Саха сиригэр ыытыллыбыт социология чинчийиитэ көрдөрөрүнэн, ислам итэҕэлин нэһилиэнньэ 1,9%-на тутуһар эбит. Бу итэҕэли, сүрүннээн, кэлии омуктар, Кавказтан уонна Орто Азияттан кэлбит дьон билинэллэр.
Дьокуускайга 2005 сыллаахха дойду саамай хотугу эрэгийиэнигэр тутуллубут аан бастакы мэчиэт, Пирогов уулуссатыгар тутуллан үлэлиир. Бу мэчиэккэ ити үөһэ этиллибит омуктары сэргэ, ислам итэҕэлин ылыммыт сахалар хас бээтинсэ аайы мэлииппэ (намаз) сиэригэр-туомугар сылдьалларын үгүстүк истэбит. Биир бэйэм узбечка дьүөгэлэрбин кытта, билиэх-көрүөх баҕам баһыйан, уруут-урут сылдьан турардаахпын. Дьахталлар нэдиэлэҕэ биирдэ бээтинсэҕэ сылдьаллар этэ. Онно икки саха кыыһа эмиэ бааллара. 4-5 дьахтар буолан аа-дьуо олорон, ону-маны сэһэргэспиппит. Кыргыттар коран суратын үөрэтэллэрин кэпсээбиттэрэ.
“Исламы ылыныаҥ - ырайга түбэһиэҥ”
диэн ылыннарыылаах, итэҕэтиилээх баҕайытык Мухаббат кэпсиир. Биһиги кинини кытта эн-мин дэсиһэн билсибиппит балачча буолла. Кинилиин Орто Азия дойдуларын, чуолаан Узбекистаҥҥа кэлин туох уларыйыы буолбутун, олох-дьаһах туһунан өрүү билсэр үгэстээхпит. Мусульманнар сибэтиэй пуостара Рамазан ыйын кэмигэр, үгэс быһыытынан, бэйэ-бэйэлэригэр ыалдьыттаһан тэҥҥэ намаз ааҕар үгэстээхтэр. Ол сиэринэн дьүөгэбит Мухаббат ислам итэҕэллээх саха кыргыттарын ыҥырбыттарын этэн туран, дьиэтигэр ыалдьыттата ыҥырда. Биһиги иннибитигэр баттахтарын сүүмэҕэ да көстүбэт гына былаатынан тууна бааммыт, уһун сиэхтээх таҥастаах, бэйэлэригэр барсар гына таҥныбыт эдэрчи икки саха кыыһа олороллор. Дьоммут арыый тоҥуй соҕус буолан биэрдилэр, сахалыы тоҥкуруун майгы баһыйбыт эбит, ыйытыыбытыгар аат эрэ харата хардараллар.
30-лаах Жумагуль диэн ааттаммыт саха кыыһа урут дойдутугар саха киһитин кытта ыал буола сылдьыбыт, улаатан эрэр икки уоллаах эбит. Билигин таджикка кэргэн тахсан олорор. Олоҕун астынарын, ислам итэҕэлин ылынан, күҥҥэ биэстэ үҥэрин, мээнэ ханна да сылдьыбатын, чөл олоҕу тутуһарын бэрт сэмэйдик туттан олорон кэпсиир.
Оттон Анаргуль эдэр, баара-суоҕа 20-лээх эрэ көрүҥнээх, сахалыы номоҕон кэрэ дьүһүннээх, оҕотук соҕуһа дьүһүнүгэр, тутта-хапта сылдьарыгар, өйүгэр-санаатыгар көстө сылдьар. Кини: “Дьүөгэлэрим кучуйаннар, бу итэҕэли ылынан эрэбин, сэҥээрдим”, -- диэхтиир. Бачча эдэркээн кыыс оҕотук санаатыгар, өйө-төйө хойдо илигинэ, букатын атын итэҕэли ылынан, саҥа саҕаланан эрэ олоҕор улахан охсууну ылбатар ханнык диэн испитигэр аһына санаатыбыт. Мантан ордук күттүөннээх кэпсэтии тахсыбата, кыргыттарбыт сотору соҕус хомунан, тахсан бардылар.
