Олох киһиэхэ соһуччу түгэннэри тосхойор. Үлэҕэ-хамнаска чыпчаал үрдэллэри дабайан, ситиһиилээх үлэһит, салайааччы таһымыгар таһаарар. Онтон... олоҕуҥ укулаата уларыйан, атын дойдуга тиийэн, олохсуйан, барыта хаттаан саҕалыыр түгэни эмиэ үөскэтэр. Маннык түгэҥҥэ киһи майгыта, олоҕу көрүүтэ ыстаал курдук хатарыллар.
Биир дойдулаахпыт, СӨ уонна Дьокуускай куорат дьиэ-уот, хомунаалынай хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ Д.О. НИКОЛАЕВА аҕыйах сылтан бэттэх, олоҕун саҥа сирэйтэн саҕалаан, дьиэнэн Хотугу Кипргэ көһөн тиийэн олорор. Төһө даҕаны тэйиччи олордор, дойду уопсастыбаннай олоҕор, араас социальнай бырайыактарга көхтөөтүк кыттар, ырата киэҥ. Дина Олеговна уһун кэм устата Дьокуускай куорат ОДьХХ систиэмэтигэр, куорат дьаһалтатыгар салайар дуоһунастарга үлэлээбитэ.
Биһиги кинилиин төрүттэрин, дьиэ кэргэнин, куорат уустук салаатыгар үлэтин уонна, биллэн турар, кыраныысса таһыгар көһөн олохсуйбут бүччүм санаата хайдах саҕаламмытын куйаар ситимининэн кэпсэттибит, санаа үллэһиннибит.
— Дина Олеговна, ахтылҕаннаах Сахаҥ сириттэн сахалыы сайаҕас эҕэрдэ буолуохтун.
— Бүлүү куоракка 1982 сыллаахха күн сирин көрбүтүм. Манна дьоллоох оҕо сааһым ааспыта. Кыра эрдэхпиттэн айар эйгэ умсулҕаныгар ылларбытым. Ойуулуур-дьүһүннүүр оскуоланы үөрэнэн бүтэрбитим уонна олохпун ускуустуба кэрэ эйгэтигэр аныам диэн ыраланарым. Худуоһунньук, ювелир, архитектор буолуом диэн толкуйданарым, мэлдьи кэрэни, үтүөнү – уруһуй, киэргэл, дьиэ тутуута буоллун – айарга-тутарга кыһалларым.
Ийэм Муза Михайловна Хаҥаластан төрүттээх. Бүлүү педучилищетыгар үөрэнэ кэлэ сылдьан, аҕабын кытта билсэн, ыал буолбуттар. Ийэм олоҕун үөрэҕирии эйгэтигэр анаабыта, РФ үөрэҕириитин туйгуна буолбута. Аҕам Олег Васильевич Алексеев -- 5-с эрэсэрээттээх болуотунньук, бары өттүнэн дэгиттэр маастар киһи. Айыы, оҥоруу, тутуу барыта киниттэн бэриллибит буолуохтаах. Аҕам өттүнэн 2-с Күүлэт Носто аймахтарабыт, маны тэҥэ Сунтаар Кокориннарыгар тиийэ сыдьааннаахпыт. Ийэбинэн Хаҥалас 2-с Дьөппөнүттэн Таатыкаан аҕа ууһабыт.
Дьиэ кэргэммэр үһүс оҕобун. Улахан эдьиийим Ньургуйаана - физкультура учуутала, убайым Олег – крановщик. Онон дьиэ кэргэҥҥэ бары үлэни, хамсаныыны, тутууну кытта сибээстээхпит. Оҕо сырыттахпытына дьиэнэн көһөн, Хаҥаласка олорбуппут. Кэлин Ньурбатааҕы лиссиэйгэ үөрэнэн, оскуоланы бүтэрбитим. 2007 сыллаахха СГУ тутуу факультетын үөрэнэн бүтэрбитим. Манна үөрэнэ сылдьан, олоҕум аргыһа Андрей Юрьевич Николаевы көрсүбүтүм. Иккиэн тутуу инженерэ идэлээхпит. Үс оҕолоохпут. Улахан уолбут Давид -- Москубаҕа физико-тэхиниичэскэй үнүстүүт прикладной математикаҕа уонна информатикаҕа факультетын 2-с кууруһун устудьуона. Кыргыттарым Айыына уонна Кэрэли – оскуола үөрэнээччилэрэ.
