Маҥнай «Билсиһии» сулууспатын туһунан. Урукку ССРС-ка итинник ааттаах сулууспа ааспыт үйэ 80-с сылларын ортолоруттан баар буолбута. Бастаан Прибалтика өрөспүүбүлүкэлэригэр. Ол дойдуларга бэчээттэнэн тахсар хаһыаттарга, сурунаалларга билсиэн баҕалаахтар (эр дьон, дьахталлар) биллэриилэрэ бэчээттэнэрэ. Ыал буолан олорорго, дьиэ-уот тэринэргэ. Сыала-соруга үчүгэй дии, ким кэбис диэҕэй. Ол саҕана хаһыаттарга бэчээттэнэр «биллэриилэр» ыраас халлааҥҥа этиҥ этэрин курдук иһиллибиттэрэ. «Биллэриилэри» бэчээттээһин дойду араас куораттарыгар, ол иһигэр Дьокуускайга, баар буолбута. Маҥнай утаа «биллэриилэрдээх» хаһыаттарга дьон (биллэн турар, сулумах өттө) сахсырҕа саахарга түһэрин курдук буолбута. Кырдьаҕастар да хаалсыбатахтара быһыылааҕа. Ол кэмҥэ дойду үрдүнэн суругу ыытыы-ылыы биллэ эбиллибит буолуохтаах.

   Бүгүн Дьокуускайга «Вторник» хаһыакка дьахталлар уонна эр дьон «биллэрии» биэрэллэр, хам-түм «Эдэр саас» сыһыарыыга, «Киин куоракка» көстөн ааһаллар. «Кыымнар» итинниги бэчээттииртэн тоҕо эрэ туттуналлар быһыылаах.
   «Вторнигы» көрдөххө, билсиһиэх дьон элбэх эбит. Дьахталлар туох диэн бэйэлэрин рекламалыыр эбиттэрий? Маннык диэн: симпатичная, стройная, интересная, обаятельная, красивая, милая, заботливая, привлекательная, ласковая, нежная, спокойная, хозяйственная, самостоятельная, умеет готовить, пышная фигура... Оо, маннык барахсаттарга баччааҥҥа диэри эр дьон обургулар тоҕо таба тайамматахтара буолуой? Кэрэ аҥаардарбыт үчүгэйдэринэн, былыргы үйэ кырасаабыссата Клеопатраны быдан баһыйбыттар дии. Клеопатраны итинник хайҕаабаттар эбит, «умная и образованная» эрэ диэн суруйаллара. Бааллара эбитэ буоллар, биһиги кыргыттарбыт «биллэриилэригэр» арааһа, Александр Македонскай, Саддам Хусейн, Че Гевара, Муамар Каддафи болҕомтолорун ууруо эбиттэрэ буолуо. Оттон эр дьон эмиэ хаалсыбаттар. Суруйаллар: стройный, высокий, красивый, добродушный, добрый, культурный, сильный, непьющий... маны ааҕа-ааҕа саныыгын ээ, дьэ бу сылдьаллар эбит ньургун боотурдар, майаҕатталар, мүлдьү бөҕөлөр, манчаарылар диэх курдук. Эмиэ сулумах сылдьаахтыыллар.
   Дьэ, ити курдук, «билсиһии» сулууспалара, аата-ахсаана биллибэт «биллэриилэри» бэчээттиир хаһыаттар, сурунааллар бүгүҥҥү Арассыыйаҕа элбэхтэр, ааҕан ситиэҥ суоҕа. Сорох хаһыакка саарбах да биллэриилэр баар буолаллар эбит. Ким эрэ дьиэ-уот тэриниэм дии санаабат, көрсүһэн таҕылы ханнарарга эрэ диэн санаалаах. Сорох дьахталлар «биллэрии» биэрэн «күнүһүн көстүбэт күндү эттэринэн» эргинэллэр, ол иһин эрэйэр харчыларын суумата олоро түһүөххэр диэри үһү.
   «Биллэриилэр» көмөлөрүнэн билсиһиигэ араас элбэх көрүдьүөс баар эбит, албыннааһыҥҥа тиийэ. Маннык түбэлтэни санатыым дуу, киин сиргэ бэчээттэнэр хаһыакка суруйбуттар былырыын. Биир 25 саастаах дьахтар «билсиһиитигэр» син элбэх эр дьон эппиэттээн суруйбут, сорохторо “хаһан эйиэхэ тиийэбит?” дииллэр эбит. Ханнык эрэ киһи суругун сөбүлээн, бу үчүгэй, дуоспуруннаах киһи буолуо диэн кыыс кинини «кэлэ сырыт» диэн ыҥырбыт. Суруйарынан, 30 саастаах, хаһан да кэргэннэммэтэх, арыгылаабат, табахтаабат, араас хаһаайыстыбаннай үлэҕэ сыстаҕас, үөрүйэх киһи эбит. Чугас куоракка олорор буолан, икки күнүнэн кыыска кэлбит, дьиэҕэ киирбит. Кинини көрөн баран кыыс тылыттан маппыт. Кини көрдөҕүнэ 70 сааһыгар лаппа чугаһаабыт оҕонньор кэлбит. Кыыс, этэргэ дылы, өйдөнөн кэлэн, бу ыалдьыты «төннөргөр тиийэҕин» диэбит. Ону истиэ баара дуо, «ыҥырбытыҥ дии, суругуҥ бу баар» диэн баайсыбыт. Өссө кыыска сутуругун көтөҕүөх курдук буолбут. Дьыала тугунан бүппүтүй? Милииссийэ орооспут, ол эрэ кэннэ кыыс ити «30 саастаах» киһиттэн быыһаммыт. «Аны хаһыатынан билсэртэн туттунабын» диэхтээбит кыыс. Атын да көрүдьүөстэр тахсаллар. Эр киһи биллэриитигэр эр киһи дьахтар аатынан суруйар. Дьахталлар «биллэриилэригэр» арыгыһыттар, хаайыыга олорбуттар эбэтэр олорооччулар, араас саарбах дьон суруйаллара баар. Бу туһунан суруйуу элбэх. Уопсайынан, «билсиһии» сулууспатын үлэтин уонна ити хаһыаттарга, сурунаалларга «биллэриилэри» бэчээттиир улахан көдьүүһэ суох диэччилэр эмиэ бааллар. Баҕар, 2-3 тыһыынча киһиттэн биир эмэ киһи «биллэрии» биэрэн туһаныа эбитэ дуу. Тоҕо эрэ ити сулууспа көмөтүнэн эбэтэр хаһыакка бэчээттэнэр «биллэриилэри» итэҕэйэн ыал буолбут дьон бааллара иһиллибэт. Өрдөөҕүтэ, 90-с сыллар саҥаларыгар, Дьокуускайга олоро сылдьыбыт сэрии кыттыылааҕа, хаһыакка тахсыбыт «биллэриилэри» ааҕан баран, 30-ча дьахтарга суруйбутун кэпсээбитэ. Этэринэн, 20-тэн тахса дьахтартан сурук туппут, өссө төһө эрэ дьахтары кытта сирэй көрсүбүт. Туох да ситиһии суох диир. «Сорохторун сирдим, бэйэбин да сирээччилэр эмиэ бааллар», – кэпсээнэ итинник.

