Настаабынньык
Бэһис куурус устудьуона Сэмэн Бугуулап дьупулуом иннинээҕи балтараа ыйдаах быраактыкатыгар хоту, убайа баар сиригэр, барар буолла. Хата, эрдэттэн ол сиртэн убайын көмөтүнэн дуогабарга илии баттатан, барыта санаа хоту сатанна. Куорат оскуолаларыгар эрэ быраактыканы барыахтааххыт диэн, факультекка преподавателлэр кими да саҥардыбат этилэр. Сэмэн былырыын, төрдүс кууруска сылдьан, куорат оскуолатыгар быраактыкаланабын диэн, кэһэйэ сыспыта. Хас эмэ этээстээх таас оскуолаҕа өй мэйдээх тулуйбат күүгээнэ. Бэрэмиэнэҕэ ыы кырбас оҕотуттан өһүөҕэ тиийэр үрдүктээх обургу уолаттарыгар, мааны кыргыттарыгар диэри көрүдүөргэ биир кэм аалыҥнас үлүгэрэ этэ. Кинилэр аймалас саҥалара киһини сонно улук оҥороро. Саатар, 11-с кылаас салайааччытыгар көмөлөһөөччү оҥорбуттара өссө эбии эрэйдээх курдуга: уолаттар кини тылын төрүт да истибэттэрэ, оттон сорох сытыы кыргыттар эрийсэн да барыах курдук этилэр. Бэл, ахсыс кылааска үөрэтэ киирдэҕинэ, саҥардыы улаатан эрэр кыргыттар тутталларын-хапталларын көрүөҥ этэ. Биир тылынан эттэххэ, Сэмэн биир ыйдааҕы быраактыкатыгар лаппа эрэйдэммитэ, ол да буоллар син «түөрт» сыананы ылбыта.
Дьэ, быйыл хоту дойдулара диэни көрүөҕэ. Хаһан да харахтыы илик сирин арай саха худуоһунньуктарын хартыынатынан маннык буолуо диэн сабаҕалыыр. Ол ойууларга түүлээх таҥастаах дьон табаларын таһыгар туран күн диэки илиилэрин уунан турар буолаллар. Үчүгэй да буолсу – табаны мииниэ, өссө сатаннаҕына, ытынан туундара устун тыаллааҕар түргэнник көтүтүө!
АН-2 сөмөлүөт бөһүөлэги кырыйа элиэтээбитигэр көрбүтэ, доҕоор, сыбахтаах дьиэлэрэ барыта кэриэтэ мап-маҥан испиэскэнэн сотуллан, Сэмэн адьас соҕуруу дойдуга кэлбит курдук сананна. Туох-туох дойдуга кэллим диэн, сөмөлүөттэн тахсан иһэн эргим-ургум көрбүтэ, былаһаакка биир кэм үллэҥнэс киһи. Хата, убайа көрсө киирэн, туох да кыһалҕата суох дьиэтин-уотун булбута.
Оскуола чугас эбит. Уруккулуу киэбинэн, «п» буукубаны сытыарбыт курдук быһыылаах-таһаалаах. Сэттэ уонус сылларга үлэҕэ киирбит дьиэ диэтэххэ, тып-тап курдук, киһи кута-сүрэ тохтуур оҥоһуулаах. Дириэктэр, саабыс саха тылыгар бырактыкаан кэлэр диэн, хайыы үйэ бэлэм олороллоро. Онон үгүс элбэх кэпсэтиитэ суох Күннэй Ивановна диэн отучча саастаах саха тылын учууталыгар «туттаран» кэбиспиттэрэ.
Саха тылын кэбиниэтигэр киирбитэ, син биир атын оскуолаҕа курдук эркиҥҥэ кылаассык суруйааччылар мэтириэттэрэ ыйаммыт, биир өттүгэр тыл үөрэҕэр аналлаах араас табылыысса баар. Обургу соҕус ыскаап иһэ толору паапка, уруок былааннара, учуутал хаһыаттан, сурунаалтан кырыйан ууруммут элбэх матырыйаала, о.д.а.