— Эдэр сааскыттан Дьокуускай куорат салалтатыгар, чуолаан олох-дьаһах уустук эйгэтигэр, үлэлээбитиҥ.
— Олох-дьаһах, хомунаалынай хаһаайыстыба салаатыгар үлэлии сылдьан, бу эйгэ тэхиниичэскэй үлэтин дириҥник билэр инниттэн “Теплогазоснабжение и вентиляция” идэтигэр эбии үөрэммитим. Онтон куорат олох-дьаһах, хомунаалынай дэпэртээмэнигэр салайар дуоһунаска кэлэн баран, салайар үлэҕэ билиибин хаҥатынан, РФ Бэрэсидьиэнин иһинэн норуот хаһаайыстыбатын уонна судаарыстыбаннай сулууспатын Арассыыйатааҕы акадьыамыйатыгар “Судаарыстыбаннай уонна муниципальнай салайыы” идэтигэр үөрэммитим. Бу ылбыт идэлэрим куорат бөдөҥ систиэмэтин салайарбар төһүү күүс буолбуттара.
Куорат дьаһалтатыгар хараҕым уотунан умайа сылдьар эдэркээн кыыс ОДьХХ систиэмэтигэр исписэлииһинэн үлэлээн барбытым. Аҕам саастаах кэллиэгэлэрим үөрэтиилэринэн-такайыыларынан, үтүө сүбэлэринэн дьиҥнээх бойобуой сүрэхтэниини ааспытым: анал оробуочай таҥас, саппыкы кэтэн, инженердэри кытары куорат инженернэй ситимнэрин туругун көрөрбүт, бэрэбиэркэлиирбит.
Бэйэм “амбициялаах”, идиэйэлээх соҕус киһибин. Аҥаардас сыалы-соругу эрэ буолбакка, үлэ ис хоһоонун дириҥник иҥэн-тоҥон үөрэтэн, үлэ хаамыытынан сөптөөх быһаарыыны ылынан, систиэмэни дириҥник көрөр дьоҕур, сатабыл үөскээбитэ. Бэрээдэктиир, оннун булларар, тэрийэр дьоҕур баарын үлэбэр туһанабын. Инньэ гынан мээрийэ систиэмэтигэр 15 сылтан ордук үлэлээтим. Онтон 10 сыла -- салайар үлэҕэ. Куорат хаһаайыстыбаннай сулууспатын кылаабынай инженерин эбээһинэһин толорооччуттан саҕалаан ОДьХХ начаалынньыгынан үлэлээбитим. Бу – уустук уонна үгүс өрүттээх салаа. Ол курдук, куорат кылабыыһаларыттан саҕалаан бөдөҥ хомунаалынай бырайыактарга уонна бу салаа сайдар стратегията олоххо киирэригэр үлэлэһэрим.
Бүтүн хамаанданан куорат олох-дьаһах хомунаалынай хаһаайыстыбатын, уотун-күөһүн, ититиитин исхиэмэтин, хомунаалынай инфраструктура тиһигин бырагырааматын оҥорбуппут. Бу – улахан систиэмэ үлэтэ: ситимнэри саҥардыы былаана, автоматизацияны киллэрии, уоту харыстааһын саҥа технологиятыгар көһүү. Үлэлиир кэммитигэр куорат кэккэ түөлбэлэригэр гаас, уот киириитэ, тупсарыы үлэлэрэ, хочуолунайдары гааска көһөрүү, хомунаалынай хаһаайыстыбаларга саҥа тиэхиньикэлэри ылыы курдук үлэлэр ыытыллыбыттара. Үлэм сыаналанан, “СӨ уонна Дьокуускай куорат дьиэ-уот, хомунаалынай хаһаайыстыбатын бочуоттаах үлэһитэ” үрдүк аакка олох эдэр сааспар тиксибитим.
