Лена Фёдорова: “Тенгризм – кэлэр кэм итэҕэлэ”

 

Бүгүн саха итэҕэлэ 2–3 гына арахса сылдьарын биир сүрүҥҥэ киллэрэр үлэ, били этэргэ дылы, “быт хаамыытынан” бытааннык сыҕарыйар. Ол түмүгэр итэҕэлбит кэскилин сарбыйабыт, ыччаппытын үөрэппэккэ, итэҕэл утумун салҕаабакка хааларбытын өйдөөбөппүт. 90-старга итэҕэлбит тиллиитин төрүттэспит, итэҕэйбит көлүөнэ, хомойуох иһин, холбоһууну көрбөккө баран иһэр. Ол түмүгэр ыһыах, күнү көрсүү, о.д.а итэҕэл сүрүн үгэстэрин ис хоһоонноро умнуллан, кэлэр көлүөнэлэр бырааһынньык, шоу эрэ курдук көрүөхтэрин сөп курдук.

 

Итинник санаа түһүүлээх түгэҥҥэ ааптар тоҕо саха итэҕэлин кэмэ дьэ, кэлэн иһэр диирий? Ол уонна итэҕэлбит туһунан атын да интэриэһинэй чахчылары эһиэхэ ыстатыйаттан кылгатан, тылбаастаан билиһиннэриим.

 

Лена Валерьевна бүгүн саха итэҕэлин дириҥник чинчийбит, научнай төрүтүн сааһылыы сылдьар, аан дойду билимин таһымыгар таһааран иһэр хорутуулаах үлэлээх соҕотох учуонайбыт диир сыыһа буолбата буолуо. Ыстатыйа аннотациятыгар аан дойдуга итэҕэл уларыйыа, ол былыргы тенгризм тиллэн төннүүтэ буолуо дэммитэ кими баҕарар соһутар. Аан дойду миллиардынан дьонун сомоҕолоон олорор итэҕэллэр билиҥҥитэ бигэ туруктаахтар. Онон “хайдах да Киристиэс, Будда, Магомет умнулланнар, дьон өйө-санаата эмискэ уларыйан, былыргы Тенгризм итэҕэлэ төннөн, тиллэр кыаҕа суох” диэн ким баҕарар мөккүһэн туруон сөп. Ол эрээри дьон билиҥҥи курдук айылҕаны сиир, эһэр эрэ адьырҕалыы сыһыаннара уларыйбатаҕына, киһи аймах биология көрүҥүн быһыытынан сүтүөн сөп. Ону кэлиҥҥи кэмҥэ улахан сэриилэр элбээн иһэллэрэ, айылҕа араас алдьархайдара тахсаллара, килиимэт уларыйыыта күүһүрбүтэ көрдөрөллөр.

 

 

 

Итиннэ тирэҕирэн, ааптар киһи аймах көнөр суолу булуор, айылҕалыын дьүөрэлэһэн сайдар саҥа Эра аанын булан арыйыар диэри, улахан уларыйыылар тахсыахтара диир. Кытайдар мээнэҕэ “Уларыйыылар эрэ кэмнэригэр олорумаҥ” диэн өс хоһоонноохтор. Уларыйыы кэмин уустук олоҕор боростуой киһи эрэнэрэ эрэ Таҥара хаалар. Хас да итэҕэлтэн ханнык Таҥара дурда-хахха буолуон сөбүй?

 

 

Саҥа цивилизация саҕаланар эрата хаһан кэлэрин, хайдах буолуон сөбүн туһунан аан дойду улуу бөлүһүөктэрэ бастарын сынньыбыттара ырааппыт. Аатырар Рим кулуубун кыттыылаахтара үбүлүөйдүүр сылларыгар таһаарбыт “Come On!” (Давайте же!) диэн дакылааттарыгар билиҥҥи кэми “Билиҥҥи кириисис улаатара-кыччыыра солбулла турбат, наар улаатар эрэ буолла, айылҕабытын эрэ алдьатыынан бүтүө суох” диэн суруйбуттар. Дакылаат билиҥҥи уопсастыба бөлүһүөктүү кириисиһин ырытар чааһыгар билиҥҥи баар религиялар уонна итэҕэллэр кэлэр аан дойду хайдах буоларын, дьон өйүн-санаатын хайдах сааһылыахха сөбүгэр харда биэрбэттэрин ыйбыт.

 

Кылгас кэминэн элбэх барыһы сомсор, алдьатар эрэ өйдөбүллээх хапыталыыһым киһи аймаҕы Сир планета килиимэтэ уларыйар, экосистиэмэлэр алдьанар муҥур суолларынан илдьэ баран иһэр. Ол иһин Рим кулууба Ийэ сири ытыктыыр, айылҕа тэҥ туруга кэһиллибэтигэр ыҥырар сырдатар саҥа үөрэх наада диэбит.