Настаабынньыга Сэмэнтэн тиэмэнэн, уруок былааннарын сатаан оҥороҕун дуо диэн ыйыппытыгар хап-сабар «мэтиэдьикэҕэ син онон-манан үөрэппиппит» диэтэ. Күннэй Ивановна ыскаабыттан паапкаҕа уура сылдьар уруок былааннарын көрдөртөөтө. Үчүгэй да эбит! Бэйэтэ мэтэдьиичэскэй босуобуйа. Киһи былаан оҥостон эрэйдэниэ да суох курдук: маны көрө-көрө сарсыҥҥы уруокка бэлэмнэнии бөҕө буоллаҕа дии. Устудьуон ити былааннарга хараҕа хатаммытын көрөн, настаабынньыга «биллэн турар, уруоккун оруобуна ити халыыбынан ыыт диэн буолбатах, сирдэтинэргэ, кырдьык, үчүгэй» диэтэ.
Ити курдук Сэмэн оскуола бары үлэтигэр кыттан, адьас төбөтүн оройунан түстэ. Соло диэн суоҕун кэриэтэ. Бөһүөлэккэ «Бырактыкаан» диэн аат иҥэн хаалла. Ким да кинини киэбирдэн Сэмэн Кынаачайабыс диэбэт. Бэл, кыра кылаас оҕолоро: «Бырактыка-ан, баһаалыста, ыйытабын дуо?» – диэбиттэрин өйдөөбөккө да хаалаллар. Арай настаабынньыга Күннэй Ивановна учууталыскайга «Семен Игнатьевич», оттон иккиэйэҕин кэбиниэккэ хааллахтарына, «Сеня» диир.
Сэмэн “бачча кырасыабай эрээри тоҕо кэргэнэ суох сылдьара буолуой?“ дии саныыра кэнникинэн элбээн барда. Дьэ, туох итэҕэстээҕий? Кырааскаламматаҕын да үрдүнэн дьүһүнэ тэлэбиисэргэ, сурунаалга көстөр «мисс» илэ бэйэтинэн. Оттон быһыытын-таһаатын көрүөҥ этэ! Ити атахтара хоппуруон курдат дьылыгыраһан көнөлөрүн эриэхсит. Тугу эмэ ылаары төҥкөс гыннаҕына, иһинэн туох таҥаһы кэтэ сылдьара төрүт биллибэт. Сорох кыргыттар рейтузаларын хас биирдии сиигэ, бэл, халыҥ туруусуктарын омооно бүтүннүү дьууппаларын курдат биллэр буолар.
Настаабынньыга бөһүөлэк аҥаар уһугар, иччитэх турбут кыра дьиэҕэ, олороро. Сэмэн күн аайы кэриэтэ араас наадаҕа кэлэ-бара сылдьан таарыйа тэлгэһэтин хаарын күрдьэрэ, сиэрдийэ курдук сип-синньигэс титириктэри түһэрбиттэрин сүгэнэн быһыта-хайыта охсон кыстыыра. Сороҕор бодобуос массыына алдьанан, үрэхтэн (маннааҕылар сиэн дииллэр) муус көйөн, куулга хаалаан дьиэ иһигэр буочукаҕа таһара.
Бүгүн субуота. Сэмэни Күннэй Ивановна дьиэтигэр ыҥырбыта. Бука, тугун эрэ оҥортороору гыннаҕа. Сып-сап хомунан борук-сорукка тиийдэ. Таһырдьаттан ас минньигэс сыта саба биэрдэ. Дьоҕус остуолга ас толору, бэл, үрүүмкэ көстөр. Күннэй Ивановна быһыыта-таһаата ордук тупсан, уолуга аһаҕас чараас былаачыйа кэппит. Улаханнык үөрбүт-долгуйбут бэлиэ баар: имэ кыыспыт, хараҕа уоттаммыт, куолаһа кытта уларыйбыт курдук. Сэмэн, маҥнай күүлэҕэ киирэригэр ас сытын ылаат, аһыах-сиэх санаата күүскэ көппүт эбит буоллаҕына, бу кырасыабай дьахтар имэҥнээх, элбэҕи эрэйэр көрүүтүттэн ол барыта умнуллубута. Тас таҥаһын ханна ыйаабытын да өйдөөбөккө, хам кууһан уоттаах таптал кутаатыгар күүдэпчилэнэн барбыта. Имэҥнээх таптал тугу барытын умуннарбыта. Бэл, киниэхэ учуутала да буолуон сөптөөх дьахтары кытары бу таптаһа сыттаҕа. Оо, кырасыабай дьахтар диэн сүрдээх да буолар эбит! Күүһүҥ-уоҕуҥ аҕырымныыр диэни билбэт, саҥаттан саҥа итии сүүрээн тугу да тулуппат гына кэйиэлээн кэлэр. Күүскэ хамсаннахха, өссө, өссө, өссө күүскэ түһүстэххинэ, дьэ уоскуйуох курдуккун. Суох, нарын куба маҥан илии ыга кууһуута, сып-сылааһынан үмүрү тартаран ылан, хамсаныыга дьүөрэлэһиннэрэ аллараттан күүскэ биэрии таптал уотун хаһан да сөҕүрүппэт... Халыҥ хаар үллүктээбит быыкаа балаҕаныгар улахан дьол хаһан да бүппэт түүнэ үүммүтэ.
