Саха билиҥҥи халандаарынан, кулун тутар Дьөһөгөй Тойон таҥара ыйа. Кини саха омук төрдүн таҥарата буолар. Онон кулун тутар 21 күнүгэр, сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр, “Саха төрөөбүт күнэ” диэн улахан туом ыытыллар. Бу туом Дьөһөгөйгө ананар.
Саха сылгыны ытыктыыр. Маҥнай сылгы, онтон сылгыттан саха төрөөбүт диэн ааҕаллар. Онон 4–5 тыһ. сыллааҕыта үөскээбит сылгы култуурата биһиэхэ төрүт суолталаах. Дьөһөгөй сылгы таҥаратын быһыытынан көстөр, биһиэхэ саамай чугас таҥара дэнэр.
Серошевскайга “киһи уонна ат бииргэ төрөөбүттэрэ, оттон ынах сүөһү ууттан тахсыбыта” диэн баар. Онон Дьөһөгөй уобараһа саха санаатыгар кини төрөөбүт омугун кытта ыкса ситимнээх буолан, улахан суолталаах. Саха Арктика кытылыгар да тиийэ тарҕанан олорон Дьөһөгөйүн умнубатаҕа, баччаҕа диэри харыстаан аҕалбыта.
Саха киһитигэр сылгы барахсан Айыы таһыма суолталаах. Үрүҥ сылгы сиэлэ куһаҕан тыыны кыйдыыр, ол иһин ыраастаныыга, алгыска туттуллар. Биэ үүтүттэн оҥоһуллубут уохтаах кымыс үгүс ыарыыны эмтиир, сэллиги утары охсуһар. Тоҥнуу сиэниллэр сылгы этэ, буспут хартата-хаана хайа баҕарар саха ыалын күндү аһа, күүһү-уоҕу эбэр, доруобуйаны бөҕөргөтөр. Сыспай сиэллээх барахсан – мииниллэр миҥэ, эрэллээх доҕор, минньигэс ас, үҥэр таҥара.
Таҥарата: Дьөһөгөй.
Ойуута: сылгы ойуу.
Суолтата: саха төрөөһүнэ.
Тыла: хоруу.
Сулуһа: Үс Мэндэҥэ (“Рыбаҕа” сөп түбэһэр, көннөрү Мэндэҥэ – Сатурн).
Бухатыыра: Кулун Куллустуур.
Куота: Күн Ньургустай.
Мала: сиэл.
Тыаһа: дүҥүр.
Үүнээйитэ: талах.
Көтөрө: туллук.
Кыыла: тайах.
Аһа: хайах.
Дьөһөгөй дьүһүнэ
Пекарскайга суруллубутунан, Уордаах Дьөһөгөй Айыы эр дьон оруолдьуттартан биирдэстэрэ. Хорсун эр дьону, дьоруо аты, тардыылаах оҕуһу биэрэринэн биллэр.
Бу ый эр дьон элбэҕи быһаарар кэмнэрэ буолуон сөп. Ордук спортсменнар, илии-атах үлэтин дьоно, ону ааһан, боотурдар кыттыгастаахтар.
Өбүгэлэрбит саныылларынан, Дьөһөгөй Айыы үһүс үөтүүлээх халлааҥҥа олорор уонна дьоҥҥо киһи быһыытынан дьоһуннаахтык сананыыны биэрэр. Үрүҥ Айыы Тойон кыра уола буолар. Кини Дьөһөгөй Тойону бу дойдуга түһэрэригэр “сылгы төрдө буол, урааҥхай саха олоҕун оҥор, түһүлгэтин түстээ” диэн алгыһын анаабыт.
Атын Айыылар эмиэ Дьөһөгөй буолан көстөр кыахтаахтар. Ол Дьөһөгөй уобараһа олус уустугун көрдөрөр. Салгын кут Соҕуруу халлаанынан сылдьар. Итинтэн үтүө санаа үөскүүр. Үтүө санааны үөскэтээччинэн эмиэ Дьөһөгөй буолар. Ол иһин Соҕуруу халлаан төрдүнэн Дьөһөгөйү ааттыыбыт.
Дьөһөгөй дьүһүнэ – эр киһи, сахалыы таҥастаах, уҥа илиитигэр кымньыылаах, хаҥас илиитигэр сэргэ курдук тайахтаах. Үтүө киһини бэлиэтиир.