Бүтэһик сылларбар куорат “Киин” уокуругун баһылыгынан үлэлээбитим. Онно сүрүн болҕомтобун түөлбэни тупсаран оҥорууга уонна көҕөрдүү үлэтигэр уурбутум. Ол курдук, “Дендра” былааны олоххо киллэрэн барбыппыт. Билигин даҕаны ол үлэ салҕанан бара туруоҕа диэн эрэнэбин.
Дендрарий (гректииттэн тылбааһа “дерево”). Аһаҕас сиргэ араас оту-маһы, ыарҕа, бөлөх уктаах үүнээйилэри географическай, экологическай уонна декоративнай көрүҥнэрин учуоттаан олордуу.
— Үлэнэн эрэ олордоҕуҥ, бука.
— Айымньылаах үлэһит быһыытынан, ханнык да уустук үлэттэн толлон турбаппын. Хомунаалынай хаһаайыстыба үлэтэ киһи хараҕар көстүбэт, элбэҕи үлэлиигин, ол эрээри түмүгэ көстүбэт. Холобур, куорат уокуругун олбуору ыраастааччыта үлэлиир, үлэтэ көстүбэт эрээри, кинитэ суох куорат ырааһырбат. Ол курдук, биһиги, куорат “тыын олоҕун” иһин эппиэтинэһи сүгэр, быыстала суох хааччыйар салаа үлэһиттэрэ, араас тэрээһин үлэни толоробут. Кыстыкка бэлэмнэнии, о.д.а. Үлэбинэн ханнык сылларга туох бырагырааматын, бырайыактары олоххо киллэрбиппитин, туох кыһалҕа баарын биэс тарбаҕым курдук этиэхпин сөп. Бары биир улахан, түмсүүлээх хамаанда буолан үлэлээбиппит. Саамай киэн туттарым – билигин бырабыыталыстыба солбуйааччы бэрэссэдээтэлинэн үлэлиир Д.Д. Садовниковтыын сарын-сарынтан өйөнсөн үлэлээбит кэмнэрим. Дмитрий Дмитриевич - эппит тылыгар турар, дьиҥнээх үлэһит киһи.
Дьиэ кэргэн – иккис былааҥҥа...
— Салайар үлэҕэ үлэлиир киһи дьиэ кэргэнэ иккис былааҥҥа үтүрүллэрэ баар суол. Эһиги ыалга хайдах этигитий?
— Салайар үлэҕэ этии киирбитигэр, бастакы уочарат кэргэммин кытары сүбэлэспитим. Кини санаата, өйөбүлэ ордук ыйааһыннаах, суолталаах. Билигин кэннибин хайыһан көрдөхпүнэ, итинник уустук үлэҕэ, ыарахан ноҕуруусканы тулуйарбар сүрүн оруолу дьиэ кэргэним, олоҕум аргыһа – кэргэним -- оруола улахан. Дьиэтээҕи түбүгү, оҕолору көрүүнү-истиини эбээһинэһигэр ылынан, үлэлиирбэр төһүү күүс, көмө-тирэх буолбута. Биллэн турар, үлэҕэ түһүү-тахсыы кэмнэрэ баар буолар. Ордук салайар үлэһиккэ улахан эппиэтинэс. Ону мин дьиэ кэргэним өйөбүлүнэн үлэлээн аастаҕым. Кэргэним хаһан даҕаны, дьиэни-уоту, аһы-үөлү дьахтар киһи оҥоруохтаах диэн өйдөбүлү тутуспат. Үлэһит, салайааччы быһыытынан үүнэн тахсыбыппар улахан оруоллаах. Ол иһин кэргэммэр улахан махталлаахпын. Билигин атын да дойдуга олорон, бэйэ-бэйэбитин өйдөһөбүт, өйөһөбүт. Мин кыттар бырайыактарбын, саҕалааһыннарбын мэлдьи өйүүр, ылынар. Онон биһиги ыал саамай сүрүн кистэлэҥмит итиннэ сытар диэтэхпинэ сыыспаппын.