Сэрэхтээх таптал
“Уопсайга олорор устудьуоҥҥа бары-барыта баар, дьиҥнээх ырай олоҕо” дииллэр. Ол эрээри, дьиҥэр, оннук буолбатах. Хас кэлэриҥ-барарыҥ, тугу гынарыҥ – барыта кытаанах хонтуруол. Хаһан эрэ бу дойдуттан баран, көҥүл тыыныллар?! Ити эрэ буолбатах. Барыга-бары сыстаҕас буолуохха наада. Холобур, харчыны сатаан туттубат буоллаххына, оттон тугу хоргутуоҥуй. Маннык түбэлтэҕэ аймахтаргар тугу эмэ туһалаабытыҥ абырыыр, чэйдэтиэхтэрэ, баҕар, хонноруохтара даҕаны. Били, Тимофей Сметанин биир остуоруйатыгар «топпотох кэмҥэ доруобунньук да саҕа баҕалаах» диэбитигэр дылы, кырыымчык түгэн мэлдьи тахсар. Ол эрээри устудьуон аймах ким төһө сатыырынан үөскээбит кыһалҕаны син кээрэтэр.
Киэсэ куорат кытыытыгар кыбартыыра түүлэһэн олорор табаарыһыгар хам-түм хонооччу. Уола, сапыраапка ахараанатыгар үлэлиир буолан, сороҕор дьиэтигэр хоммот. Киэсэни оннук түгэҥҥэ ыҥыран хоһун харабыллатар. Манна араас тэрилэ толору: дьоппуон тэлэбиисэрэ, ДВД, көмпүүтэр – аныгы киһи саныыр тэрилэ барыта баар. Урут «түүлээх уллуҥахтар» хаарыан көмпүүтэрин, магнитолатын, истээх кууркатын сойбоппутара. Онтон бэттэх сэрэнэр.
Киэсэ «харабыллаан» да улаханнык илистибэт: тэлэбиисэри дуоһуйа көрөр, муусука истэр, оттон ДВД-гэ эриэтикэни хайаан да көрдөҕүнэ сатанар. Дэҥҥэ манна аҕалан биир эмэ «чөҥөчөгүн хаардыыр». Ити курдук «сыр-мыр» сылдьан син бэһис кууруска тиийдэ. Билигин куорат оскуолатыгар быраактыкаланан эрэр.
Бу оскуолаҕа уонча буолан, учууталларга сыстан үлэлииллэр. Үөрэҕин бүтэрдэҕинэ, дойдулуохтаах. Биэнсийэҕэ барбыта биэс сыл буолбут аҕата, Киэсэ кэллэҕинэ, миэстэтин олоччу туран биэриэх буолбута ыраатта. Онон «куорат биир улахан оскуолатыгар учууталы солбуйа сылдьыбытым» диэн, кэлин кэпсэл оҥостор гына быраактыкаланарга санаммыта. Онто баара, дьэ, уустук балаһыанньаҕа түбэстэ.
Үнүр 11 кылааска үөрэтэ киирдэ. Сып-сырдык хоско 25 үөрэнээччи олорор. Улахан аҥаара – кыыс. Оҕолор бары даҕаны маанылара диэн сүрдээх, чобуолара биир оччо. Билии-көрүү, интэриэс – тыа оҕотугар тэҥнэниэ дуо! Тутталлара-хапталлара адьас аармыйа диэмбэл саллаатын курдук. Оскуолаҕа кинилэр толору хаһаайын буолаллара өтө көстөр.
