1986 сыллаахха биллиилээх суруналыыс Владимир Познер уонна Эмиэрикэ суруналыыһа Фил Донахью ССРС уонна АХШ икки ардыгар аан бастакы кыттыгас “быһа биэриини” оҥорбуттарын үгүс аҕа саастаах ааҕааччы билэр уонна өйдүүр буолуохтаах.
Онно эмиэрикэ дьахтара “биһиги рекламабыт барыта сиэкис тула эргийэр. Эһиги оннук рекламалааххыт дуо?” диэн ыйыппытыгар, Людмила Николаева диэн дьахтар “Биһиэхэ секс диэн суох, биһиги ону кыккыраччы утарабыт” диэбитэ кынаттаах тыл буолбута. Биллэн турар, ити тыллар этиллибиттэрин кэннэ үгүс киһи күлбүтэ, ону хайалара эрэ “биһиэхэ секс баар, ол эрээри реклама суох” диэн көннөрбүтэ.
Кырдьык, урут, Сэбиэскэй сойуус саҕана, сорох-сорохтор “секс” диэн тыл баарын да билбэттэрэ. Билэр өттүлэрэ айахпытыгар батаран саҥарарбытын да кыбыстарбыт. Быдьар тыл буолара. Онон биһиги секстаабат этибит, биһиги – таптаһарбыт.
Сэбиэскэй Сойуус саҕана проституция эмиэ суох этэ дииллэр. Суос-сымыйа. Наадыйар, көрдүүр дьон син биир булаллара. Биллэн турар, түүн уулусса кытыытыгар туран массыыналары тохтотор, билиҥҥи курдук хаһыакка-интэриниэккэ биллэрии таһааран эр дьону кытта харчыга хоонньоһооччулар суохтара эрээри (көстүбэттэрэ диэн сөбө дуу?), биирдиилээн “идэтийээччилэр” ханна барыахтарай, бааллара. Соҕуруу үөрэнэ, күүлэйдии сылдьан оннугу көрүллээччи.
“Проституция диэн саамай былыргы идэ, бу – уопсастыба ыарыыта” дииллэр. Оттон кыдьыгы уонна ыарыыны таҥаска сыстыбыт быыл курдук сахсыйан, тэбээн-илгэн кэбиһэриҥ кыаллыбат.
Дьокуускайга
Билигин үгүс киһи Дьокуускай куоракка ити “былыргы идэ” хайдах курдук сайдан, ситэн-силигилээн турарын түһээн да баттаппат буолуохтаах. Оттон оннук баар уонна олох ыараан, балаһыанньа тыҥаан истэҕин аайы, үллэн-баллан, кэҥээн-дириҥээн иһэр чинчилээх. Ону дьадаҥы судаарыстыбалар-дойдулар уонна эрэгийиэннэр холобурдара чаҕылхайдык туоһулуур.
Аҕыйах сыллааҕыта биир биллэр реклама хаһыатын кэннигэр олус элбэх кыыс-дьахтар ойуута уонна төлөпүөн нүөмэрэ баарын көрөн, интэриэһиргээн уонтан тахса аадырыска эрийэ сылдьыбыттааҕым. Аҕыс-тоҕус нүөмэргэ эрийэн кэпсэппитим. “Кыыс-дьахтар талбыта баар. Эн баҕаҕын учуоттаан, быһыытын-таһаатын, баттаҕын, таҥаһын-сабын сүүмэрдиэхпитин сөп” диэбиттэрэ. Онтон ханнааҕы дьахталларын ыйыппыппар, “олохтоохтор да бааллар, кэлиилэр да элбэхтэр – Приморье, Амыр, Украина кыргыттара” диэн буолбута. Сыаната даҕаны бас быстар буолбатах этэ.
Ити кэннэ сөп буолбакка, аны, уонча саунаҕа эрийэн “баанньыктанан, суунан-тараанан баран “үчүгэй соҕустук” сынньаныахпын баҕарабын, хампаанньа булуоххут дуо?” диэбиппэр, түөрт сиргэ ону холкутук быһаарыах буолбуттара.