“Чөл олоҕу тутуһабын”
диэн кэпсээнин саҕалыыр сүрдээх кэпсэтинньэҥ, аламаҕай, ис-иһиттэн сырдыы сылдьар сахалыы номоҕон дьүһүннээх саха уола Ылдьаа. Миигин кинини кытары билэр дьонум тиксиһиннэрэннэр билсистим. Сахалыы өйдөөх-санаалаах, тыллаах-өстөөх, киэҥ-холку көҕүстээх, аа-дьуо быһа баттаан саҥарар эр бэрдэ буолан биэрдэ. Уолум бэйэтин туһунан кэпсээн, олоҕу көрүүлэрин анааран киирэн барбытыгар, уобараһа хас да төгүл уларыйан ыларга дылы буолла.
“Бу итэҕэли ылыммытым аҕыйах сыл буолла. Мэлдьи мэчиэккэ сылдьабын, үҥэр бириэмэбин көтүппэккэ тутуһабын. Бу итэҕэл сүрүн уратыта, үчүгэйэ диэххэ дуу – киһи табахтыа, арыгылыа, содур быһыыны таһаарыа суохтаах. Атын эдэр дьон курдук түүҥҥү кулууптарга, бардарга сылдьыбаппын, чөл олоҕу тутуһабын. Бу итэҕэлгэ хайдах кэлбитим туһунан кэпсиир буоллахха, устудьуоннуу сылдьан, Орто Азия биир өрөспүүбүлүкэтигэр күүлэйдии барбытым. Оччолорго олохпутугар туох да улахан идеология суох этэ. Ким хайдах баҕарар олороро, сынньанара, толкуйдуура, тугу баҕарар гынара барыта көҥүл курдуга. Новосибирскайтан Алма-Ата куоракка пуойаһынан үс суукканы быһа айанныырбар 20-лээх казах уолун кытта билсибитим. Арааһы бары кэпсэппиппит. Бу сынньанар кэммэр араас дьону кытта алтыһан, кэпсэтэн өйүм-санаам олох уларыйбыта. Ол кэнниттэн ислам итэҕэлин интэриэһиргээн киирэн барбытым. Көмпүүтэргэ диискэҕэ көрөн-истэн, ол кэмҥэ бу итэҕэли эппэр-хааммар хайдах эрэ чугастык иҥэринэн, сыыйа бу итэҕэлгэ чугаһаан барбытым. Онтон университекка үрдүкү кууруска үөрэнэ сылдьан, бу итэҕэли букатыннаахтык ылыммытым.
Интэриниэтинэн бу итэҕэли билсэн киирэн барбытым, анал иһитиннэриилэри, араас итэҕэлгэ сыһыаннаах босуобуйаны барытын олус тартаран ааҕарым. Онтон сыыйа-баайа мэлииппэ (намаз) ааҕан барбытым. Кэлин бээтинсэтээҕи мэлииппэ хайаан да ааҕыллыахтаах диэн өйдөөммүн, көтүппэт буолбутум. Куоракка мэчиэт тутуллуоҕуттан онно сылдьабын. Бу итэҕэли ылыммыппын чугас дьонум биһирээбэтэхтэрэ, ордук улаханнык эбэм кыыһырбыта, “Сураҕа, татаардар курдук купсуун тута-тута туалет диэки сүүрэр үгэстэммит үһүгүн, ол кырдьык дуо? Итинник ииппиппэр мин алҕаһым эмиэ баар буолуохтаах!” -- диэн олус хомойон туран хомуруйбута. Ийэлээх аҕам даҕаны биһирээбэтэхтэрэ. Ол да буоллар ылыммыт итэҕэлбин тутуһан, туох ирдэнэри барытын оҥорон, бу итэҕэлбиттэн туох да иһин аккаастаммаппын диэн, сыал-сорук туруоруммутум. Мин санаабар, билиҥҥи көҥүл олохпутугар ким ханнык итэҕэли ылынара, сиэри-туому тутуһара омугуттан тутулуга суох бэйэтин көҥүлэ дии саныыбын. Бу итэҕэли ылыммытым кэннэ, олоҕум үчүгэй эрэ өттүгэр уларыйда. Эппиккэ дылы, өйбөр-санаабар, дьиҥ чахчы, өрөбөлүүссүйэ буолан ааста. Итэҕэл биир өрүтэ -- куһаҕан дьаллыкка сыстыа суохтааххын. Куһаҕан дьаллыктарбын быраҕан, туох кыалларынан итэҕэлим миигиттэн тугу ирдиирин оҥоро, толоро сатыыбын. Бу барыта чэпчэкитик кэлбэт, эрдэттэн туох