«Наверное, настоящая сила женщины не в том, чтобы всё успевать самой, а в том, чтобы рядом был человек, который верит в тебя и идёт с тобой по жизни плечом к плечу».
Дина Николаева.
Хайдах-туох дойду эбитий, Хотугу КИПР?
— Хайдах сирдээх-уоттаах, дьонноох-сэргэлээх дойду эбитий?
— Кипргэ икки судаарыстыба баар. Биирэ -- көннөрү Кипр. Онно грек-киприоттар олороллор, иккиһэ -- Хотугу Кипр. Манна олохтоохтор – турк-киприоттар. 1974 сылга гражданскай сэрии кэнниттэн арахсыбыттар. Кипр уруккута Британия холуонньата буоларынан, 2006 сылга диэри киприоттар уонна олорорго көҥүл ылбыт (ВНЖ) дьон Британияҕа визата суох сылдьаллар эбит. Ол иһин улахан бизнесменнэр, бэлиитиктэр үксүлэрэ Британияҕа улааппыттар, үөрэммиттэр. Онтон дойдуларыгар төннүбүттэр. Турцияҕа сир хамсааһынын кэнниттэн элбэх турок көһөн кэлбит. Манна пакистаннар, бангладештар, афралар, туркменнар, азербайджаннар элбэхтэр. Урукку Сойуус өрөспүүбүлүкэлэриттэн кэлии дьон элбэх. Аҥаардас казахтар 5000-лар. Нууччалар, украинецтар, молдаваннар, белорустар эмиэ.
Биһиги Турция өттүгэр олоробут, ол эбэтэр Хотугу Кипр Турция өрөспүүбүлүкэтэ диэн ааттанар. Онон туһунан судаарыстыба буолар. Бу судаарыстыба туһунан үгүстэр билбэттэр, тоҕо диэтэххэ, ону Турция эрэ билинэр. Ол иһин экэниэмикэ өттүгэр уустук. Манна киирэр табаар барыта Турциянан эрэ киирэр, онон үрдүк сыаналаныан сөп. Сөмөлүөтүнэн көтүү эмиэ барыта Турциянан буолар.
Турок-киприоттар арыый европалыы соҕустар. Ырыынакка атыылаһа сылдьан, кинилэри кытары сыананы түһэрсибэккин. Өскө түһэристэххинэ, сөбүлээбэттэр, оччото суох быһыы курдук ылыналлар. Хотугу Кипр – светскэй судаарыстыба. Манна дьахталлар төһө даҕаны мусульман итэҕэллээхтэрин иһин, «хиджаб» кэппэттэр. Хиджабтаах дьахталлар үксэ кэлии, атын дойдуттан кэлбит буолаллар. Бу арыыга түбэһиэх эбэтэр куотан кэлбит омуктар суохтар. Онон олорорго куттала суох дойду. Дьиэҕин-уоккун, массыынаҕын хатаабакка эрэ холкутук сылдьыаххын сөп. Өскө кафеҕа төлөпүөҥҥүн алҕас умнан кэбистэххинэ, ким даҕаны ылбат.
Полициялар сүрдээх кытаанахтар. Онон буруйу оҥоруу суоҕун кэриэтэ.
Дьон көҥүллүк сылдьар. Соторутааҕыта 4 күн устата оскуола учууталлара собостуопкалаабыттара. Биричиинэтэ – сыана үрдээбитинэн хамнастарын үрдэтэри модьуйуу. Тоҕо диэтэххэ, Аан Илиҥҥэ (Ближний Восток) балаһыанньа уустугурбута дойду экэниэмикэтигэр оҕуста.
— Хамнас, биэнсийэ хайдаҕый?
— Хамнас уонна биэнсийэ биир таһымнаахтар. Ол курдук, илиилэригэр быһа холоон 110 000 солкуобайы ылаллар. Маннааҕы таһымынан саамай кыра хамнас уонна биэнсийэ. Олохтоох офиска үлэлиир дьон 2-3 тыһыынча дуоллары ылаллар. Дьиэ куортама син биир Дьокуускайга курдук сыаналаах. Ханна да буоларын курдук, бородууксуйа ханныга эрэ сыаналаах, ханныга эрэ чэпчэки. Өҥө оҥоруута сыаналаах.
