Гай Юлий Цезарь чиэһигэр ааттаммыт ый – сахаларга от ыйа.
Ыйдар ааттара Европа норуоттарын үгүс тылларыгар Былыргы Рим халандаарыттан киирбитэ. Ыйдар ааттарын, этимологиятын туһунан кэпсэтии буолла да – дьон үксэ Юлий (юлианскай) халандаарын саныы түһээччи. Оннук буолбатах. Юлий халандаара олохтонуон иннинэ Былыргы Рим судаарыстыбата бэйэтэ халандаардааҕа. Гай Юлий Цезарь – Юлий халандаарын 45 сыллаахха (биһиги эрабыт иннинэ) олохтообута. Ити иннинэ уон ыйдаах “Ромул сыла” диэн баара.
Юлий халандаарыгар сорох эрэ ыйдар ааттара сыыйа уларыйбыттара. “Квентилий” (от ыйа) диэн ааттаах ый – Гай Юлий Цезарь чиэһигэр “июль” диэн ааттаммыта. Кэлин Рим импэрээтэрэ Октавиан Август Юлий халандаарын арыый чопчулаан, бэрээдэктээн биэрбитэ. Онон атырдьах ыйа (август) кини чиэһигэр ааттаммыта.
“Бука бары – окко!”
Гай Юлий Цезарь чиэһигэр ааттаммыт ый – сахаларга от ыйа. От, оттооһун саха дьонугар суолтатын туһунан бэрт уһуннук эридьиэстиэххэ сөп. “Тус бэйэм көрүүбэр, тэрээһин үлэтэ кыаллара буоллар – сахалар өссө элбэх оту оттуохтарын сөп этэ, – диэн суруйбута Бүлүү уокуругун сахаларын олохторун-дьаһахтарын чинчийбит Ричард Маак. – Оччотугар сахалар арыый байылыат, нус-хас олохтонуо этилэр”. Аны өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи чинчийээччи Всеволод Ионов суруйуутун ааҕыаҕыҥ: “Все решает сено. Сено – главный, основной нерв якутской жизни... Якут дорожит сеном и бережет его так, как он может, как умеет беречью... Если год урожайный и сена много, то скота бьется очень мало”.
Өрөбөлүүссүйэ иннигэр тыа сиригэр олорор дьон бары окко тахсаллара. “Саха сиригэр учууталлар, быраастар, суут-сокуон үлэһиттэрэ, уопсайынан, араас дуоһунастаах, сололоох дьон сүөһү иитиитигэр быһаччы сыһыаннаахтара, – диэн суруйбута Георгий Башарин “История животноводства в Якутии” (1962) диэн үлэтигэр. – Холобур: манастыырдарга, таҥара дьиэлэригэр, чочуобуналарга сулууспалыыр аҕабыыттар ынахтаахтара, сылгылаахтара”. Сэбиэскэй былаас да сылларыгар “Бука бары – окко!” диэн девиһинэн оҕолуун-кырдьаҕастыын күргүөмүнэн окко турунарбытын өйдүүбүт.
Куйаас сатыылыыр күннэрэ
Оттон окко киирэр бэлиэ күн ханныгый? Норуот халандаарынан Бөтүрүөп күнэ (от ыйын 12 күнэ). “Бөтүрүөп куйааһа”, – диэн этэллэрин элбэхтик истэбит. Холобур: “Дьэ, сырылатан итии да күннэр, Бөтүрүөп куйааһа сатыылаан турар”, – диэн буолааччы. Бэйиэт Николай Егоров “Үрүҥ тунах” диэн хоһоонугар Бөтүрүөп ардаҕа, куйааһа ахтыллан ааһар:
“Бөтүрүөп ардаҕа, куйааһа
Ууга-уокка киллэртии сыста,
Буһа охсубут сирбит аһа –
Дьахтар аймах онно субуста”.
От ыйын 20 – 21 күннэригэр буһурук куйаастарбыт уҕарыыллар. Вацлав Серошевскай киэҥник биллэр “Якуты” диэн үлэтигэр: “Үгүс сахалар Борокуоппайаптан окко тахсаллар”, – диэн суруйбута. Өҥүрүк куйаас киһиэхэ охсуута элбэх буоллаҕа. Холобур, Пекарскай тылдьытыгар: “Киһи мунна куйааска дьэптэрийэн тыбыырар”, – диэн этии баар. Итини бочуоттаах академик маннык быһаарбыт: “Из носу человека во время жары (от расширения сосудцев) стремительно (безудержно) идет кровь”. Ол гынан баран, биллэн турар: “Куйаас уҕарыырын кэтэһэн, үгүс сахалар Борокуоппайаптан окко киирэллэрэ”, – диэн быһа бааччы түмүк оҥорор сатаммат. Нам сахалара Вацлав Серошевскайга окко хойут киирэллэрин төрүөтүн маннык быһаарбыттар: “Бөтүрүөп күнүгэр бэдэрээккэ наймылаһан – баайдарга от охсобут. Бэйэбит ити күнтэн оттуурбут ночооттоох: от үчүгэйдик тэбэ илик”.
