Хаһыаты-кинигэни ааҕар дьон ахсаана уу ылбытын, уот сиэбитин курдук ахсым тэтиминэн аҕыйыы турарын бары билэ-көрө, истэ сылдьабыт. Ону туох да элбэх ырытыыта, суланыыта-суҥхарыыта суох, бэрт судургу холобурдарга да көрүөххэ сөп.
Ол курдук, уонча сыллааҕыта (2014 с.) Сахабыт сиригэр регистрацияны ааспыт, “Арассыыйа почтатынан” сурутуллар 40 хаһыат (улуус хаһыаттарын аахпакка туран), 38 сурунаал баара. Ити кэмҥэ сахалыы-нууччалыы тыллаах хаһыаттар бары холбоон – 100 тыһ. (онтон сахалыыта 60 тыһ. кэриҥэ), сурунааллар 55 тыһ. тираһынан тахсаллара.
Оттон билигин, 2026 сыл тохсунньутугар, өрөспүүбүлүкэбитигэр почтанан сүрүннээн 8 хаһыаты, 10 сурунаалы эрэ суруталлар. Хаһыаттар бары холбоон быйылгы сурутууларын уопсай тираһа – 11,4 тыһ., сурунааллар – 4,2 тыһ. Ол эбэтэр, баара-суоҕа уонча эрэ сыл иһигэр хаһыаттарга сурутуу 10 төгүл курдук аҕыйаабыт. Түһүү, эстии-быстыы, адьас, сымыйанан кэпсээбит курдук.
Холобур, 2013 с. почтанан сурутууну көрдөххө: “Кыым” хаһыат – 25 950 (быйыл 2026 с. тохсунньутун туругунан – 7071), “Саха сирэ” – 12 104 (билигин 916), “Забота-Арчы” – 3 983 (билигин 1 263), “Якутия” – 8 993 (билигин 362), “Кэскил” – 3 175 (билигин 422)...
Сурунаалларга балаһыанньа эмиэ ити курдук: “Күрүлгэн” – 9 928 (билигин 630), “Чолбон” – 2 495 (билигин 534), “Чуораанчык” – 3 452 (билигин 570), “Байдам” – 9 808 (билигин 666) уо.д.а.
Кэнники сылларга сабыллыбыт хаһыаттары-сурунааллары ааҕа да барыллыбат. Өтөрдөөҥҥө диэри чэчирээн тахса турбут “Киин куорат”, “Орто дойду”, “Туймаада”, “Кистэлэҥ күүс”, “Наше время”, “Эхо столицы”, “Ваше право”, “Молодежь Якутии”, “Спорт Якутии” уо.д.а. диэн хаһыаттарбыт билигин суохтар, Сахабыт сирин бэчээтин устуоруйатыгар эрэ хааллахтара.
Бу күннэргэ “Сахамедиа” тэрилтэ таһаара олорбут “Саха сирэ”, “Якутия” судаарыстыбаннай хаһыаттар бас билээччилэрэ уларыйан, “Сахабэчээт” ГАУ-га холбоннулар. Ол эмиэ үчүгэй олохтон буолбатаҕа сэрэйиллэр. Быйыл, уопсайынан, кумааҕы хаһыаттарга ыарахан сыл үүннэ. “Каадыр оптимизацията”, кыччатыы-сарбыйыы бөҕөтүн ааспыт хаһыаттар эрэдээксийэлэрин биир сиргэ түмтүлэр. “Киин куорат” сабылынна. Хаһыаттар сарсыҥҥы күннэрэ күдэриккэ мунна.
