***

   Уоттаах сэрии саҕаламмытыгар бу дойдуга хаайыылаахтары аҕалан сибиниэс хостуур лааҕыр оҥорбуттар. Хостообут сибиниэстэрин сэрии сэбигэр туһанаары соҕуруу баар собуоттарга ыыта олорбуттар. Дэриэбинэ олохтоохторун чугас баар учаастактарга тарҕатан кэбиспиттэр. Сэрии ыар сылларыгар эрэпириэссийэҕэ, араас буруйга түбэспиттэр, сорохторо сымыйа балыырга хаайыллан “буруйдарын” боруостаабыттара үһү. Бу дойдуттан ким даҕаны тыыннаах төннүбэтэх. Сэрии бүппүт сылыгар бу дьону барыларын биир шахтаҕа симэн дэлби тэптэрбиттэр. Инньэ гынан лааҕыр даҕаны, дэриэбинэ даҕаны өр буолбатах, суола суох сойбут.

   Сэрии бүппүтэ быданнаабытын, баай-тот олох кэлбитин кэннэ, биир айанньыт күһүҥҥү хараҥаҕа ылларан, бу дойдуга тиийэн кэлбит. Оччолорго аҕыйах дьиэ ордубута иччитэхсийэн, киһи кутун-сүрүн баттыах курдук тураллара үһү. Айанньыт бэйэтэ, бу эргин төрөөбүт-үөскээбит буолан, бэркэ билэр сирэ эбит. Сэбиэскэй кэм киһитэ буолан, абааһы, иччи-сибиэн туһунан итэҕэйбэтэ үһү.

Айанньыт билэрдии, түөрт хостоох, уруккута оскуола буолан турбут дьиэҕэ хоно киирбит. Сээкэйин бэрийээт, үрэхтэн уу баһан таһааран, оһоҕун оттон чэй өрүммүт. Биир наара баарыгар утуйардыы оҥостон сыппыт. Күнүскү сырыы сылаата таайан, сотору буолаат, хараҕа сабыллан барбыт.

   Утуйа сытар айанньыты ким эрэ кэлэн эмискэ көтөҕөн ылбыт да, таһырдьа таһааран бырахпыт. Соһуччута бэрдиттэн айанньыт тугу да өйдөөмүнэ, өр таалан олорбут. Таһырдьа тиэргэн ортотугар олороруттан олус соһуйбут. “Хайдах хайдаҕый?” дии санаат, хабыс-хараҥанан дьиэтигэр киирэн оронун булбут. Балай да утуйбакка сыппыт. Онтон нухарыйыахча буолан эрдэҕинэ, эмиэ ким эрэ кэлэн, көтөҕөн ылбыт да, таһырдьа таһааран бырахпыт. Бу сырыыга айанньыт эрэйдээх кинини ким ылан быраҕарын көрө сатаабыт. Саараама, ким даҕаны көстүбэтэ үһү. Саатар, киһи кыһыйыаҕын, ыта да, табалара да бэрт чуумпутук, холку баҕайытык утуйа сыталлар эбит. Айанньыт хайыа баарай, дьиэҕэ төттөрү киирбит.

***

   Чүмэчи уматан, остуолга олорбут. Көстүбэт күтүр иһиттин диэн, суон куолаһынан “бу – холкуос туппут дьиэтэ” диэбит. Дьиэ иһийэн түһэн, чуумпута сүрдээх үһү. Оронугар тиийэн сытан эрдэҕинэ, көстүбэт күтүр кэлэн санныттан харбаан ылбыт да, эмиэ таһырдьа бырахпыт.

   Киһибит, тэҥнэһиэ дуо, дьиэҕэ киирэн малын хомуммут уонна “күтүр өстөөх, хараҥа дьиэҕэр бэйэҥ олорон эрдэҕиҥ буолуо” диэт, ааны хайа быраҕан тахсан барбыт.

   Ити кэнниттэн хас да айанньыт бу дьиэҕэ хоно сытан эмиэ таһырдьа быраҕыллыбыттара үһү. Мантан ыла дьон абааһылаах сир диэн, ырааҕынан тумнан ааһар буолбуттар. Ааҕааччы туох санааҕа кэлэрэ бэйэтин көҥүлэ.

 

   Эбээн Бытантайга аҕыйах сыл олоро сылдьыбытым. Биирдэ маннык дьиктигэ түбэһэн турардаахпын.

