаххытын сөп. Күүтэбит!
Дмитрий ИВАНОВ.