“Хаһыаты-сурунаалы билигин сэбиэскэй кэмҥэ сиппит-хоппут, оҕо сылдьан “Бэлэм буол” хаһыаты ааҕан улааппыт эрэ дьон ааҕаллар” диэн мэлдьи этэбит. “Бэлэм буол” хаһыат үгэннээн тахсарын саҕана, 1980-с сыллар ортолоругар, тираһа 30-ча тыһ. тиийэрэ. Оттон билигин саха оҕолоругар анаан тахсар “Кэскил” хаһыат уонна “Чуораанчык” сурунаал иккиэн холбоон 992 эрэ тираһынан сурутууга бараллар. Ол даҕаны ким эрэ анаан ааҕаары суруппута буолбакка, үксэ бибилэтиэкэлэргэ тарҕанар “булгуччулаах эксэмпилээр” уо.д.а. буолуон сөп. Барыта холбоон мөлүйүөн аҥаара кэриҥэ ахсааннаах саха омугар 1 тыһ. да тиийбэт ахсааннаах оҕо хаһыата-сурунаала – күлүү гыммыт тэҥэ аҕыйах. Аны 20–30 сылынан сахалыы хаһыаты ааҕааччыбыт оччо эрэ буолар чинчилээх.
Эбэн эттэххэ, кумааҕы хаһыат эрэ маннык уустук турукка киирбит буолбатах, кинигэни ааҕыы балаһыанньата эмиэ үүт-үкчү бу курдук. Дьэ, бу курдук олоробут...
Тоҕо атыыламматый?
Биллэрин курдук, “Кыым” – Саха Өрөспүүбүлүкэтин биир бастыҥ хаһыата. Кини ис хоһооно уонна тас көрүҥэ тупсан, сырдатар эйгэтэ кэҥээн, бэйэтин кэмигэр Арассыыйа таһымнаах элбэх куонкурустарга кыайан, тахсар ахсаанынан хаста да дойду таһымнаах рекордары олохтоон турар.
“Кыым” – билигин саха нэһилиэнньэтин сырдатар, ситиһиилэри кэпсиир, норуот өйүн-санаатын, кыһалҕатын уонна этиилэрин былааска тиэрдэр соҕотох кэриэтэ ордон хаалбыт уоргаммыт. Саха дьоно көрүүтүн-санаатын атастаһар, сороҕор мөккүһэр-быһаарсар былаһаакката, өрөспүүбүлүкэбитигэр буолар сабыытыйалары кэпсиир, эридьиэстиир уонна үйэлэргэ хаалларар летопиһа, норуоппут устуоруйатын күннүгэ. Итини таһынан, “Кыым” Сахабыт сиригэр уонна Арассыыйаҕа патриоттуу тыыны иитэр, дойдубут салалтатын уонна кини ыытар бэлиитикэтин сырдатар, норуоттар доҕордоһууларын уруйдуур, АБДь кыттыылаахтарыгар көмөнү тэрийиигэ үлэлэһэр бэчээт уоргана. Саамай сүрүнэ, “Кыым” – саха норуотун духуобунай култууратын, тылын-өһүн бырапагаандалыыр, тэнитэр-тарҕатар, туруулаһар соҕотох хаһыаппыт.
Ол эрээри, саҥа үүммүт 2026 сылга киирэн баран “Кыым” хаһыаппыт эмиэ эрэйгэ-муҥҥа түбэстэ. Хаһыат бастакы нүөмэрдэрэ (тохсунньу 15, 22, 29 күннээҕилэр) суруппут эрэ дьоҥҥо тиийдилэр, урукку курдук бэчээт киоскаларыгар атыыга тахсыбатылар. Онтон нэһилиэнньэ улаханнык соһуйда, долгуйда уонна хомойдо. Өрөспүүбүлүкэ бэчээтин уонна култууратын салайар уорганнар өттүлэриттэн онно туох да быһаарыы суох.
Билигин Дьокуускайга, туох да омуна суох, саха омугун улахан аҥаара кэриэтэ олорор. Куорат олохтооҕун баһыйар үгүс чааһа, араас төрүөтүнэн, хаһыаты-сурунаалы сурутар үөрүйэҕэ суох, бу дьон бэчээт таһаарыыларын киоскаттан атыылаһан ааҕаллар этэ. Онтубут билигин тохтоото. Кырдьаҕас ааҕааччылар улаханнык эрэйдэннилэр. Чэппиэргэ киоскалар аайы хастыы эмэ уонунан киһи хаһыат хаһан кэлэрин токкоолоһо тураахтыыр буолаллар.
