«Айылҕалаах ааҕааччы» анал аат уонна «Кыым» хаһыакка бэчээттэнии туһааннааҕа Саргылаана СТРУЧКОВА-Саргылаана МААЛЫКАЙ:
– «Саха» НКИХ быйыл үһүс төгүлүн ыытыллар «Хоһоон суһума» түһүлгэтигэр кыттыы тус олохпор соһуччу түгэн, дьылҕам бэлэҕэ буолла. Биһиги, бу түһүлгэҕэ мустубут айар куттаахтар, өрөспүүбүлүкэбит олохтоохторугар айымньыбытын билиһиннэрдибит, бэйэбитин көрдөрдүбүт, ааппытын ааттаттыбыт. Биллиилээх дьону – суруйааччылары, артыыстары, ырыаһыттары, худуоһунньуктары, дьүрүлдьүттэри – кытта чугастык алтыстыбыт, билистибит.
Кынатым Алгыс Макаров миэхэ олус көмөлөстө, чахчы, дьиҥнээх кынатым буолла. Хоһооннорбун өйүгэр үөрэтэн үрдүк таһымҥа аахта, ис хоһоонун, тыынын дьоҥҥо тиэртэ. Олус табыллан кытынныбыт – маалыкайдар бу уус-уран тандеммытын «Алгыстаах Саргы» эбэтэр «Саргылаах Алгыс» диэн ааттыахтарыгар диэри. Онон Алгыспар махтанабын.
Мин 1965 сыл балаҕан ыйын 11 күнүгэр уруккунан Ленинскэй, билиҥҥинэн Ньурба оройуонун Бордоҥ нэһилиэгин Маалыкай бөһүөлэгэр олорор биэс оҕолоох Егоровтар дьиэ кэргэннэригэр маҥнайгы оҕонон төрөөбүтүм.
Ахсыс кылаас кэнниттэн Бүлүүтээҕи Н.Г. Чернышевскай аатынан педучилищеҕа үөрэнэ киирбитим. Түөрт сыл үөрэнэн алын кылаас учуутала дипломнаах үлэлии барбытым.
Биэс уон сааспын туолан баран, хоһоон суруйбутум, онтон биэс сылынан хоһоон матыыптаан ырыа айар буолбутум. Үс хоһоон кинигэлээхпин, ырыанньык таһаартараары сылдьабын. «Тобуруокап көмүс күһүнэ» уран хоһоон тэрээһинин «Көмүс тобурах» күрэҕэр кыттаммын кыайыылаах буолбутум.
Биэс оҕолоохпун, уонча сиэннээхпин.
Маалыкайым
Быйаҥнаах буордаах Бордоҥум сириттэн
Быстыбат-силлибэт силистээх буоламмын
Быралгы сылдьаммын дойдубун ахтарым,
Быһаҕас тыынарым, быстаҕас дьоллооҕум...
Быстаммын-ойдоммун, дууһалыын куураммын
Бытырыыс оҕолоох дойдубун булбутум...
Былыттаах халлаантан хаар түһэн барбыта,
Барбыты, бүппүтү бүрүйэ саппыта.
Барбаппын ханна да, төрөөбүт сирбиттэн –
Бар дьонноох буоламмын олорор эбиппин,
Барҕара, сайда тур, мин дойдум Маалыкай,
Байылыат олохтоох кэскилиҥ баараҕай!
Марха эбэм барахсан
Күөхтүүр үрдүк халлааммар
Күөрэгэйим ыллыыта,
Кэтэх кэрэ тыаларбар
Кэҕэ кыылым этиитэ
Күүстээх сүүрүк уугунан
Көмүөл муускун сүгэҥҥин,
Көмүс дуйдаах күөҥҥүнэн
Көҥү анньан илдьэҕин,
Марха эбэм барахсан!