Онон биһиэхэ проституция суох, биһиги кыргыттарбыт атыыламматтар диир дьон – улаханнык алҕаһыыр. Билигин төһө даҕаны реклама хаһыаттарыгар, дьиэ эркиннэригэр нүөмэрдэрэ көстүбэт курдук буолбутун иһин, интэриниэт кырдалыгар “муҥханан да тардыахха” сөп. Ол эрээри урукку өттүгэр итинник дьыаланан үксүгэр бөлөҕүнэн (группировканан эҥин) дьарыктанар буоллахтарына, билигин биирдиилээн дьарыктанар кыргыттар-дьахталлар, этэргэ дылы, “индивидуалкалар”, элбэхтэр. Олор ортолоругар боростуой дьон кыаммат, үрдүк өһүөлээхтэринэн, халыҥ хармааннаахтарынан сылдьар эрэ “ВИП” кыргыттар эмиэ бааллар.
Интэриниэт киэҥ кырдалын ырытан-анаалыстаан көрдөххө, саҥа саҕалааччылар уонна эмэнсийэн эрэр дьахталлар сыаналара арыый удамыр, оттон үгэннэригэр, дьэттэригэр сылдьааччылар киэнэ арыый ботуччу буолар эбит.
Аны туран, хас биирдии кыыс-дьахтар оҥорор “өҥөтө” уонна онтуттан көрөн сыаната араастаах буолар. Ким эрэ бэйэтин дьиэтигэр, ким эрэ сакаасчыт кыбартыыратыгар, массыынатыгар, көстүүнэйгэ эрэ көрсөр. Ким эрэ букатын сылласпат-уураспат, ким эрэ ол иһин эбии төлөбүрү көрдүүр... Уопсайынан, барыта тус-туһунан.
Аргыс кыыс кэпсээнэ
Уһун суол аргыһы таптыыр. Былырыын күһүн улууска доҕотторбор бултуу тахсаары, баҕар, бэнсииним сыанатын толуйуом диэн, бырааттарым көмөлөрүнэн “Индрайверга” айанныырым туһунан биллэрии таһаартарбытым. Икки киһини ылар былааннааҕым даҕаны, бастакы аадырыспар тиийбиппэр биир эдэр киһи кэтэһиннэрэн-манаһыннаран баран чэпчэки массыынаны булан дойдулаан хаалбыт диэн буолбута. Онон иккис аадырыспар “билигин тиийиэм” диэн баран арыый тардыллан тиийбитим, таһырдьа, подъезд иннигэр, отуччалаах кыыс-дьахтар турара.
Кыыс таһырдьа балачча туран тоҥмут көрүҥнээҕэ эрээри, бэрт сэргэх кэпсээннээҕэ. Сирэйэ-хараҕа, дьүһүнэ-бодото кырасыабай этэ. Күлэ-үөрэ дорооболоһон, N дэриэбинэҕэ диэри удамыр сыанаҕа илдьэн биэрэрбэр көрдөспүтэ.
Киһи билбэт киһитигэр ордук арыллар дииллэр. Оннук да быһыылаах. Ол курдук, бэйэ-бэйэбит ааппытыттан, ханнык улуустан сылдьарбытыттан саҕалаан арааһы барытын кэпсэппиппит. Ол эрээри кэлин мин ордук истээччи оруолун толорбутум. Тоҕо диэтэххэ, суолбутун ортолоон иһэн кыыһым уустук дьылҕатын арыллан кэпсээн барбыта. Мин, туора киһи, туох диэхпин, аһыныахпын дуу, сиилиэхпин дуу эбэтэр тугу сүбэлиэхпин билбэтэҕим. Оттон кини кэпсээнэ маннык.