Уопсайынан, саха дьоно барахсаттар, туһунан өрөспүүбүлүкэлээх норуот да буолларбыт, чороҥ соҕотох кэриэтэ ордон хаалбыт сахалыы тыллаах хаһыаппытын баҕалаах дьон атыылаһан ааҕарын да хааччыйар кыахпыт, ычабыт суоҕа көһүннэ. Бырабыыталыстыба көмөтө кыра, кини бу хаһыаты “чааһынай тэрилтэ таһаарыыта” диэн матыыптаан эбитэ буолуо, аанньа өйөөбөт. Кини Бырабыыталыстыба үлэтин сырдатар, быыкаа тиражтаах “Якутия” (488 ахсаанынан тахсар), “Саха сирэ” (1100) уо.д.а. курдук судаарыстыбаннай хаһыаттары күүскэ үбүлүүр. Бу хаһыаттарга салалта үлэтэ эрэ сырдатыллар, былаас ыытар бэлиитикэтиттэн атын туох да санаа-оноо суруллубат, боростуой дьон-сэргэ санаата тахсыбат буолан, нэһилиэнньэ кинилэри улаханнык сэҥээрбэт. Онно холоотоххо, “Кыым” эрэдээксийэтэ тугу бэчээттиирин бэйэтэ быһаарар, манна норуот санаата-оноото, кыһалҕата, туруорсуута толору этиллэр, былааска тиэрдиллэр. Хаһыат нэһилиэнньэни кытта ыкса сибээһи тутар, саха ыалын доҕоро-атаһа, кэтэһиилээх ыалдьыта.
Билигин “Кыым” хаһыат 7 тыһ. тахса сурутааччылаах, онно эбии Дьокуускайга уонна улуустарга 4–5 тыһ. курдугу дьон киоскалартан атыылаһан ааҕар этэ (быйылга диэри). Ыйыталаһан көрдөххө, куорат киинигэр баар киоскаларга хас чэппиэр аайы 250-чалыы устуука “Кыым” кэлэн атыыланар эбит. Дьокуускай олохтооҕо “Арассыыйа почтатын” көмөтүнэн хаһыаты сурутара кэккэ уустуктардаах. Почталар хаһыаты кэмигэр тиэрдэн быстыбаттара, сороҕор букатын да аҕалбаттара, почта дьааһыга суоҕа, атын дьон ылан бараллара, о.д.а. төрүөт элбэх.
Ю.А. Гагарин аатынан типография дириэктэрэ В.И. Сыромятников: “Билигин биһиги хаһыаты бэчээттиир кумааҕыбыт саппааһа кыра буолан, сурутууну эрэ хааччыйар кыахтаахпыт. Бэчээт тэрилтэлэрэ, ол иһигэр “Кыым”, улахан кээмэйдээх иэстээхтэр...” – диэн быһаарар. Онон, бу боппуруоһу (атыыланар тираһы бэчээттээһини) СӨ Бырабыыталыстыбата, хаһыат эрэдээксийэтэ уонна таһаарааччы (типография) сүбэлэһэн баран, дьону эрэйдээбэккэ эрэ, сиэрдээхтик быһааралларын күүтэбит.
Хаһыат быһар быһаҕаһа тахсыбат, сурутааччыга эрэ тиийэр буоллаҕына – киэҥ маассаҕа тарҕаммат. Ол түмүгэр, нэһилиэнньэҕэ сиэрдээх информация тиийэрэ хааччахтанар. Атын эрэгийиэннэргэ хаһыаты үксүн тэрилтэлэр эрэ суруталлар. Хаһыат баһыйар үксэ дьон тоҕуоруһар сирдэригэр (пааркаларга, атыы-эргиэн тэрилтэлэригэр, вокзалларга, аэропортарга, болуоссаттарга уо.д.а.) баар киоскаларга-ларектарга атыыланар. Киэҥ сирдэргэ, “сэрэхтээх” диэн, дьон биһиэхэ курдук олорор аадырыһыгар хаһыаты суруппат. Холобур, Москуба куоракка хаһыаты атыылыыр киоскалар сарсыарда 6 чаастан тигинэччи үлэлээн бараллар.