Дьөһөгөй сэттэ дьүһүнэ
Эллэй Боотур ыһыах ыспытыгар Дьөһөгөй Тойон Соҕуруу Ытык Хайаҕа илэ түһэн сылгы сүөһүнэн алҕаабыта үһү.
Дьөһөгөй Тойон эмиэ сэттэ дьүһүннээх. Кинилэр ини-бии буолан сэттэ сиргэ ыал буолан олохсуйбуттар. Кинилэри холбуур суол Дьөһөгөй суола дэнэр. Дьөһөгөй халлааныгар хаһаайыстыбаны тэрийэр, дьиэни-уоту туругурдар, үлэни сайыннарар алгыс иҥмит. Онон кулун тутар хаһаайыстыбаны тэринэргэ, чөлүгэр түһэрэргэ, ыал-күүс, үлэһит буоларга табыгастаах. Дьөһөгөй алгыһа киһи быарын туһунан мустар уонна күүс-уох буолан эт-сиин устун тарҕанар, өй буолан инникитин сырдатар.
Сахалар бэйэлэрин Дьөһөгөй айыы аймаҕынан (дьонунан) ааҕыналлар. Дьөһөгөй дьоно, үөнэ-көйүүрэ кытта сылгы буолан көстөр дэнэр. Дьөһөгөй олоҕу оҥорор төһүү күүс, кини киирдэҕинэ – киһи сындааһынын устун уох киирэр. Киһи этэ-сиинэ ханнык баҕарар дьайыыга толору бэлэм буолар.
Тулуур, дьулуур, дьүккүөр
Дьөһөгөй эт-сиин кыаҕын таһынан эт-сиин тулуурун биэрэр: тымныыны, итиини тулуйары, өр утуйбакка, аһаабакка сылдьары, өр хамсаабакка күүрүүнү. Итини барытын холкутук уйар буолбут киһини “сылгытыйбыт киһи” дииллэр. Сылгытыйыы эт-сиин муҥутуур тулуурун көрдөрөр. Эт-сиин тулуура өй-санаа тулуура буолан тахсар.
Табыгастаах кэми булгуччу күүтүү – саха биир хаачыстыбата. Кэм кэллэҕинэ куоттарар сатаммат. Кэми кэлиэн иннинэ билии, кэм кэлиитигэр бэлэмнэнии, кэми таба туһаныы – өбүгэлэрбит үйэлэр тухары чочуйбут үөрэхтэрин ис хоһооно.
Өй-санаа тулуурун эмиэ Дьөһөгөй биэрэр. Киһи киһиэхэ сыһыаныгар тулуур сүрүн оруоллаах. Тулуур элбэх сыыһаны суох оҥорор. Киһи аҥаардас тулуурунан кыайар.
Дьулуур эмиэ Дьөһөгөй сүрүттэн кэлэр. Саамай улахан дьулуур – олох дьулуура. Дьулуур диэн аҥаардас инники диэки кимии эрэ ааттаммат. Баар балаһыанньаны учуоттааһын – ньымса буолууну үөскэтэр.
Санаабыт соругу хайаан да ситиһэргэ дьулуһуу, дьүккүөр – эмиэ Дьөһөгөйтөн.
Дьөһөгөй биэрэр хаачыстыбалара киһи үлэлиириттэн көстөр.
Олох туһунан этиилэр
Кулун тутарга киһи сөпкө сылдьарын хааччыйар олох туһунан этиилэргэ манныктар киирэллэр: кулуннары ийэлэриттэн араарар күммүт буолла; көмнөх түстэ, санныбыт чэпчээтэ; саха киһитэ сылгыттан үөскээбитэ; үс күлүгүҥ үрэллибэтин; төрдүбүт төрүт сирбититтэн, айылҕабыт Саха сириттэн; Орто дойдуга олохтоммуппут; туллугум иннибэр туртаҥныы сырыттын; киһи күннээх, уол оҕо дьоллоох; аал уоккун отун, алаһа дьиэҕин тэрин; өйдөөбүккүн өһүлүмэ; үс күлүккүн харыстыы сырыт; санааҥ салыйан хаалбатын; санааҥ дьайҕа буоллун; бүгүн бүгүҥҥэр тирэн; бүгүҥҥүгэр кэлэри холбоо; санаабытыҥ сатаннын; саха суругун суруйан кэбис; сайдыыны кытта сырыт, сайда буол; тыал буолбут быркыта суох сүтэр; күн киһитэ сири көҕөрдөр, саха төрөөбүт күнэ сайан кэллэ; кырыа кыһын кыйданан эрэр; санныбыт ирэн барда; тот салгын түстэ, күөх салгын көһүннэ; сарсыарда аайы саргыны санаа; сандал саас салалынна курдук; уруккуну кутуругуттан тутума; кэрэ кэскили кэтээ; тиэтэйэн киһини күллэримэ, хойутаан киһини хомотума; барбахха баран хаалыма; кэлэри кытта сиэттиһэ сырыт.