ыарахан баар буолуон билэр, сэрэйэр этим. Бэйэбин маннык уларыйыыга өй-санаа өттүнэн бэлэмнээбитим. Урут халбаһыны, сибиинньэ этин сиир эбит буоллахпына, билигин бу астартан аккаастанан турабын. Эти эмиэ мэнээк өлөрүллүбүтү сиэбэппин. Анаан-минээн, сиэри-туому тутуһан өлөрүллүбүт “халял” эти сиибин. Урут табахтыыр, амсайар да этим, ону кистээбэппин. Билигин бу итэҕэли ылыныахпыттан ити дьаллыктарга олох чугаһаабаппын. Мээнэ ыччат мунньустар сиригэр дискэтиэкэлэргэ, түүҥҥү кулууптарга, оннооҕор сыбаайбаларга, бырааһынньыктарга сылдьыбаппын. Кырдьаҕаска, кыаммакка күүһүҥ кыайарынан мэлдьи көмөлөһө сылдьыахтааххын, оччоҕо уон оччонон бэйэҕэр үтүөнэн төннөн кэлэр. Биллэн турар, инникитин кэргэн ыларбар ыараханы көрсөрүм буолуо. Тоҕо диэтэххэ, олоҕум аргыһа буолуохтаах кэрэ аҥаарым эмиэ мин курдук ислам итэҕэллээх буолуохтаах – бу саамай тутуһар ирдэбилим. Чиэһэ-суобаһа курустаал таас кэриэтэ ыраас, дьэҥкир буолуохтаах. Дьиэ хаһаайкатын быһыытынан бүгүрү, асчыт, ыраас туттунуулаах, сэмэй, килбик – бу мин кыыска идийээлим”.
Тылы, сиэри-туому билбэккэ эрэ...
атын итэҕэли ылыныахха сөп диир үрдүк үөрэх кыһатын бүтэрбит, куорат биир тэрилтэтин тутаах үлэһитэ, боччумнаах тыллаах-өстөөх Наргиза диэн ааты ылыммыт саха эдэрчи дьахтара. Кини куорат мусульманнарын ортотугар үөрүү, хомолто түгэннэригэр ыҥырыыга сылдьан сиэр-туом оҥорор эбит. Холобур, бокуонньугу анараа дойдуга атаарыы сиэрин-туомун, оҕо төрөөтөҕүнэ тутуһуллар үгэстэри, о.д.а. “Итинник итэҕэллээх дойдуларга биирдэ да сылдьыбатах, саатар, биир эмэ тылы билбэккэ эрэ хантан билии ылынан, ислам итэҕэлин күүскэ тутуһаҕын?” диэн ыйыттым. Онуоха: “Омук тылын, сиэрин-туомун билии хайаан да наадалаах буолбатах, дууһаҕынан, өйгүнэн-санааҕынан, эккинэн-хааҥҥынан ылыннаххына, иҥэриннэххинэ, онтон ордук туох да наадата суох”, – диэтэ уонна интэриниэт ситимиттэн биидьийэлэри көрөн олоххо туһанарын, билиитин хаҥатарын эттэ.
Мин Наргизаны кытта мусульманнар Рамазан ыйдара бүтэн, ону бэлиэтиир күҥҥэ (Ураза байрам) омук дьүөгэлэрбит ыҥырбыт киэһэлэригэр билсэн кэпсэппиппит. Онно бэлиэтии көрбүппүнэн, Наргизаны наһаа ытыктыыллар, бас-көс киһилэрин курдук туттан кэпсэтэллэр, сүгүрүйэллэр эбит. Наргиза кинилэри кытта өссө устудьуоннуур сылларыттан бодоруспут. Төрүт аатын мусульман аатыгар уларытан саҥа пааспар ылбыт.
Тус санаа
Кэнники сылларга ордук саха ыччатыгар ислам итэҕэлигэр интэриэс үөскээн эрэрэ мэлдьэх буолбатах. Маннык көстүүнү сөп да, сыыһа да диир кыахпыт суох. Судаарыстыбабыт Төрүт сокуонун (Конституциятын) 28-с ыстатыйатыгар этиллэринэн, “ким ханнык итэҕэли тутуһара – бэйэтин көҥүлэ”. Кинилэр туспа омук итэҕэлин ылыммыттара, олохторун онно анаан эрэллэрэ бэйэлэрин дьыалалара, эппиэтинэстэрэ, ону тэҥэ кыһалҕалара буоллаҕа. Билиҥҥи сайдыылаах да, бутуурдаах да олохпутугар сорох дьон икки итэҕэли холбуу ылынан олороллоро баар көстүү.