Тулаайах
– Мин N нэһилиэгэр төрөөбүтүм. Ийэлээх-аҕалаах этим. Аҕам сопхуоска сылгыһыттыыра. Ийэм уһуйааҥҥа ньээҥкэлиирэ. Үспэр диэри соҕотох оҕо этим. Онтон утуу-субуу бырааттаах балтым төрөөбүттэрэ. Оччолорго эһэлээх эбэбит бааллара. Онон төһө да байылыаттык буолбатар, өйөһөн-өйдөһөн син ыал тэҥинэн олорбуппут. Ол гынан баран, өтөр Сэбиэскэй Сойуус эстибитэ, ол сыл эһэлээх эбэм 46 сыл бииргэ олорон баран, сыл аҥаарынан быысаһан олохтон туораабыттара. Сопхуос суох буолбута. Баайа-дуола барыта ыһыллыбыта. Биир күн аҕам “паай” диэн тугу эрэ үллэстэ баран баран (оҕо киһи билбэт буоллаҕым, “паай” да, “паай” дэһэллэрэ) итирик кэлбитэ. Ийэбиниин тугу эрэ кыыһырсаллара, этиһэллэрэ. “Хаарты иэһэ буоллаҕа” диэн хаһыытыыра. Онтон илиитин көтөхпүтэ. Мин ийэбин көмүскэһээри туора садьыллан, олоппос кырыытыгар кэтэхпинэн түспүтүм. Хаан-сиин, айдаан-куйдаан уонна им балайга сүппүтүм...
Ол күнтэн биһиги уустук олохпут саҕаламмыта. “Харчы суох, хамнас суох” диэн тылы элбэхтик истэрим эрээри, аҕам өйдөөҕүн аҕыйахтык көрөрүм. Саатар, киһилии иһиэ баара дуо, иһит-хомуос алдьанара, ийэм кырбанара, биһиги дьарылларбыт.
Ол курдук сылдьан аҕам биир кыһын үлүйэн өлбүтэ. Бииргэ аһаабыт-сиэбит дьоно хойутаан булан, тута итии хочуолунайга оһох иннигэр соһон киллэрбиттэр этэ. Онон үлүйэн, туга барыта чороччу тоҥон эрэр киһи эмискэ сылааска киирэн өлбүтэ.
Ийэбит доруобуйата эмиэ айгыраабыта. Үлэтиттэн уурайбыта уонна эмиэ иһэр буолбута. Кини айдаарбат-куйдаарбат, ыһыытаабат-хаһыытаабат этэ эрээри, дьиэҕэ куруук итирик сылдьара, бөһүөлэк иһэр-аһыыр дьахталлара түүннэри сыбыытыыллара, арыт эр да дьон мустара биһигини, оҕолору, сыанан-арыынан аҕаабат этэ. Ийэм уон түөрпэр сүрэҕэ тохтообута.
2001 сыллаахха үс оҕо тулаайах хаалбыппыт. Оҕо дьиэтигэр ыытаары гыммыттарын аҕабыт эдьиийэ биэрбэтэҕэ, докумуон эккирэтэһэн, иитэ ылбыта.
Барыта кыһалҕаттан
Мин хаһан да элбэх харчы, мааны таҥас, үчүгэй мал-сал диэни билбэтэҕим. Биллэн турар, ииппит эдьиийбэр махталым муҥура суох. Кини баар буолан баччаҕа кэллэхпит. Ол эрээри аҥаардас дьахтар хамнаһа биһигини таһынан бэйэтин икки оҕотун иитэригэр тиийбэтэ. Ол иһин мин мэлдьи үлэһит буолан туспа бара охсоору тиэтэйэрим. Санаабар, дэриэбинэттэн көһөн куоракка киирдэхпинэ үчүгэй, баай, кырасыабай олох саҕаланыахтааҕа. Үлэлээн харчы бөҕөнү өлөрүөхтээҕим, бэйэбин бэйэм бас билиэхтээҕим, бырааттаах балтыбар көмөлөһүөхтээҕим. Ол иһин оскуоланы бүтэрэн үөрэххэ киирээт, күһүн балаҕан ыйыгар биир баул таҥаспын туппутунан куоракка көһөн кэлбитим.