Бөтүрүөп күнэ
Ол гынан баран, Бөтүрүөп күнэ окко киириини кытта быһаччы сибээстээх. Саха дьонугар улахан суолталаах күн. Вацлав Серошевскай: “Сахалар Бөтүрүөп күн оту кыратык охсо түһэллэр”, – диэбит. Хара сарсыардаттан ыкса киэһээҥҥэ диэри хотуурунан оту охсуу сыанан аҕаабат үлэ. Ол иһин өбүгэлэрбит бастаан утаа эттэрин үөрэтэ таарыйа аргыый, тарда соҕус охсоллоро. Онон, “бааллыы” диэн өйдөбүл баара. Чинчийээччи Вацлав Серошевскай саха киһитэ былыргы хотуурунан үлэлиирин ойуулаабыта интэриэһинэй: “Держа в обеих руках рукоять косы, косец взмахивает ею над головой, затем быстро нагибается и концом железа (ножа косы) ловко подрезает полукругом траву перед собою”. Күүстээх, сыраны-сылбаны, күүһү-күдэҕи, сындалыйбат сэниэни эрэйэр үлэ.
Аны, аныгы этнограф, устуоруйа билимин дуоктара Анатолий Гоголев Бөтүрүөп күнүгэр сыһыаннаах суруйуутун кытта билсиэҕиҥ (“Народные знания якутов”, 2015). “От ыйын 12 күнүгэр охсуллубут от эмтээҕинэн ааҕыллара, – диэбит Анатолий Игнатьевич. – Бөтүрүөп күнүгэр охсуллубут отунан ырыган эбэтэр ыалдьыбыт сүөһүнү аһаталлара”.
Бөтүрүөп күнүгэр сыһыаннаах билгэлэр син элбэхтэр: “Бөтүрүөп күнүттэн ыла куйаас уҕарыыр”; “Бөтүрүөп күнүн кэнниттэн түһэр ардах окко-маска абыраллаах”; “Кэҕэ Бөтүрүөп күнүн да кэнниттэн этэр буоллаҕына – күһүн уһуур”. 1992 сыллаахха суруйааччы Иннокентий Сосин уонна суруналыыс Иннокентий Неустроев “Сахалыы күнү-дьылы билгэлээһиннэр” диэн бэртээхэй кинигэни таһаартарбыттара. Онно Бөтүрүөп күнүгэр сыһыаннаах маннык билгэ баар: “От үс хонуктаах. Бөтүрүөп (от ыйын 12 күнүн) да кэнниттэн түспүт ардах от үүнүүтүгэр абыраллаах”.
Көҕүөрдэргэ, симиирдэргэ...
Сыспай сиэллээҕи, хороҕор муостааҕы хото иитэр өбүгэлэрбитигэр Бөтүрүөп күнэ дьоҕус бырааһынньык курдуга. Бу күн арыылаах, кырылыы көөнньүбүт кымыһы иһиҥ ыларынан иһиэххэ сөбө. Сорох түөлбэлэргэ кыахтаах, баай ыаллар – көҕүөрдэргэ, симиирдэргэ, сири иһиттэргэ кымыһы дэлэччи-хоточчу бэлэмнииллэр эбит. Дьэ, бу ыал ходуһатыгар чугастааҕы алаастарга олорор ыаллар бары мусталлара. Уонна кымыс иһэ-иһэ аа-дьуо олох-дьаһах туһунан кэпсэтии-ипсэтии, сэһэн-сэппэн.
Аны Бөтүрүөп ардаҕын туһунан. “Бөтүрүөп күнүгэр, эбэтэр иннигэр-кэннигэр хайаан да ардыыр”, – диэн өйдөбүл баар. Өрдөөҕүтэ Саха сирин Гидрометеокиинин салайааччыта Юрий Прошин Бөтүрүөп ардаҕын туһунан ахтан аһарбыттаах. “Саха сирин киин улуустарыгар күн-дьыл хаамыыта, дьиктитэ диэн, Москуба, Москуба уобалаһын киэнин курдук, – диэбитэ кини. – Атыннык эттэххэ – “сэргэстэһэ хаамар” диэххэ сөп. Оттон Сибиир атын эрэгийиэннэригэр, төттөрүтүн, күн-дьыл хаамыыта “утары өттүнэн” буолааччы. Ол аата, холобур, Москубаҕа ардаатаҕына – Сибииргэ күннээх, ыраас күннэр турааччылар. Итини мин туох да төрүөтэ суох ыллым да эппэппин. От ыйыгар сөҥүү түһүүтүн өр сыллаах статистиката баар. Ону үөрэтэн көрдөххө, от ыйын 8-14 күннэригэр Саха сирин киин улуустарыгар сөҥүү түһүүтүн бырыһыана үрдүк. Ол да иһин “Бөтүрүөп ардаҕа” диэн өйдөбүл норуокка бигэтик олохсуйдаҕа”.