   Билигин ыраахтааҕы Уордаах Уйбаан хайдах ойохтоммутун туһунан. Баара эрэ 17 саастааҕар ойох ыларга быһаарыммыт. Маннык киһиэхэ сөптөөх ойоҕу булар оннук боростуой дьыала буолбатаҕа биллэр. Онон Арассыыйа араас муннугар ыраахтааҕы аатыттан маннык ис хоһоонноох суругу ыыппыттар: «Когда к вам эта наша грамота придет и которых будут из вас дочери-девки, то вы бы с ними сейчас же ехали в город к наместникам нашим на смотр, а дочерей-девок у себя ни под каким видом не таили б. Кто же из вас дочь-девку утаит и к наместникам нашим не повезет, тому быть от меня в великой опале и казни. Грамоту пересылайте между собой сами, не задерживая ни часу» («Об истории Древней России» кинигэттэн, М., 1993). Арассыыйа араас сириттэн ыраахтааҕыга көрдөрө (смотрины) 1200 эдэр кыыһы аҕалбыттар. Сорох чинчийээччи суруйарынан, хас да тыһыынчаны. Саха кыыһын көрдөрүүгэ аҕалбатахтара чахчы. Ол саҕана Саха сирэ Арассыыйа састаабыгар киирэ илигэ. Онон ыраахтааҕы Урал нөҥүө өттүн диэки көрбөтөх буолуохтаах. Туох билиэ баарай, ыраахтааҕы, баҕар, саха кыыһын да сөбүлүү көрүө эбитэ буолуо.
   Ыраахтааҕыга кыргыттары көрдөрбүттэр. Ол 1200 кыыстан маҥнай утаа 200 кыыһы талбыт. Онтон төһө эрэ бириэмэ кэнниттэн ол 200 кыыстан 50-ну талбыт диэн буолар. Онтон үсүһүн төхтүрүйэн бояр Роман Юрьевич Захарьин кыыһа Анастасияны талбыт. Хас да туурунан бэрэсидьиэни талар курдук дии. Тоҕо хас да тыһыынча кыыстан бу кыыһы талан ылла? С.Горскай суруйарынан: «Анастасия пленила царя своей красотой и главное, своей мягкой женственностью». Онон 1547 с. олунньу 3 күнүгэр сыбаайбалыыллар. Уордаах аатынан биллибит бэйэтэ, дьэ, ойоҕор кэлэн сүрэҕэ «ууллар» эбит. Анастасияны кытта табыллан, дьоллоохтук олорбуттар. 6 оҕону төрөппүттэр: уолаттар Дмитрий, Иван, Федор, кыргыттар Анна, Мария, Евдокия. Анастасиятын олус таптыырын туһунан ыраахтааҕы бэйэтэ да суруктарыгар ахтар эбит. Кинини кытта ыраахтааҕы 13 сыл эрэ олорбут, ойоҕо 1560 сыллаахха өлбүт. Ону дьааты сиэтэн өлөрбүттэрэ буолуо диэн сабаҕалыыллар. Уордаах Уйбааны кыра аайы долгуйбат киһи этэ диэн суруйаллар. Эһэлэргэ дьону уган биэрэрэ, ону көрөн саатыыра. Бу кыыллар дьону тырыта-хайыта тыыталларын көрө-көрө күлэн алларастыыра үһү. Киһи эрэ буоллар, Анастасията өлбүтүгэр оҕолуу марылаччы ытаабыт, хоруобун кэнниттэн сукуллан испит. Көмүү кэнниттэн нэдиэлэ тухары дьоҥҥо көстүбэккэ дьиэтигэр сыппыт. Онтон дьэ биирдэ дьоҥҥо тахсыбытыгар көрбүттэрэ, киһи соһуйуон курдук, кырдьа быһыытыйбыт. Оччолорго кини 30 эрэ саастаах эбит.
   Кэлин өссө хаста да ойохтоммут да, соччо табыллыбатах, ким аҕыйах кэминэн өлөр, кими эрэ бэйэтэ манастыырга утаарар. Уордаах Уйбаан аҕата Василий III ойоҕун эмиэ 1500 кыыстан талан ылбыт – бояр Сабуров кыыһын, аата – Соломония. Кырасаабысса үһү.