***

   Үлэлии тиийээппин кытта ыалга олортулар. Ол дьоҥҥо олороммун дьиэҕэ туох эрэ баарын истэр буоллум. Түүн аайы олоппоһу соһон сырдырҕаталлар, иһити тыаһаталлар. Ол тыас куукунаттан иһиллэрэ. Онтон кэлин атах тыаһын олох да утуйар хоспор истэр буоллум. Биир түүн куттанан, букатын кыайан утуйбатым, суорҕаммын бүрүнэн тыынар тыыммат сыттым. Иһиллиибин. Эмискэ туох эрэ соһуччу баҕайы атахпыттан харбаан ылан, соспутунан барда. Мин олус ыксаатым. Дэлби тириттим. Туох баар күүспүнэн тэбиэлэнэн ороммор төттөрү таҕыстым. Тыаһым сүтэн хаалла. Арай оҕонньордоох эмээхсин муннуларын тыаһа тохтообокко сурдургуур. Дьиэлээхтэртэн ким эрэ дьээбэлэнэн куттаатаҕа диир кыаҕым суох. Дьээбэлэһэн оонньообот, сааһырбыт дьон. Ол олорон куукунаҕа эмиэ иһит тыаһын иһиттим. Иэним кэдэҥнии-кэдэҥнии тиийэн куукунаны өҥөйөн көрдүм. Ким да суох. Ити курдук сарсыарда халлаан суһуктуйуор диэри сүгүн-саҕын утуйбатым.

   Сарсыҥҥы түүнүгэр аны илиибиттэн харбаата уонна муостаҕа соһоору тиистэ. Илиибин туох баар күүспүнэн тартым уонна били киһим диэки эмискэ эргиллэ биэрдим. Арай хаһан да көрө илик быһыылаах-таһаалаах киһим күлүгэ хоспуттан элэс гынан хаалла. Ол түүн эмиэ харахпын симэн көрбөккө муҥнана сыттым.

   Салгыы маннык олорорум сатаныа суох диэн олорор дьоммор хайдах баарынан кэпсээн биэрдим. Дьонум чочумча саҥата суох олоро түһэн баран, маннык кэпсээннээх буоллулар. Бу урут-уруккуттан «хаһаайыннаах» дьиэ эбит. Атын киһи олоро кэллэҕинэ эбэтэр хоноһо хонноҕуна, атыҥыраан маҥнайгы күннэргэ «дьээбэлиир», куттуур үгэстээх үһү. Онтон наадабын ситтим диэбиттии, тохтоон, көстүбэт да, иһиллибэт да буолан хаалар эбит. Миигин «куттаныма» диэн уоскутан баран, уоту айах туппуттара. Кыһын олох үчүгэйдик утуйар буолбутум.

 

   Саха быһаҕа барахсан төһөлөөх киһини абыраабыта буолуой? Булка буоллун, дьиэҕэ буоллун – саха киһитэ быһаҕа суох сатаммат. Дэлэҕэ этиэхтэрэ дуо “саха эр бэрдэ үс быһахтаах” диэн. Былыр саха эр бэртэрэ булка, уһанарга уонна мааныга илдьэ сылдьарга тус-туһунан быһахтаах буолаллара.

***

   Бу түбэлтэни аҕыйах сыллааҕыта бииргэ үлэлээбит киһим кэпсээбитэ. Кини миигиттэн төһө эмэ аҕа саастааҕа. Хаста даҕаны хаайыыга олорон тахсыбыт этэ. Биир дьикти түбэлтэни кэпсээбитин эһиги дьүүлгүтүгэр таһаарыым.

   Ааспыт үйэ 90-с дьалхааннаах сылларыгар, киһибитин Уйбаан диэххэ, саҥа оскуоланы бүтэрэн, саҥа олох киэҥ аартыгар үктэммит кэмэ эбит. Дьоллоох Дьокуускай куоракка СГУ-га историческай факультекка үөрэнэ киирбит. Үөрэҕэр үчүгэй, өрүү бастыҥнар кэккэлэригэр сылдьар устудьуон уолу преподавателлэр бары сөбүлүүллэрэ үһү. Ол гынан Уйбааммыт барахсан үөрэҕин кыайан бүтэрбэтэх. Биир сааскы киэһэ кууруһунан Чочур Мырааҥҥа сынньана, оонньуу-көрүлүү тахсыбыттар. Кутаа тула олорон эрэ аһаабыттар, гитаранан ыллаабыттар, туох да олус үчүгэйдик сынньаммыттар. Ыам ыйын тиһэх күннэрэ туран халлаан сылааһа, киһи тылынан кыайан эппэт кэрэ киэһэтэ буолбут.

   Уйбаан тыа иһигэр чэпчэтинэ киирбит. Чэпчэтинэн бүтэн баран, оҕолоругар баран иһэн арай биир маска быһах батары анньыллан турарыгар кэтиллэ биэрбит. Уйбаан уһуну-киэҥи толкуйдуу барбакка, тардан ылбыт. Быһах олус кичэллик оҥоһуллубут муос уктаах эбит. Сэрэйдэххэ, улахан уус оҥорбут быһыылаах. Сиэбигэр уктаат, оҕолоругар ыстаммыт.

   Бу түгэн кэнниттэн биир ыйынан сиэссийэлэрин этэҥҥэ түмүктээбиттэр. Хаһан да арыгы испэтэх бэйэлэрэ кыратык тэп гыннаран баран, түүҥҥү куорат устун хаамса барбыттар. Бэйэлэрин курдук устудьуоннары көрсүбүттэр. Ол устудьуон уолаттардыын уопсай тылы булбакка, айдаарсан турбуттар. Этиһии устунан охсуһууга тиэрдибит. Уйбаан, быһахтааҕын өйдүү биэрэн, үс уолу быһаҕынан анньыталаан кэбиспит. Уолаттар, истэрин туттаат, биир-биир охтон түспүттэр. Сотору кэминэн хамсаабат буолан хаалбыттар. Уйбаан дьоллоох эдэр сааһа манан түмүктэммит.