 

Лена Валерьевна “итиниэхэ тугу да саҥаны айа сатыыр наадата суох, итинник үөрэҕинэн киһи аймах бастакы итэҕэлэ Тенгризм буолар” диэн тоһоҕолоон көрдөрбүт.

 

Тенгризм диэн тиэрмини аан дойдуга Франция биллиилээх итэҕэли үөрэтээччитэ Жан-Поль Ру (1925–2009) “Алтай норуоттарын халлааннааҕы таҥараларын туһунан уочарка” диэн ыстатыйатыгар “Таким образом, существует целая живая и организованная религия, вращающаяся вокруг Тэнгри, и именно в этом качестве мы рискнем предложить слово Тэнгризм” диэн суруйан киллэрбит. Казах бөлүһүөгэ, Тенгрины үөрэтээччитэ Н.Г. Аюпов “тенгрианство – аан дойдуну аһаҕас көрүү” диэн өйдөбүлү киллэрбит. Кини “тенгрианство норуоттары култуура, духуобунас, цивилизация өттүттэн түмэр кыахтаах, ол түүрдэр 7–8 тыһ. сыллаах устуоруйаларын кытта Иран, Индия култууралара алтыһан сайдыылара сибээстээҕэ көстөр” диэбит. Тенгризм төрүттэниитэ былыргы арий төрүттээх түүрдэр култуураларын кытта тэҥҥэ – биһиги эрабыт саҕаланыан иннинээҕи 6–1 тыһ. сылларга барбыта. Оттон индуизм ведаларын суруктара биһиги эрабыт буолуо 1500 сс. иннигэр үөскээбиттэр дэнэр. Көстөрүн курдук, тенгризм индуизмнааҕар аҕа саастаах. Хомойуох иһин, Таҥара (Тэнгри) былыр кимиэхэ аан бастаан арыллыбыта, көстүбүтэ биллибэт. Тыһыынчанан сыллар усталарыгар ол туһунан биир да номох хаалбатах.

 

 

Сахалар Уһук Илиҥҥэ, Муустаах акыйаан кытылыгар киин сирдэртэн эрдэ кэлэн, өр туспа олорон, тенгризм биһиэхэ улаханнык харыстанан хаалбыт. Учуонайдар сахалар Тенгри итэҕэллээх төрүттэрэ хуннар Минусин хотоолуттан Байкалы таарыйан, Өлүөнэ орто тардыытыгар III–IV үйэлэргэ кэлбиттэр диэн сабаҕалыыллар. Хуннар Саха сиригэр Х үйэҕэ Гобиттан кэлбиттэр диэн сабаҕа эмиэ баар. Ол эрээри, олоҥхоҕо саха төрүт дойдута хаардаах төбөлөөх, халлааҥҥа харбаспыт хайаларынан иилэммит, күөҕүнэн, сибэккинэн чэлгийбит, кыталыктар кыстыыр хотоол сир диэн кэпсэнэр, онон Гоби тыйыс сирэ сахалар төрүт дойдулара дииллэрин бигэргэппэт. Олоҥхоҕо кэпсэнэр дойду Евразия уонна Индостан сир аннынааҕы билиитэ таастара ыпсар, Каракорум, Гиндукуш уонна арҕаа Гималай хайалара тиксиһэр сирдэригэр, былыр арийдар олорбут сирдэригэр баар. Манна, чахчы, Ямал туундаратыгар сайылыыр кыталыктар кыстыыллар. Генетиктэр сахалар Хотугу Индостан арийдартан төрүттээхтэрин хааннарыгар HLA-B17 ген, HLA-A1, B17 гаплотип үрдүктэринэн уонна HLA-A1, В8 гаплотип олох аҕыйаҕынан дакаастаабыттара.

 

Сахалар Тэнгрини Айыы Таҥара дииллэрин Э.К. Пекарскай “Биһиги былыргыларбыт бастыҥ – таптаан да туран дьарыктанар дьарыктара баара – Айыы Таҥара үөрэҕэ” диэн өрөбөлүүссүйэ иннинэ бэчээттэммит тылдьытыгар суруйан хаалларбыт. Айыы Таҥараҕа былыргылар үҥэр бэрээдэктэрэ, тыллара-өстөрө ордубута алгыстарбытыгар, сиэрдэрбитигэр-туомнарбытыгар иҥэ сылдьаллар.