   Мин ыраахтааҕы Уордаах Уйбаан ойох ылар кыыһын хайдах талбытын туһунан тоҕо кэпсээтим? Бүгүҥҥү «Билсиһии» сулууспалара эр дьону уонна дьахталлары билсиһиннэрэ сатыыр үлэлэрин итинник кэриэтэ тэрийэллэрэ хайдах буолуой диэн санаатым. Күтүөт буолар киһиэхэ көрдөрүүгэ Дьокуускайтан, улуустартан даҕаны ыраахтааҕы курдук сүүһүнэн, тыһыынчанан да буолбатар, саатар, уонча кыыһы ыҥыран көрдөрүөххэ сөп. Кинилэртэн үс сөбүлээбитин талыахтаах, онтон төһө эрэ бириэмэнэн кэргэн ылар кыыһын талыахтаах. Суруйсуу оннугар ордук буолуо этэ. Кийиит буолар баҕалаах кыргыттар кэккэлээн олороллоро, көрүөххэ да астык буолуо этэ. Кийиит буолуон баҕалаах кыргыттарга утары уолаттары кэккэлэтэн кэбис. Дьэ, онно барыта көстүөхтээх, кыргыттар, уолаттар хайдах дьүһүннээхтэрэ, дууһалаахтара, тыллаахтара-өстөөхтөрө. Күтүөккүн эбэтэр кийииккин маннык таларыҥ ордук көдьүүстээх буолуон сөп. Бэйэ-бэйэни сатаан булсубакка уонна билсибэккэ арахсыы билигин да элбэх дии. «Кыымҥа» (15.12.2011) ЗАГС управлениетын салайааччыта Т.М. Родионованы кытта кэпсэтииттэн көрдөххө, Саха сиригэр 2010 сыллаахха 8321 киһи ыал буолбут, 4464 ыал арахсыбыт.
   Үлэни маннык тэрийии куораттарынан, улуустарынан барыан сөп, аҥаардас Дьокуускайга күтүөттэр, кийииттэр мустуохтаахтар диэн буолбатах. Онон кэргэннии буоларга маннык саҥаны киллэриини кыргыттар уонна уолаттар өйүөхтэрин сөп, санааларын этиэ этилэр. Бу киһи күлэн маннык суруйар диэбэтэллэр ханнык. Толкуйдаан, ыараҥнатан көрүөххэ.
   Күтүөт буолар киһи кэккэлэһэн, киэргэнэн-симэнэн олорор кыргыттартан биири бэлиэтии көрөн, иһигэр саныа буоллаҕа:

Манныктыыра барахсаны
Ханныкка ханыылыы
харахтаатыҥ,
Туохха холобурдуу уурдуҥ,
Кимиэхэ тэҥилии эттиҥ
диэтэргит –
Аан дайдыга айыллыбыкка,
Үрүҥ күҥҥэ үөскээбиккэ,
Кэрэ дайдыга кэлбиккэ,
Киниэхэ тэҥнээҕи
Кими даа билбэппин,
Тугу даа булбаппын,
Түһээн да көрбөтөҕүм,
Илэ даа истибэтэҕим.
(Өксөкүлээх Өлөксөй
«Кырасыабай кыыс», 1910 с.).

2006

45 ; 46 ; 47 ; 48 ; 49 ; 50 ; 51 ;

2007

1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 ; 7 ; 8 ; 9 ; 10 ; 11 ; 12 ; 13 ; 14 ; 15 ; 16 ; 17 ; 18 ; 19 ; 20 ; 21 ; 22 ; 23 ; 24 ; 25 ; 26 ; 27 ; 28 ; 29 ; 30 ; 31 ; 32 ; 33 ; 34 ; 35 ; 36 ; 37 ; 38 ; 39 ; 40 ; 41 ; 42 ; 43 ; 44 ; 45 ; 46 ; 47 ; 48 ; 49 ; 50 ; 51 ;

2008

1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 ; 7 ; 8 ; 9 ; 10 ; 11 ; 12 ; 13 ; 14 ; 15 ; 16 ; 17 ; 18 ; 19 ; 20 ; 21 ; 22 ; 23 ; 24 ; 25 ; 26 ; 27 ; 28 ; 29 ; 30 ; 31 ; 32 ; 33 ; 34 ; 35 ; 36 ; 37 ; 38 ; 39 ; 40 ; 41 ; 42 ; 43 ; 44 ; 45 ; 46 ; 47 ; 48 ; 49 ; 50 ; 51 ;

2009

1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 ; 7 ; 8 ; 9 ; 10 ; 11 ; 12 ; 13 ; 14 ; 15 ; 16 ; 17 ; 18 ; 19 ; 20 ; 21 ; 22 ; 23 ; 24 ; 25 ; 26 ; 27 ; 28 ; 29 ; 30 ; 31 ; 32 ; 33 ; 34 ; 35 ; 36 ; 37 ; 38 ; 39 ; 40 ; 41 ; 42 ; 43 ; 44 ; 45 ; 46 ; 47 ; 48 ; 49 ; 50 ;

2010

1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 ; 7 ; 8 ; 9 ; 10 ; 11 ; 12 ; 13 ; 14 ; 15 ; 16 ; 17 ; 18 ; 19 ; 20 ; 21 ; 22 ; 23 ; 24 ; 25 ; 26 ; 27 ; 28 ; 29 ; 30 ; 31 ; 32 ; 33 ; 34 ; 35 ; 36 ; 37 ; 38 ; 39 ; 40 ; 41 ; 42 ; 43 ; 44 ; 45 ; 46 ; 47 ; 48 ;

2011

1 ; 2 ; 3 ; 4 ; 5 ; 6 ; 7 ; 8 ; 9 ; 10 ; 11 ; 12 ; 13 ; 14 ; 15 ; 16 ; 17 ; 18 ; 19 ; 20 ; 21 ; 22 ; 23 ; 24 ; 26 ; 27 ; 28 ; 29 ; 30 ; 31 ; 32 ; 33 ; 35 ; 36 ; 37 ; 38 ; 39 ; 40 ; 41 ; 42 ; 43 ; 44 ; 45 ; 46 ; 47 ; 48 ; 49 ;

2012

1 ; 2 ; [3] ;