Хотугу Кипр -- уруккута Британия холуонньата. Онон чааһынай оскуола барыта – британиялыы. Суолга сырыы – хаҥас өттүнэн айан. Оҕуруоттарын аһа – сип-сибиэһэй. Үүннэрэллэригэр ханнык да пестициди туттубаттар. Астара олус минньигэс.
— Оҕолоргут ханнык тылынан үөрэнэллэрий?
— Оҕолорбут судаарыстыбаннай оскуолаҕа босхо үөрэнэллэр. Улахан кыыспыт Айыына -- омук тылын үөрэтэр оскуола 9-с, кыра кыыспыт Кэрэли 2-с кылааска үөрэнэллэр. Үөрэнэр тыллара – туроктыы. Дьиэлэригэр сахалыы, табаарыстарын кытта нууччалыы, оскуолаҕа туроктыы, аангылыйалыы, боронсуустуу үөрэнэллэр. Онон оҕолорум полиглот буола улаатан эрэллэр. Уопсайынан, турок тылын билэр киһи туркменныы, азербайджанныы, казахтыы саҥарар, өйдүүр буолар эбит.
Кэргэним тутууга үлэлиир. Турок тылын үөрэппитэ үлэтигэр сүрдээҕин туһалыыр. Мин бастаан кэлэн баран, риелторскай хампаанньаҕа үлэлээбитим. Миэхэ аангылыйа, турок тыллара суох, ол иһин үлэ буларга уустуга. Онон бобуулаах ситимҥэ хампаанньалар аккауннарыгар SMM исписэлииһинэн үлэлээбитим.
Билигин Дубай хампаанньатыгар тэйиччиттэн (удалённо) үлэлиибин. Бастаан эмиэ SMM исписэлииһинэн үлэлээбитим. Билигин дьону, үлэни тэрийэр, көҕүлүүр уопуттаах буоламмын, операционнай дириэктэринэн үлэлиибин. Иннибэр саҥа саҕах арыллар. Билигин аангылыйа уонна турок тылларын дириҥник үөрэтэбин. Быйыл 2026 сылга Хотугу Кипр Карпаз Средиземноморскай университетыгар магистратураҕа “Туризм и администрирование” идэтигэр үөрэххэ киирдим. Онон бу сылтан олоҕум саҥа сирэйэ саҕаланан, инникитин олус интэриэһинэй бырайыактар күүтэллэр диэххэ сөп.
«Бэйэҕэр көмөлөһүөххүн баҕарар буоллаххына, атыттарга эмиэ көмөлөс»
— Социальнай ситимҥэ көрдөххө, атын дойдуга эмиэ актыыбынай позициялааххын.
— Киһи бу сиргэ дьоҥҥо-сэргэҕэ, уопсастыбаҕа, тулалыыр эйгэҕэ тугу эмэ туһалаары кэлэр дии саныыбын. Оннооҕор саҥа быкпыт үүнээйи туһаны, үөрүүнү-көтүүнү аҕалаары тыллар, силигилии үүнэр. Ол иһин ханнык баҕарар киһи омук дойдутугар көһөн кэлэн, сүтэн-симэлийэн, уостан хаалбакка, көхтөөхтүк олоруохтаах, суолун-ииһин булунуохтаах.
Бастаан көһөн кэлэн баран, биһиги эмиэ атын эмиграннар курдук уларыйбыт олохпут укулаатыгар (адаптация) тута үөрэммэтэхпит. Алтыһар, биир көрүүлээх дьонуҥ суохтара, социальнай сибээс тиийбэтэ. Онно «бэйэҕэр көмөлөһүөххүн баҕарар буоллаххына, атыттарга эмиэ көмөлөс» диэн тосхолу тутуспутум уонна волонтёрдаабытым. Ол курдук, атын волонтёрдары кытары экологическай аахсыйаларга, олорор сирбит сирин-уотун дьаһайыыга кыттыспыппыт, маны тэҥэ бэйдиэ сылдьар ыттар приюттарыгар көмөлөспүппүт. Маннык тэрээһиннэргэ саҥа билсиһии, социальнай сибээс саҕаламмыта.