Күүс үөскүүр сирэ
Дьөһөгөй кулун тутарга, сырдык уонна хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр, түһэр. Ити кэмтэн саҕалаан сырдык хараҥаны баһыйан барар. Бу кэм саҥа дьыл саҕаланыыта дэнэр.
Дьөһөгөй ойбоно быар туһунан сөп түбэһэр. Былыргы сахалар күүс үөскүүр сиринэн быары ааҕаллара. Бу уоргаҥҥа хаһаайыстыба тэринэр, үлэлиир-хамныыр өй-санаа үөскүүр. Дьөһөгөй ойбоно эмиэ сэттэ ыалыгар барытыгар сырыттахха толору аһыллар. Киһи үлэҕэ сыһыана араас буолар. Ол барыта кини төһө ыалга сылдьыбытыттан тутаахтаах. Үлэни кытта сибээстээх ирээт диэн өйдөбүл баар буолар. Киһи биэс ирээттээх буолар. Ирээти таҥара биэрэр. Киһи ирээтин ыла сатыахтах. Ылбатаҕына, атын дьон уоран ылаллар.
Киһи үлэлиир-хамсыыр киинэ – быар. Быар төһөнөн толору да, үлэлиир кыах улаатар. Быарга күүс киирэр. Киһи төһө эрэ кыахтаах буолар. Үлэһит буоларга эмиэ тулуур ирдэнэр. Үлэ төһө эрэ бириэмэни ирдиир. Аны күүһү ыытаҕын. Ол барыта тулуйар буолахха кыаллар. Ол гынан баран, үлэ аҥаардас тулууртан тахсыбат. Үлэни кыайарга албас наада. Албаһы биһиги өбүгэлэрбит тыһыынчанан сылларга айан кэбиспиттэрэ. Ону билиэххэ наада. Аны киһи албаһы үлэҕэ туһанары сатыыр буолуохтаах. Албаһы билэр буолан баран, сатабыла суох киһи – тугу да билбэтин кэриэтэ. Онтон сатыыр киһи үлэни оҥорор. Үлэ диэн дьоҥҥо туһаны оҥоруу. Киһи үлэлиир эйгэтигэр быһаарар кыахтаах буолуохтаах. Ол аата, тойон уонна хотун буолуу дэнэр.
Саха омук – сылгы оҕото, сылгы – кини көтөр кыната, аһыыр аһа, таҥнар таҥаһа, сүрэҕин-быарын ымыыта. Ол иһин кини саас-үйэ тухары Дьөһөгөйгө үҥэр-сүктэр.
Дьөһөгөй иччилэрэ
Саха былыргы үҥкүүтэ – дьиэрэҥкэй – ат сүүрүүтүн үтүктүү уонна Дьөһөгөйгө ананар. Дьиэрэҥкэй элбэх көрүҥнээх: көннөрү дьиэрэҥкэй, сыкырыйар дьиэрэҥкэй (сыыйыллар дьиэрэҥкэй, олоруулаах буолар), хайбаҥныыр дьиэрэҥкэй, көтөр дьиэрэҥкэй.
Элиэ эмиэ Дьөһөгөй көтөрүнэн биллэр. Кини сылгыны уорбутун туһунан кэпсэл баар эрээри, итэҕэлгэ кинини Дьөһөгөй көтөрүн быһыытынан өйдөөһүн баһыйар. Элиэ сайын саҕаламмытын бэлиэтиир, үүнүүнү-сайдыыны кытта сибээстээх. Дэлэҕэ элиэ кистээтэ да – самыыр түһэр диэн итэҕэйиэхтэрэ дуо.
Аны туран, Дьөһөгөй оҕолоро дьиэ-уот иччилэрэ буолаллар. Холобур, дьиэ иччитэ – Дьөһөгөй Тойон уола. Кини дьиэ дьолун харыстыыр, аата Дьиэрдэ Бахсыына диэн. Кини оҕонньор бодолоох, бытыктаах, уҥа илиитигэр ооҕуй оҕус тутуурдаах, хаҥас илиитигэр чыычаах уйалаах. Сороҕор кэргэннээх курдук. Киниэхэ анаан салама ыйыыллар. Баайы-дуолу харыстыыр ампаар иччитэ эмиэ Дьөһөгөйгө сыһыаннаах.