    Уйбаан, билигин кэлэн төһө да кэмсиммитин иһин, хайыыр да кыаҕа суох. Арай ити быһаҕы ылбатах буоллун? Туох эрэ этиттэриилээх, илбистээх быһах буоллаҕа буолуо. Эбэтэр олоҕун оҥкула, дьылҕатын суола итиннигэ эбитэ дуу? Эдэр дьон, биири өйдөөҥ, тыаҕа сылдьан билбэт малгытын ылбат, илиигитигэр тутан көрбөт буолуҥ.

 

 

   Дьэ, ол киһи түүн тоҥон аҕай уһуктубут. Ааны тиийэн анньыалаан көрбүтэ, таһыттан хатанан хаалбыт. Төлөпүөн диэн суох сирэ эбит. Эгэ, суотабай кэлиэ дуо?! Төттөрү-таары хаамыталыы сылдьыбыт. Арай көрүдүөр түгэҕин диэки туох эрэ тыас иһиллибит. Чөрөйүөҕүнэн чөрөйөн иһиллээбит. Киһи атаҕын тыаһа сырдырҕаан кини диэки иһэр эбит! Киһибит уҥуоҕа халыр босхо барбыт, салыбыраан хаалбыт. Туох баар хорсунун киллэрэн күүскэ соҕус «кимҥиний?» диэтин кытта, били атах тыаһа тохтоон хаалбыт. Онтон эмиэ сырдырҕаан кини диэки иһэр тыас иһиллибит. Тыас чугаһаатар чугаһаан испит. Ону кытта киһи ыараханнык тыынара биллибит. Бэйэтэ көстүбэт үһү. Уол, сарылыы түһэн баран, кулууп аанын күлүүстэри баҕастары тоҕо көтөн тахсыбыт. Кэлин дьон маннык халыҥ ааны хайдах тоҕо көппүтэ буолла диэн сөҕөллөр этэ. 

 

***

   Оҕонньор, хараҕа мөлтөх буолан, маҥнай утаа «ээ, уолаттарым» дии санаабыт. Үчүгэйдик өйдөөн көрбүтэ, хааһа суох, мап-маҥан дьон эбиттэр. Онтон оҕонньорго эргиллэ биэрэн «эйигин ыла кэллибит» диэбиттэр. Ойбоҥҥо илдьэ киирбиттэр. Арай ол ойбон иһигэр билэр кыыһа олорор үһү. Урут ууга түһэн суорума суолламмыт барахсан. Кыыс киниэхэ чугаһаан кэлэн: «Дорообо, эн бэтэринээр этиҥ. Ол иһин эйигин ыҥыртардым. Ынахпыт төрөөн эрэр. Төрөтөргө көмөлөс. Оччоҕо манньатыгар ити аҕалбыт дьонуҥ харчы биэрээри гыныахтара. Харчыны ылымаар. Хата, ол оннугар дьиэҕит сыыһыттан бэрсиҥ диэр. Ол сыыһы дьиэҕэр тиийэн муостаҕар ыһаар. Итиэннэ биир улахан баҕа санааҕын – хараххын эмтэттэрэргин – умнумаар. Кэлин ол дьоҥҥун ханна эрэ көрсө түстэххинэ, билбэтэҕэ буолаар», – диэбит.

   Оҕонньору кэлэн ылан барбыттар. Тахсаары туран харчы бөҕөтүн сыҥалаабыттар. Оҕонньор “суох” диэн испит. “Дьиэҕит сыыһыттан бэрсиҥ уонна харахпын көрөр гыныҥ”, – диэбит. Сиэбигэр сыыс бөҕөтүн укпуттар. Дьыалабытын оҥордубут диэбиттии хайыһар тэппиттэр. Оҕонньор уһуктан кэлбитэ – дьиэтигэр утуйа сытар эбит. “Ээ, түүл эбит” диэн баардылаабатах. Таһырдьа тахсаары сонун сиэҕин көрбүтэ, кырдьык, сыыс бөҕө симиллэн угуллубут. Олус соһуйбут. Кыыс эппитин өйдүү биэрэн, дьиэтин муостатыгар ыһан кэбиспит. Уһаабатах, оҕонньор сытыйа байан турбут. Хараҕа кытта тупсубукка буолбут.

   Биир сайын ыаллыы сайылыкка ыһыахтыы сылдьан ол дьонун көрсө түспүт. “Дорооболоруҥ” диэбитин кулгааҕа эрэ истэн хаалбыт.  Дьоно суостаах баҕайытык көрөн баран ааһа турбуттар. Ол кэннэ оҕонньор икки хараҕынан көрбөт буолбут уонна дьадайан барбыт. “Сүллүүкүттэр диэн итинник буолаллар эбит. Бостуой саҥараммын, бу көрбөт буолан олоробун”, – диэн оҕонньор муҥатыйара үһү.