Онон, атыыга тахсар кыаҕа суох буолан, саха дьоно төрөөбүт тылбытынан тахсар, сөбүлээн ааҕар “Кыым” хаһыаппыт тахсар тираһа, ааҕааччыта, тарҕанар эйгэтэ күүскэ кыччаан, иэһэ-күүһэ элбээн, быйыл сабыллыбыт “Туймаада”, “Киин куорат” уо.д.а. хаһыаттар суолларын батыһыан сөп туруктанна, букатын да сахалыы хаһыата суох хаалар чинчилэннибит.
Саха уоспастыбаннаһа манна туох санаалааҕый? Ханнык этии, сүбэ баарый? Санааҕытын, сүбэҕитин-соргугутун таптыыр “Кыым” хаһыаккытыгар ыытыҥ эрэ...
Николай Николаев,
үлэ бэтэрээнэ, Дьокуускай.
“КЫЫМ” ТОҔО АТЫЫЛАММАТ БУОЛЛА?
Быйылгы 2026 сылга үктэнэн баран, “Кыым” хаһыат “Горпечать” киоскаларыгар атыыга тахсыбат буолла. Бу хаһыаты атыылаһа үөрэммит дьон, сүрүннээн кырдьаҕастар, чэппиэр аайы сарсыарда тымныыга кэлэн киоскалар тастарыгар тоҕуоруһан тэпсэҥнэһэ түһэн баран, төттөрү тарҕаһабыт. Баҕар, ону ким эрэ: “Улахан эбит! Атын хаһыаты атыылаһыахтарын...” – диэҕэ. Оннук буолбатах. Бастатан туран, билигин киоскаларга биир да сахалыы тыллаах хаһыат суох, атыыламмат. Иккиһинэн, чэппиэр аайы “Кыымы” атыылаһан ааҕар, ону доҕор оҥостубут дьон атын хаһыакка наадыйбаттар. Кырдьаҕастар “Кыымнара” атыыга кэлбэтэҕин көрөн сорохторо дэлби кыйаханан, ньиэрбинэйдээн, сорохтор, бэл, наһаа хомойон ытамньыйан, харахтарын уутунан суунан төннөллөр. Билигин – олох уустугурбут кэмэ. Кырдьаҕас дьону харыстыах баара.
“Кыым” хаһыат билигин, туох да омуна суох, саха омугун ситимниир-сибээстиир, суолун-ииһин сүрүннүүр, торумнуур соҕотох кэриэтэ далаһа оруолун толорон кэллэ. Кини атыыга тахсыбат буолуута – бэрт сотору кэминэн норуоппутун биир өйгө-санааҕа түмэр, тыыммытын уһатар тирэхпит бүтэн, тохтоон эрэрин туоһута. Судургутук эттэххэ, ону “чугас доҕор-атас, истиҥ сүбэһит, киэҥ эйгэни кытта ситимниир-сибээстиир хаһыаппыт сабыллаары гыммыт” диэн өйдүүбүт.
Мин бэйэм киоскаттан булбакка гынан баран, “Кыым” эрэдээксийэтигэр тиийэн бэйэлэригэр кэлбит аҕыйах устуука хаһыаттан өлүүлэһэн ылабын. Ону да, кинилэргэ суруйар, билсэр эрэ буоламмын биэрэллэр. Эрэдээксийэҕэ этэллэринэн, типографиялар “кумааҕыбыт суох” диэн атыыга тахсар тираһы бэчээттээбэт буолбуттар. Ол эбэтэр, өрөспүүбүлүкэбит биир-икки нууччалыы тыллаах хаһыаттарыттан уратылар бука бары типографияҕа иэскэ киирэннэр, типография кумааҕы атыылаһар кыаҕа суох буолбут. Түмүгэ өйдөнөр, Дьокуускайга уонна улуустар кииннэригэр “Кыым” атыыламмат буолбут. Ол хаһан типографияҕа кумааҕылара кэлэн хаһыат бэчээттэнэригэр сорох сорохтор, кырдьаҕас дьон, тиийэрбит да биллибэт.
Манан сибээстээн, өрөспүүбүлүкэбит салалтата туох эрэ дьаһал ылара уолдьаспыт. Билигин соҕотоҕун ордон хаалбыт сахалыы тыллаах хаһыаппытыттан матарбыт хайдах да табыллыбат!
Афанасий Иванов, биэнсийэлээх.