Кэлин GIKAG диэн Хотугу Кипр Урбаанньыт дьахталларын ассоциациятыгар киирбитим. Бу – дойдуга улаханнык биллэр тэрилтэ. Манна түбэһиэх, мээнэ киһини ылбаттар. Онон атын дойду, омук киһититтэн аан бастакынан миигин бэйэлэрин кэккэлэригэр ылбыттарыттан үөрэбин, киэн туттабын. Маны тэҥэ Хотугу Кипр актыыбынай дьахталларын кытары түмсэн, Global Connection Club норуоттар икки ардыларынааҕы холбоһугу (сообщество) тэрийбиппит. Манна араас дойду дьахталлара киирэллэр. Инникитин олорор дойдубут уопсастыбаннай олоҕун сайыннарарга, тас дойдулартан кэлбит дьахталлар адаптацияны этэҥҥэ ааһалларыгар, олохторун уйгута тупсарыгар уонна да атын араас туһалаах социальнай бырайыактары тэрийиигэ үлэлэһиэхпит. Бу кулуупка миигин сэкирэтээринэн талбыттара. Онон салайар үлэҕэ уопуттаах буоламмын, тэрилтэ оҥорор бырайыактарыгар былааны, салайыыны тэрийээччинэн буолабын. Онон ханнык сиргэ, дойдуга олороргуттан тутулуга суох олох бары хайысхатыгар көхтөөтүк кыттан, дьоҥҥо-сэргэҕэ туһаны аҕаларга дьулуһуохтааххын.
— Бэйэҕин наһаа көрүнэҕин. Кэрэ буолуу солуоннарыгар сылдьаҕын дуу?
— Кырдьыгынан эттэххэ, олох боростуойбун. 16 сылтан орто --сарсыардааҥҥы күнүм ыстакаан сылаас ууну иһэртэн саҕаланар. Манна көһөн кэлиэхпиттэн ис-тас турукпар, доруобуйабар улахан болҕомтону уурар буоллум. Сатыы хаамарбын сөбүлүүбүн. Күннэтэ 6000 хаамыыны оҥорорго кыһаллабын. Бу барытан эппэр-сииммэр, уопсай турукпар туһаттан атыны аҕалбат. Маны тэҥэ йогаҕа дьарыктанабын. Нэдиэлэҕэ иккитэ латыын үҥкүүтүгэр сылдьабын. Бу барыта хамсаныы, үөрүү-көтүү уонна үчүгэй эниэргийэни эрэ биэрэр.
Онтон кэрэ буолуу солуонун туһунан эттэххэ... Мэлдьи сылдьыбаппын. Сылга биир-икки төгүл сылдьабын -- бүттэ. Кылаабынайа, дьахтар киһиэхэ кини ис туруга, чөл олоҕо уонна санаа табыллыыта (гармония), оччоҕуна ис-тас турук чэгиэн, туруктаах буолар.
Офиска үлэлиир, салайар үлэҕэ, мэлдьи күүстээх истириэскэ сылдьар дьоҥҥо сүбэлиибин. Киһи наһаа элбэҕи толкуйдуур, быһаарар, эппиэтинэһи сүгэр буоллаҕына, кини нэгирэ, эниэргийэтэ төбөтүгэр, өйүгэр мустар. Ону барытын хамсаныы, дьаарбайыы, успуорт, үҥкүү уонна йога көмөтүнэн босхолуохха сөп дии саныыбын. Оччоҕуна этиҥ-сииниҥ чөлүгэр түһэр, өйүҥ-санааҥ чэбдигирэр. Киһи истириэһин сааһыланар, аһардар. Биирдэ да дьаарбайдаххына эбэтэр сүүрдэххинэ-көттөххүнэ даҕаны өйүҥ-санааҥ сынньанар.
Моя финальная мысль: «Где бы ни жил человек — в Якутии или на другом конце мира — важно оставаться полезным людям и не бояться начинать новую главу своей жизни».Дина Николаева.