Түннүк таһынааҕы инники эрээккэ кылгас хара баттахтаах кыыс Киэсэни тобулу одуулаан бүтэрдэ. Уол онтон мэһэйдэтэн, хайдах эрэ мух-мах буолла, уруогун тутула төрүт ыһыллан хаалла. «Ханна көрдүм этэй ити кыыһы?» диэн санаа көбөн кэлэ турда. Хата, уруок бүтэн абыраата. Субонуок тыаһаабытыгар оҕолор киниэхэ эрэ кыһаллыбакка, 40 мүнүүтэ тулуйан олорбут дьон киэбинэн аан диэки дьулустулар. Аах-маах турар Киэсэҕэ, били кыыс аргыый аҕай хааман кэлэн: «Привет, Кеша, как дела?» – диэтэ уонна имэҥнээх баҕайытык көрөн турда. Киэсэ, дьэ, өйдөөтө уонна сирэйэ чоххо баттаабыт курдук буолла...
Бу кыыһы (аата Туйаара диэн быһыылааҕа) быһайын табаарыһын хоһугар аҕалбыттааҕа. Бастаан дискэтиэкэҕэ билсибиттэрэ. Бэйэтигэр сөрү-сөп эттээх-сииннээх кыыс «медколледж иккис кууруһугар үөрэнэбин» диэбитэ. Оо, дьэ! Аныгы оҕо эрдэ ситэрин Киэсэ хантан өйдүө баарай! Онто баара, 16 саастаах эрэ эбит буолбаат. Ол гынан баран Туйаара сааһыгар сөбө суох «уопуттааҕа». Дьыбааҥҥа сытаат, атын кыргыттар курдук аккаастана-хайыы (олус баҕарар эрээри!) барбатаҕа. Киэсэ «медик идэтигэр үөрэнэр киһи тугу гынарын бэйэтэ билэр ини» диэн презервативтамматаҕа. Ол түүн хараҕы симэн көрбөккө сиэкистээбиттэрэ. Кыыс, уол олус түргэнник түһэрэриттэн «эн иттэнэ сыт, мин бэйэм» диэн баран, дүлүҥү миинэр курдук, иннинэн олорон эрэ эрчимнээхтик лигийбэхтиирэ. Маннык түгэҥҥэ кыбыстыы суох буолуохтаах диэн, иккиэн да өйдүүр буолан, олус астыммыттара-дуоһуйбуттара. Билэр-билбэт, сатыыр-сатаабат ньымаларын барытын туттубуттара, боруобалаабыттара. Сарсыныгар Ленин болуоссатыттан арахсыбыттара. Киэсэ да, кыыс да төлөпүөннэрин нүөмэрин бэрсибэтэхтэрэ...
Бу кылааска киирдэр эрэ, Киэсэ Туйаара диэки көрбөт буола сатыыр. Оттон кыыс, түгэн эрэ көһүннэр, «Иннокентий Павлович, баһаалыста, бу тылы быһааран кулу» диэн, тиэкискэ «өйдөөбөтөҕүн» ыйытар. Учуутал хайыай, кыыска төҥкөйөн атын оҕолору мэһэйдээбэт курдук быһаарар. Биирдэ эмиэ оннук быһааран баран, остуолугар кэлэн бинсээгин сиэбиттэн сурук оҕотун булан ылла. Туйаара бу киэһэ сибидээнньэҕэ ыҥырбыт. Киэсэ биир туспа кыһалҕаҕа ылларда. Көр эрэ маны! 16 саастаах оҕочоос буола-буола! Аны киһи дьыалаҕа эриллэрэ хаалбыт дии. «Сааһын ситэ илик оҕону содур быһыыга кучуйбут» диэн борокуратууралар, үҥсүү киирдэҕинэ, тааҕы-таах «хап» гыннараллар. Төрөппүттэрэ (баҕар, кыыс бэйэтэ) саат куттаран, бачча-оччо тыһыынчаны төлөө биитэр сууттаһабыт диэтэхтэринэ, дьэ, хайыыр?! Ол эрээри Туйаара оннук кыыс буолбатах. Киэсэ санаатыгар, кыыс оскуола үөрэнээччитэ буолбакка, адьас бэйэтин саастыылааҕын курдук. Кырдьык, быһайын устудьуоммун диэн албыннаабыта куһаҕан. Оскуола оҕото буоларын онно билбитэ буоллар, дэлэҕэ чугаһаан бэрт. Оттон бүгүн хайыыр? Барыахха. Маннык сатаммат диэн, өйдөнөр гына эйэ дэмнээхтик быһаарыахха.
Ол эрээри... Арай быһайыҥҥы түбэлтэ хатыланнын?! Итинник быһыы-майгы үөскээтэҕинэ, кыайан туттунуо дуо?!
БУТУКАЙ.