Оттон от ыйын 13 күнүгэр – “абааһылар мунньахтыыр күннэрэ”. Судургутук ааттыылларынан – “абааһы мунньаҕа”. Сороҕор: “Кунай хотуурдаах күнэ”, – дииллэр. “Абааһылар мунньахтыыр күннэригэр от охсуллуо суохтаах, онон от ыйын 14 күнүттэн окко тахсыахтааххын”, – диир дьон баар. Бу күн: “Улаханнык тыаһаамаҥ-ууһаамаҥ, оту охсумаҥ”, – диэн буолар.
Борокуоппайап: окко түһүнүү
От ыйын 21 күнүгэр – Борокуоппайап. Дьэ, ити күнтэн, маассабайдык окко киирии саҕаланар. От өссө үчүгэйдик тэбэрин кэтэһэн анаан-минээн Борокуоппайабы (от ыйын 21 күнүн) кэтэһээччилэр да аҕыйаҕа суохтара. От арыый хойутаан тэбэр ходуһалара, сыһыылара бааллара. “Бааллара” диэн, билигин да оннук буоллаҕа. Онон дьон Борокуоппайаптан ыла маассабайдык окко түһүнэллэр. Дьэ, бу хаалбыт от ыйын уонча күнүгэр отчуттар туттумахтаан хаалаллар. Өбүгэлэрбит хара сарсыардаттан халлаан лаппа хараҥарыар диэри үлэлииллэрэ. XIX үйэ чинчийээччитэ Иван Худяков “Краткое описание Верхоянского округа” диэн үлэтигэр ааҕабыт: “Сено здесь начинают косить не раньше Петрова дня, но и не позже Прокопьева (8 июля), – диэн суруйбут Иван Александрович. – Первые 7 – 10 дней рабочие не пьют кумыса, так как с жару кумыс пить вредно; эти первые десять дней называются сарык; и потом уже попривыкши, рабочие не остерегаются кислой пищи. На работу отправляются утром в часу седьмом, а с 11 или 12 час. дня выходят на отдых, продолжающийся часа четыре (омурган). На отдыхе пьют кумыс, едят, оттачивают косы, поправляют сломавшиеся инструменты: грабли и вилы. Вечером выходят с сенокоса (хадыһа) после заката солнца”.
Аны сэниэ уонна баай ыаллар “күүлэй” диэни тэрийэллэрэ. “Күүлэй (русское “гуляй”) – мирская помочь косить сено, – диэн суруйбут XIX үйэ чинчийээччитэ Иван Худяков үөһэ ахтыллыбыт үлэтигэр. – Это обычай, принятый якутами от русских. Приглашенным на помочь с вечера дают мясную кашу, утром в день помочи поят кумысом, а после работы кормят обедом. При этом обыкновенно работающим ничего не платят”.
От охсооччулар үчүгэйдик, кыһаллан-мүһэллэн туран үлэлииллэрэ эмиэ улахан оруоллааҕа. “От охсооччулар, биллэн турар, биир тэҥник үлэлээбэттэрэ, – диэн суруйбута устуоруйа билимин дуоктара Георгий Башарин. – Бастыҥ охсооччулар ыраастык үлэлииллэрэ, оту олох төрдүттэн быһаллара”.
Аныгы отчуттар Ылдьыыҥҥа (атырдьах ыйын 2 күнүгэр) диэри от үлэтин бүтэрэ сатыыллар. “Урукку дьон 60-ча күн окко үлэлииллэрэ, – диэн Георгий Башарин бэлиэтээбитэ баар, – ол аата Бөтүрүөптэн балаҕан ыйын 12 күнүгэр диэри”.Оттон өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи этнограф Всеволод Ионов маннык суруйан хаалларбыта баар: “Сахалар сайын устата дьулуһар дьулуһуулара биир – от саһарыан иннинэ төһө кыалларынан элбэх оту охсуохха. Ол гынан баран от саһардаҕына тохтоон хаалбаттар, охсубуттарын курдук охсо сылдьыахтара... От хайдах да хаачыстыбалаах буолбутун иһин, уһун кыһын устата сүөһү сиир”.
Чэ, манан түмүктүөҕүҥ. Кэлэр ыйга: атырдьах ыйын 2 күнэ – Ылдьыын; атырдьах ыйын 14 күнэ – Бастакы Ыспааһык; атырдьах ыйын 19 күнэ – Иккис Ыспааһык; атырдьах ыйын 29 күнэ – Үһүс Ыспааһык. Хас биирдии “таҥара” күнэ туһунан сиэрдээх-туомнаах, билгэлээх.
Федор РАХЛЕЕВ