Уопсайынан, Айыылартан үс Айыы иччилэрдээх. Иэйэхсит (айылҕа иччэлэрэ), Дьөһөгөй (киһи иччилэрэ) уонна Улуу Суорун (Кытай Бахсы Уус).
Тиэргэн, сир, сэргэ
Тиэргэн төрдүнэн Дьөһөгөй ааҕыллар. Кини Эллэй Боотурга тиэргэни тэрийэр дьоҕуру биэрбит. Тиэргэн уонна хаһаайыстыба биир кэриэтэ өйдөбүллээхтэр. Урут тиэргэн улахана ыһыах мөһүлгэтинэн кэмнэнэр этэ: улуу баай, улахан баай, орто баай, кыра баай. Саха тиэргэнин кытта саханы төрүттүү турар салаалар дойду баайынан ааҕыллаллар: таба (кыра ахсааннаах омуктар төрүттэрэ), сылгы (саха төрүтэ), саха ынаҕа (саха төрүтэ).
Дьөһөгөй сирдээх буолар. Бу сир сылгы таптаан тохтуур сиригэр оҥоһуллар. Оҥоһуута ытык дабатыыга маарынныыр. Илин диэки сэргэ саамай үрдүк, оттон ол сэргэттэн кынат курдук аҕыс сэргэ кэккэнэн баран улам кыччаан иһэр. Ол сэргэлэр бүтүүлэригэр, кэлиҥҥи сэргэлэр икки ардыларыгар, биир сэргэ турар. Бу сэргэ үөһээ өттө балтыһахтаах. Балтыһахха тоҕус мас үрүүмпэ турар.
Бастакы сэргэттэн ураты сэргэлэр төбөлөрүгэр көтөн иһэр көтөр ойуута баар буолар. Сэргэ үрүүмпэлэригэр ууллубут арыы кутуллар. Сылгыны (атыыр сылгы ордук), ол суох буоллаҕына, биэни да тутуохха сөп. Сэргэлэр устун сиэтэн илинтэн арҕаа ааһаллар. Тохсус сэргэҕэ (саамай кыра сэргэҕэ) тиийэн баран, сылгы үрдүгэр кыратык суорат куталлар. Онтон алгыс этэллэр. Онон туом бүтэр. Сылгыны баайан туруоруохха сөп эбэтэр ыытыллар. Оҕолор тэйиччи олорон аһыыллар. Сылгы туһунан кэпсэтэллэр. Сылгы оонньуутун оонньууллар.
Улуу тунах саҕаламмытын кэннэ оҥоһуллар бастакы туом “Кулун кымыһа” дэнэр. Бу туомҥа саҥата суох алгыс оҥоһуллар. Алгысчыт аан дойду аҕыс өттүгэр утум-ситим хайыһар уонна кымыс кутар. Ол кэмҥэ кини тугу да саҥарбат, тыаһаабат. Атын дьон эмиэ им-ньим олороллор. Бу кэмҥэ Дьөһөгөй Айыы кэлэр. Кини сүрдээх сиргэмсэх буолар. Кыра да тыастан баран хаалыан сөп. Ол иһин саҥарбаттар, айдаарбаттар. Алгысчыт Айыылары ыҥырар, туох-хайа иннинэ үчүгэй күн-дьыл турарыгар көрдөһөр (атыннык эттэххэ, көнө өрүттэртэн тыал кэлиэхтээх).
Биһиги олоҥхо ыйынан кулун тутары билинэбит, ити кэмҥэ олоҥхо истиитэ элбиир. Ый сүрүн бэлиэтэ – Дьөһөгөй, биир уратыта – дьаҥ тарҕанар. Ол аата, олоҥхо биир сүрүн суолтата – дьаҥы утары охсуһуу.
Л.А. АФАНАСЬЕВ-ТЭРИС уо.д.а. суруйууларыттан
Дьокуускай к.
“Айыы итэҕэлэ” итэҕэл тэрилтэтин сэһэнэ
Бүөтүр КЭРЭЭКИН-ТАҤ БҮӨ таҥан оҥордо.
Хаартыска: оҥоһуу өй.