Ол эрээри…
“Соҕурууҥҥу омук, Саха сирин усулуобуйатыгар тутуһуллара олус уустук итэҕэлин, үйэм тухары кытаанахтык тутуһуом диэтэххэ, чэпчэкитэ суох буолара биллэр. Бу туһуттан кинилэр ислам итэҕэлин ытык кинигэтигэр, “Кораҥҥа”, суруллубут биэс сүрүн ирдэбили – итэҕэли, мэлииппэни (намаз) -- күҥҥэ биэстэ оҥорууну, отут күннээх Рамазан ыйын аһылыкка хааччахтааһынын, кыаммакка-кыһалҕалаахха көмөлөһүүнү уонна үйэлэригэр биирдэ мусульманнар ытык сирдэригэр – Меккаҕа паломничествоҕа -- баран кэлиини толоруохтаахтар.
Ислам итэҕэлин толору ылыннаххына, “Коран” кинигэтигэр сурулла сылдьар сүрүн ирдэбиллэри олоҕуҥ тухары кытаанахтык тутуһуохтааххын. Аҥаардас аһылык өттүн ылан көрдөххө: сибиинньэ этин, халбаһыны сиэниллибэт, сиэр-туом тутуһуллан өлөрүллүбүт сүөһү эрэ этин сиигин... Чугас дьонуҥ көрдөрүгэр-нардарыгар, бырааһынньыктарыгар, ыһыахтарга сылдьарыҥ боппуруостанар. Быһата, күннээҕи олоххо киһи үөйбэтэх-ахтыбатах араас кыһалҕата үөскээн тахсар. Саха дьонуттан туора көрүллэриҥ баҕас, чахчы, мэктиэлэнэр. Быһата, атын итэҕэли ылыныы – өйө-санаата ситэ илик оҕо дьон кимтэн эрэ ураты, дьикти, интэриэһинэй буолан көстөөрү оонньуур дьаллыга буолбатах. Атыннык эттэххэ, Саха сиригэр үйэбин моҥуом, сайдыам-үүнүөм, карьера оҥоруом, бар-дьон ытыктабылын ылыам, уһун буруону унаарытыам диэн санаалаах киһи “ылсыбат” дьыалата. Билигин сайдыылаах аан дойду ислам итэҕэлин кытта утарыта турсуута күн-түүн тыҥаан иһэрин ахта да барыллыбат.
Биир бэйэм сыл аайы уоппускабар Узбекистаҥҥа 2-2,5 ый буолан кэлэбин. Кэнники 10 сыл иһигэр Узбекистаҥҥа ислам итэҕэлин тутуһуу өссө күүһүрбүтүн бэлиэтии көрөбүн. Ордук ыччат өттө, кыргыттар “хиджаб” кэтэ сылдьалларын омнуолуу, атыҥырыы көрөбүн. Урукку көлүөнэ кырдьаҕастар: “Ити биһиги сиэрбит-туоммут буолбатах. Араап дойдуларыттан өтөн киирбит туора, ураты көстүү. Бэйэбит да ылыммаппыт”, – диэн үөһэ тыынан, курустук эппиэттииллэр.
Ити – биһиги суолбут буолбатах
“Тоҕо ол эҥин араас мусульманнар тустарынан суруйаҕыт, соҥноору гынаҕыт дуо?” диэмэҥ. Төттөрүтүн, бу итэҕэл биһиэхэ барсыбатын, олохпут укулаатыгар сөп түбэспэтин, Сахабыт сирин тыйыс айылҕатыгар саха итэҕэлэ эрэ барсарын, Айыы итэҕэллээх буолан, биһиги төрүттэрбит бу баччалаах киэҥ сири баһылаабыттарын бэлиэтиэхпин баҕарабын.
Саха сахатынан кэрэ буоларын умнумуоҕуҥ!
Саргылаана БАГЫНАНОВА анаарда
Хаартыска: https://voskr.orthpatr.ru/node/232282