Бастаан утаа үөрэнэ-үөрэнэ араас үлэҕэ барытыгар үлэлээбитим. Суох, мин сүрэҕэ суох буолбатах этим. Эдьиийим сааһырбытын кэннэ дьиэ, хотон, бэл, сайынын от үлэтин улахан аҥаара мин санныбар сүктэриллибитэ. Баҕар ол да иһин куоракка куотардыы кэлбитим буолуо. Онон атыыһыттан саҕалаан муоста сууйааччыга, официаҥҥа, курьерга тиийэ үлэлээбитим. Онтон быыһыгар күүлэйдиир, кыралаан иһэр буолбутум. Устунан үлэлэрбиттэн тохтообутум, биир маҕаһыыҥҥа учуот кэмигэр харчы итээн, балачча иэскэ ыйаммытым. Дьиҥэр, кэлин биллэххэ бииргэ үлэлээбит кыыһым уора сылдьыбыт эбит.
Биирдэ оннук сырыттахпына, билэр кыыһым чугас дьүөгэтэ “харчыга ыктарбыт буоллаххына хамнастаах үлэ булан биэрэбин дуо? Сөбүлэһиэххин эрэ наада” диэн этии киллэрбитэ. Ол кыыһы чугастык билбэт этим эрээри, уопсай хампаанньаҕа “привет-пака” диэн син билсэрим. Кини мэлдьи мааны таҥастаах-саптаах, кырасыабай ухажердардаах, үчүгэй төлөпүөннээх буолара, бэйэтэ дьиэ куортамнаһан олороро. Харчыны да ыһа-тоҕо туттара, үөрэммэт да, үлэлээбэт да быһыылааҕа.
Тугу да эрэйбэппин
Бастаан кини тугу “үлэлиирин” истэн баран улаханнык соһуйбутум, тута батыммытым. Ол эрээри иэспин-күүспүн ыган барбыттара, иккитэ-хаста дьахтардаах эр киһи (маҕаһыын хаһаайынын кыыһа уонна аймаҕа) кэлэн кырбыы сыһан барбыттара. Онон сөбүлэһэргэ күһэллибитим.
Билигин санаан көрдөххө, олус кутталлаах дьыала эбит. Арай ол кыыһым ханнык эрэ “мамаҕа-папаҕа” үлэлиирэ буоллар, мин өрүттүбэт дьэбэрэбэр түһүөхтээх этим. Кэлин, балачча үлэлээн баран биллэххэ, оннукка түбэһэн эрэйи көрбүт, устунан суорума суолламмыт, бэл, атын эрэгийиэҥҥэ тиийэн “рабыня” буолбут кыыс олус элбэх эбит. Хата диэххэ дуу, мин кыыһым бэйэтэ-бэйэтигэр, сэмээр сылдьара, “индивидуалкалыыра”.
Аан бастаан сакааска кинини кытта барсыбытым. Биир кыбартыыраҕа саас ортолоох дьон ыҥырбыттара. Кыыһым онно уруккуттан сылдьар быһыылаах, киһитин кытта хоско киириэх иннинэ мин киһибэр “сэрэнэн сынньанаар” диэн сэрэппитэ. Барыта кини эппитин курдук “сэрэнэн” буолбута. Ким даҕаны миигин кырбаабатаҕа-күүһүлээбэтэҕэ. Санаабар, устудьуон уопсайыгар бэйэм билсибит эдэр дьоммунуун таптаһарбыттан атына суох курдуга. Онон уолуйбуппун-куттаммыппыт олох өйдөөбөппүн. Ол оннугар киэһэ эмискэ харчыланан хаалбытым. Ботуччу.
Биллэн турар, бастаан хайдах эрэ этэ. Кыбыстар, саатар да курдугум. Ол эрээри иккис-үһүс-төрдүс сакааһым кэннэ эрдийэн, босхо кэриэтэ кэлэр харчы амтанын билэн, иҥнэн-толлон турбат буолбутум. Бастакы кэммэр үлэ “тэбэн биэртэлээбит” кыыспар харчы төлөөбүтүм. Гонорарым чиэппэрин биэрэр этим. Онтон кэлин өйдөһөн, тус-туһунан барбыппыт. Кини да миигин соһо сылдьыан, харчыны аҥаардаһыан баҕарбатаҕа.