Күүстээх көҥүл долгунуҥ
Күдьүс-күдьүс бааллыран
Кыһыл кумах кытылгын
Күүгэннирэ суурайар,
Күлүмүрдүүр көмүс иэниҥ
Күн уотугар умайа
Көстөөх сиртэн даҕаны
Көҕөрөөхтөөн көстөөхтүүр,
Марха эбэм барахсан!
Кыыдаан кыһын тымныыта
Кыаххын-күүскүн кыаһылаан,
Кыдьымаххын киллэрэн
Кытылларгын кыпчыйар,
Кыраһа хаарын түһэрэн
Кырса түүтэ суорҕаннаан
Кыһаллан туран үллүйэр,
Кыһыҥҥы уугар утутар,
Марха эбэм барахсан!
Көҥүллүк эн устууй, эбэкэм,
Көттүннэр күдэҥҥэ үйэлэр...
Кырылас кумах, таас кытылгын,
Курустаал ырааһа ууларгын
Кэм-кэрдии харыстыы бүөбэйдээн,
Кыыс кэрэ бэйэҕин кэнчээри ыччакка
Кэҕиннэрбэккэ тиксэрдин,
Кэпсээҥҥэ, ырыаҕа киллэрдин,
Марха эбэм барахсан!
Мин Ньурба кыыһабын
Мин Ньурба кыыһабын –
Киэн тутта этэбин.
Оҕолорун куоттаран,
Тыыннаах хаалар туһугар,
Киһи төрдө буолаары,
Бу дойдуну булбута
Хорсун дьахтар Ньырбакаан.
Мин Ньурба кыыһабын –
Киэн тутта этэбин.
Хомоҕой хоһоон куттаах,
Сырдык, курус санньыардаах,
Кутурҕан Куо диэн ааттаах
Саха бэйиэт дьахтара
Биир дойдулааҕым буоларынан.
Мин Ньурба кыыһабын –
Киэн тутта этэбин.
Хотун Бүлүүм кытылыгар,
Хатыҥ чараҥ быыһыгар
Ыһыах ыһар, дьуохардыыр
Ыалдьытымсах дьоннордоох
Ытык дойду ыччатабын.
Мин Ньурба кыыһабын –
Киэн тутта этэбин,
Этиэҕим даҕаны
Тыыннааҕым тухары
Дойдум сылаас буоругар
Уһуктубат уһун уубар
Утуйуохпар диэритин.
Мин Ньурба кыыһабын!
* * *
Тапталынан таһымныыр,
Дьалыҥынан дьалкыйар
Үтүө, кэрэ кэмнэрим,
Номнуо ааһан эрэҕиэт?..
Сүрэх үөрэн эппэҥниир,
Сүһүөх хамсыы долгуйар
Дьиктилээхэй түгэнэ,
Күрэммитиҥ түргэнэй?..
Хара быарым хамсыар диэри
Хааным кэйэн тыгыалыыра,
Тохтообутуҥ тоҕо сүрэй,
Эстибитиҥ эмискэтэй?..
Харахпынан хайгыырым,
Сүрэхпинэн сөбүлүүрүм
Суоҕун иһин, быһыыта,
Уоскутабын бэйэбин.
* * *
Эн –
Сылаас,
Сымнаҕас
Сыһыаҥҥынан
Сылгытыйбыт куппун
Оҕуурдаан тутан
Далыҥ иһигэр киллээртиҥ,
Кураҥхарбыппын билэҥҥин
Күөх оттоох
Кыбыыгар хаайбытыҥ...
Мин –
Тэппини көрбөт
Тэһии кутум
Тэлгэһэҕэр
Тэһийбэккэ,
Тотон,
Туолан,
Таһымнаан
Тэбиэһирэр түгэнигэр
Таптыыр, өйдөөх харахтар
Тырым уоттара тохтотуо,
Тыбыырбахтаат уоскуйуом,
Тэһииммиттэн сиэттэриэм.
* * *
Сырдыкка, сылааска тардыста
Сүрэхпэр тыллыбыт сибэкки,
Сааскы күн сыламар тардыһа,
Сэрэнэ кэрэтин арыйа.