 

Тенгризм – биир таҥаралаах аһаҕас итэҕэл. Элбэх олоҥхоҕо сирдээҕи олох сүрүн соруга Айыы Таҥара эппитинэн олоруу, ыйаахтарын (накаастарын) толоруу буолара кэпсэнэр. Тэнгри атын дьоҥҥо илдьитин тиэрдээри гыннаҕына, кимиэхэ эмэ көстөр эбит. Тэнгри арай 1838 с. алтынньытыгар Мики Накаяма диэн дьоппуон дьахтарыгар ыалдьар уолун эмтиир кэмигэр арыллыбыта докумуоҥҥа киирбит. Мики сеанс кэмигэр транска киирэн, Тэнгрибин диэн олох атын куолаһынан “мин халлааантан түстүм, Микини дьону кытта сибээс олохтоору таллым” диэбит. Кини бастакы киһини айбыт Таҥара буоларын, ол кэмтэн ыла киһи аймаҕы олох суолун устун илдьэ иһэрин кэпсээбит.

 

 

 

Былыргы шумердар таҥараларын Дингир, түүрдэр, монгуоллар Тингир, Теҥир, Таҥара, Дээр, болгардар Тангра дииллэрэ Айыы Таҥара омугуттан, кэмиттэн тутулуга суох дьоҥҥо өрүү биир аатынан арыллар эбит. Итини өссө 1908 с. Японияҕа Тенри-кё диэн туспа итэҕэл бөлөҕө судаарыстыбанан регистрацияламмыта бигэргэтэр.

 

Бүгүн тенгризм уопсастыбалара, бөлөхтөрө Арассыыйа, Монголия, Казахстан, Кыргызстан, Болгария түүр, монгуол омуктарын ортотугар элбэхтэр. Научнай-практическай кэмпириэнсийэлэр буолаллар, кинигэлэр тахсаллар, монографиялар суруллаллар.

 

Былыргы бороруоктар киһи аймах бастакы итэҕэлэ тиллэрин туһунан кэпсээбиттэрэ сурукка киирбит. Раньо Неро диэн франсисканец манаах XV үйэҕэ: “XXI үйэҕэ Күн уонна Уот итэҕэлэ атын хаачыстыбаланан тиллиитэ гиперборейдар хотугу дойдуларыттан саҕаланыаҕа. Бу итэҕэл сүрүн хараама Эрин диэн күөҕүнэн чэлгийбит арыыга баар буолуоҕа” диэбит. Эрин диэн былыргы кельт омуктар Ирландияны ааттыыллара.

 

Нострадамус XVI үйэҕэ Генрих II хоруолга: “…будут три региона, Италия, Германия и Испания, очень разные по лигам, которые сделают различные секты военной рукой, оставляя 50° и 52° высоты, и будут давать дань уважения религиям далеких от Европы регионов и к северу от 48° высоты, которые сперва будут робко трепетать в тщетной робости, затем сотрясут самые западные, южные и восточные, такая будет их мощь, которая будет достигнута благодаря согласию и неразрывному объединению, завоеванному красивыми металлическими пластинками” диэн суруйбут. Быһыыта, хотугу кэтирээһин 48°-тан хоту баар региону, оттон кырасыабай быластыыҥкалар диэн билиҥҥи электроника чиптэрин (микросхемалар, интегральнай исхиэмэлэр) эппит буолуон сөп. Ол аата, киһи аймах Тэнгри тула интэриниэт көмөтүнэн түмсүөхтээх. Серафим Саровскай XIX үйэҕэ “Тойон Таҥара Арассыыйаны эрэ буолбакка, аан дойдуну быыһыыр сырдыгы биэриэҕэ. Феофан Полтавскай архиепископ “Арассыыйа өлөн баран тиллэн аан дойдуну соһутуоҕа. Урукку курдук православие Арассыыйаҕа суох буолуоҕа, ол оннугар дьиҥнээх итэҕэл тиллэн өрөгөйдүө” диэбитэ” диэбит. Эмиэрикэ мистигэ Эдгар Кейси 1930 с. “Уларыйыылар Арассыыйаттан итэҕэл өйүгэр-санаатыгар эволюция эбэтэр өрөбөлүүссүйэ буолан кэлиэхтэрэ. Суох, хомуньууһум буолбатах, Киристиэс баҕарбыт хомуньууһумун көрүҥэ!” диэн билгэлээбит.

 

Кини өссө 1944 с.: “Арассыыйаҕа аан дойду саҥа эрэлэ тахсан эрэр – хомуньууһум, большевизм буолбатах – киһи көрбөтөх көҥүлэ!... Бу бириинсип ситэригэр сыллар ааһыахтара, Арассыыйа эмиэ аан дойду эрэлэ буолуо” диэн суруйбут.

 

 Алиса Бейли (1880–1949) диэн теософ: “Аан дойду Арджунатын сиимбэлэ буолар Арассыыйаттан саҥа магическай итэҕэл кэлиэ” диэбитэ сурукка хаалбыт.