Төһө да ити курдук сырыттарбын, үөрэхпин этэҥҥэ бүтэрэн үлэһит буолбутум. Биллэриибин интэриниэттэн атын сиргэ биэрбэт этим. Кэлин букатын да таһаарбат буоллум. Мин нүөмэрбин наадыйар, мэлдьи сылдьар дьонум бары билэллэр.
Таптаһар кэммэр хаһан да уураспаппын, кэннибинэн биэрбэппин. Барыта сиэр быһыытынан буолар. Эр дьон ону “сылаа таһаарыыта” диэн ааттыыллар. Миэхэ үксүгэр кэргэннэриттэн сылайбыт, күннээҕи түбүктэн аралдьыйа түһүөн, дьахтар дьиҥнээх тапталыгар наадыйар, кыһалҕаларын кэпсээн дууһаларын, өйдөрүн-санааларын чэпчэтиниэн баҕарар биирдиилээн дьон сылдьаллар. Кэлин кинилэри кытта бодоруһан да хааллым. Ким да кимиэхэ да эбэһээтэлистибэтэ суох. Онон кинилэр кэлэн хонон бардылар, харчыларын төлөөтүлэр да миигин умнан кэбиһэллэр. Мин кинилэртэн эмиэ тугу да эрэйбэппин, үлэлээн-хамсаан кэллэхтэринэ, ойохторун курдук үрдүлэригэр түһэн ону-маны соруйан, сулуйан, аалан киирэн барбаппын, таптаһабын-таптаспаппын диэн кыҥкыйдаммаппын. Дьиэбэр оҕо ыһыыта-хаһыыта иһиллибэт, кирдээх-таҥас, сууйуллубатах муоста, хомуллубатах иһит-хомуос, “сухуой сокуон” диэн суох. Миэхэ сынньана, бэйэлэрин эр киһи курдук санана кэлэллэр.
Таптал суох
Таптал диэ. Таптал диэн баарын итэҕэйбэппин уонна эр дьону бэйэм даҕаны чугаһата сатаабаппын. Биллэн турар, миигин “ойох кэл. Олох таҥара курдук көрүөхпүт. Ойоҕум өйдөөбөт. Эн эрэ миигин өйүүгүн-өйдүүгүн” диэччи элбэх бөҕө буоллаҕа. Ол эрээри итинник түгэҥҥэ мин кытаанахпын киллэрэбин. Килийиэннэрим да ону билэллэр.
Билигин бэйэм дьиэлээхпин-уоттаахпын, массыыналаахпын. Талбыт дойдубар, сирбэр күүлэйдээн кэлиэхпин сөп. Аҕыйах сыллааҕыта биир килийиэним көмөтүнэн ИП арыйбытым. Онтум дохуот киллэрэр. Онон туохха да кыһаллыбаппын.
Биир саамай үөрэрим диэн, мин киммин чугас дьонум, бырааттаах балтым, эдьиийим, билбэттэр. Кинилэргэ мэлдьи көмөлөһө турабын. Наадыйаллара барыта баар. Бу эмиэ эдьиийбэр тахсан иһэбин. “Кыстыкка киириэх иннинэ, быыс булларгын, дьиэбин-уоппун сууйан-сотон бараар” диэбитэ.
***
Аргыһым кэпсээнэ ити курдук түмүктэммитэ. Мин тугу этиэхпин булбатаҕым. Дьиҥэр, ону-маны ыйыталаһыах курдук буолан иһэн тохтообутум. Туора киһи дьон олоҕор туох диэн орооһуохпунуй? Оннук быраабым да суох.
Онон биһиги да куораттарбытыгар түҥ былыргы идэлээхтэр суох буолбатахтар, бааллар. Оттон кыргыттарбыт, оҕолорбут оннукка тиийбэттэрин туһугар, бэйэ-бэйэҕэ болҕомтолоох буолуохха, киһилии сиэринэн иитиэххэ наада. Чэ, хас киһи баар да оччо санаа баар...
Л.Матвеев.