Сэгэриэм, эйиэхэ эрэнэ
Сүрэҕим иэйиитин бэлэхтиэм,
Сыламныы сылааскар бигэниэм,
Сыдьаайа сырдыкка сууланыам.
Сир үрдүн симэҕин кэриэтэ
Сирэмнии сириэдий сүрэхпэр,
Сэгэрим үүннэрбит кэрэтэ –
Соһуччу тыллыбыт сибэкки.
Эн истэн кэлээриий
Эн истэн кэлээриий
Үөрүүлээх түгэммэр,
Эриэккэс, эйэҕэс
Эҕэрдэ этээри,
Истиҥник илиибин
Эпсэри тутаары,
Эриэккэс, эйэҕэс.
Эҕэрдэ этээри.
Эн истэн кэлээриий
Дьолломмут чаастарбар,
Дууһалыын долгуйа
Мин ааппын ааттаары,
Хайҕал тыл маанытын,
Бастыҥын анаары,
Дууһалыын долгуйа
Мин ааппын ааттаары.
Эн истэн кэлээриий
Ыар-курус кэмнэрбэр.
Доҕордуу сыһыаныҥ
Бигэтин биллэрэ,
Сылаастык санныбын
Ыксары кууһаары,
Доҕордуу сыһыаныҥ
Бигэтин биллэрэ.
Эн истэн кэлээриий,
Мин олус күүтүөҕүм...
Эрэнэр, кэтэһэр
Мин күндү доҕорум,
Эн миэхэ хайаан да
Көрсүһэ кэлээриий,
Эрэнэр, кэтэһэр
Мин күндү доҕорум.
* Бэйэтин дьүрүлүгэр ырыа.
* * *
Күһүҥҥүлүү курас,
Кыһыҥҥылыы тыйыс
Дьылҕам миэнэ,
Дьыл эргиирин кэриэтэ
Сааһырбыт сүрэхпэр
Сааскыны эргиттиҥ.
Муус устар ыйыгар
Муус чопчу ыйанар...
Муус чопчу курдук дуу
Мууһура чэҥирбит
Мин чэрдээх сүрэҕим
Мааныттан, сылаастан манньыйан,
Махтанар санааттан ыанньыйан
Мөһүүрэ таммаҕын тохпута...
Күһүҥҥү хаһыҥнар хаарыйбыт,
Кыһыҥҥы тымныылар хам ылбыт
Кырыалаах хаардарын, муустарын
Күн суоһа уулларда,
Көрүлүү сууһарда,
Кэтэспитим да сааһы,
Күүппүтүм да күнү!..
Төрүөхпүттэн төлкөбөр
Төрүттэртэн тиксибит
Тыллыы кэрэ түгэнин
Тыыммакка да күүппүтүм...
Болгуо мууһунан
Бохсуллубуттан
Босхолонуохтаах этим мин,
Сааскы саймаархай
Салгыны
Сайа тыыныахтаах этим мин.
Муус устар, муус устар,
Кэтэспитим эйигин,
Дьылҕам тыйыс ыйааҕын
Тургутуутун арааһын
Туоруур кэммэр миэхэ баара
Тулхадыйбат эрэл санаа –
Хаһан эрэ, хаһан эрэ
Күлүмүрдүү күнүм тыгыа,
Хаһан эрэ миэхэ да
Дьол кустуга сыдьаайыа!..
* * *
Сахалыы саҥаны
Саҥардын диэннэр
Салайан ыыппыттар,
Саллаҕар баспар
Салгын куппун
Сахалыы иитэн бараннар
Сайа үрэн киллээртэр.
Тиҥиргии тэбиэлиир
Тыгыалас хааннаах
Тымырдаах сүрэхпэр
Тыыннаах тылы
Тырымнаттын диэннэр,
Түөһүм тылынан хайытаннар
Тойук добун дорҕоонун
Туонатыгар торолуйбут
Толуу-мааны ийэ куппун
Тоҕо кутан биэрбиттэр.