 

Ванга 1978 с. “Аан дойдуга саамай былыргы үөрэх кэлиэхтээх” диирин “хаһан кэлиэй?” диэн ыйыппыттарыгар “сотору буолбатах, Сирия өссө суулла илик” диэн билгэлээбит. Оччолорго Сирия чахчы бигэ туруктааҕа, билигин сууллан, ыһыллан олорор дойду. Ванга өссө: «Былыргы Индияттан төрүттээх үрүҥ бырааттаһыы үөрэҕэ аан дойдуну баһылаары сылдьар. Биир үтүө күн бары религиялар сүтүөхтэрэ. Соҕотох үрүҥ бырааттаһыы эрэ үөрэҕэ хаалыаҕа. Сири үрүҥ өҥ буолан бүрүйүөҕэ, ол үтүөтүнэн киһи аймах быыһаныа” диэбитэ баар.

 

Ванга 1979 с.: “Үрүҥ бырааттаһыы (белое братство) үөрэҕэ Арассыыйаҕа үөскүөҕэ, аан дойдуга тарҕаныаҕа. Ити 20 сыл буолан баран саҕаланыа”, – диэбитэ дьикти. Ванга уонна атын бөлүһүөктэр тенгризм тиллиитин билгэлээбиттэрэ оруобуна биһиги 2000–2003 сс. Арассыыйаттан, Саха сириттэн бэйэбит уонна итэҕэлбит төрүт дойдутун көрдүү Непалга, Индияҕа, Тибеккэ барбыт сылбытын кытта сөп түбэһэр. Индияҕа, Тибеккэ, Непалга, Синьцзян-Уйгурияҕа, 2018 с. Пакистаҥҥа Саха сириттэн, Башкирияттан, Тываттан, Бурятияттан, Хайалаах Алтаайтан, Кыргызстантан, Москубаттан уопсастыбанньыктар эспэдииссийэ тэрийбиппит. 2011 с. Аан дойдутааҕы Тэнгрини чинчийэр пуонда тэриллибитэ. Пуондаҕа элбэх дойдулар, регионнар учуонайдара, култуураларын диэйэтэллэрэ, уопсастыбанньыктар киирэллэр. Пуонда 2007 с. уон улахан кэмпириэнсийэлэри Саха сиригэр, Монголияҕа, Тываҕа, Хакасияҕа, Алтаай Өрөспүүбүлүкэтигэр, Карачаево-Черкесияҕа, Казахстаҥҥа, Кыргызстаҥҥа ыыппыта. Ону таһынан “Айыы Таҥара уонна тенгрианствоҕа тимир ууһун өрө тутуу” диэн Арассыыйа иһинээҕи түөрт кэмпириэнсийэлэр тэриллибиттэрэ. 2019 с. РФ Юстициятын министиэристибэтэ “Айыы Таҥара итэҕэлэ” диэн бастакы Тэнгри итэҕэлин тэрилтэтин регистрациялаабыта. Олохтоох былаастар ытык Сайсары күөл тумулун Айыы Таҥара дьиэтин комплексын тутарга биэрбиттэрэ.

 

 

 

Ванга “үрүҥ бырааттаһыы” диэн ыһыахха сир үрүҥ илгэнэн аһатыллан, үрүҥ өҥүнэн бүрүллэрин этэр. Ойууннар, удаҕаннар ыһыахха киллэриллибэттэр, сүрүн сиэри-туому алгысчыттар толороллор.

Ванга 1979 с. “Билигин араас религиялар бары аан дойдуну киэҥник хабаары гыналлар, ол эрээри, кинилэр кэмнэрэ ааһыа. Киһи аймах ити хандалыны быраҕыа. Итэҕэл атын соруктаах буолуо” диэбитэ туолан иһэр.

 

Олоҥхоҕо дьон Сир Ийэни күүскэ таптыыллара, эбэлэрин курдук ытыктыыллара, киниттэн көмүскэли, байылыат олоҕу көрдөһөллөрө суруллар. Саха “Айыы киһитэ аһыныгас, күн киһитэ көмүскэс” диэн муудараһа саҥа экософичнай, айылҕаны харыстыыр, ыраас эниэргийэни ылар үрдүк технологиялаах, тапталынан, үтүөнэн салаллар аан дойду кэлэрин түстээн этэр.

 

Л.В. Фёдорова ыстатыйатын Тенгризм сырдык, ыраас итэҕэл буолар, онон аан дойдуга тиийэ тахсарын туһугар Арассыыйаҕа академическай таһымҥа билиниэххэ, баар Тэнгри тэрилтэлэригэр судаарыстыба өйөбүлүн көрүөххэ, үөрэх тэрилтэлэригэр үөрэтэргэ, оҕолорго босуобуйалары бэлэмнииргэ үлэ ыытыахха диэн ыҥырыынан түмүктүүр.