Хара быарым диэкинэн
Хайа быһан бараннар
Халлаан бэһис хаттыгар
Хаһааланан олорор
Хара Суорун тойонтон
Буор куппун ыланнар,
Хоохтуу түһэн бараннар,
Хоһоон-ырыа суруйар
Хотун буоллун диэн анаан
Ходьоччу симэн кээспиттэр.
* * *
Добун дорҕоон
Дуораан буолан
Доллоһута кутуллар...
Дууһам ханнык түгэҕиттэн
Дуораһыйа эҥсиллэн
Дуорааннанан кэлэҕин?..
Долгун курдук түллэ-түллэ,
Долгутаҕын сэргэх куппун,
Дайдар дайан, улам тэйэн
Дабайаҕын күөх дуолу...
Дорҕоон буолан дуораһыйыах
Дуолан баҕаҥ сөҕүмэриэн!..
Дорҕоон, дорҕоон,
Добун дорҕоон,
Доллоһута дуорайан
Дьолу туойа, дьолу түстүү
Дуорай, сири үрдүнэн
Дуорай, дьону долгутан!
* * *
Айыы тыыннаах,
Алгыыр тыллаах
Алаас кыыһа буоламмын
Аптаах тылым күүһүнэн
Санааларбын сааһылаан
Саргылаах балаҕан туттуоҕум.
Сандаархай алаһам иннигэр
Самныбат, сууллубат соргулаах
Сахам тылыгар анааммын
Сардаҥалаах сэргэни туруоруом.
Уран хоһоон хонуутугар
Тэбиэһирэ сүүрэлиир
Кынаттаах сылгы – Пегас ат –
Ол сэргэбэр тохтоотун!
Баҕарабын оччоҕуна
Ахсым ат арҕаһыгар олорсон
Аан дойдуну арҕарыахпын,
Алгыстаах айхал ырыабынан
Айыым дьонун арчылыахпын!
* * *
Кураанах дьиэбэр соҕотоҕун
Уу чуумпуну иһиллии,
Им-балай хараҥаны одуулуу,
Туох да толкуйа,
Ханнык да ырата суох
Харахпын симпэтэх,
Утуйбатах бу түүммэр
Арай таһырдьа тыал тыаһыыр,
Дьиэни эргийэ сүүрэлиир,
Түннүкпүн тоҥсуйар, эркини сабыыр,
Чуҥнаан ылар, иһиллиир,
Онтон эмиэ куугунуур,
Өссө күүскэ сэтэрэн
Дьиэ сарайын сахсыйар...
– Кыыс, турууй, көтүөххэ,
Күүлэйдиэххэ көҥүлгэ,
Күн сирэ көҥдөй,
Айыы сирэ аһаҕас,
Санаарҕаама, саппаҕыра...
Быыс-хайаҕас хайаан да баар буолуо,
Атас-доҕор да көстүө,
Аан дойду көхсө
Киэҥ эбээт! – диэбитэ.
Тулаайахсыппыт, тубарсыппыт,
Тутахсыппыт, туорхаһыппыт,
Тумаҥҥа муннарбыт
Түлэй түүн түөкүнтэн
Миигин тыал быыһаабыта,
Кынатыгар сөрөөн,
Кууһан ылан
Көҥүлгэ көтүппүтэ,
Санаабын сайҕаабыта,
Сабыс-саҥа кынаттарбын
Имэрийэн ылбыта,
Барарыгар эппитэ:
– Кыҥкыйдыыр буолума,
Кынаттааххын умнума!
Куттанар диэни билимэ,
Көҥүлгэ көт күөрэйэ!
Дорообо, муус устар!
Дорообо, доҕорум!
Сааскыны аҕалан
Санаабын сайҕаатыҥ,
Сүрэхпин үөрдэҥҥин,
Сүргэбин көтөхтүҥ!