Аныгы кэм боотура - Айаал Лазарев

20.06.2013 16:30 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 3465   
Печать

_DSC7033Муус устар ыйга Индия Дели куоратыгар тустууга норуоттар икки ардыларынааҕы Азия чөмпүйэнээтиттэн ыарахан ыйааһыҥҥа (120 кг.) саха уола Айаал Лазарев Киргизия сүүмэрдэммит хамаандатыттан киирсэн төрөөбүт дойдутугар боруонса мэтээллээх эргилиннэ. Бу ситиһии биһиэхэ икки бүк үөрүүлээх. Бастакытынан, саха бөҕөһө атын омук дойдулара: Иран, Таджикистан, Соҕуруу Корея бастыҥнарын кытта киирсэн 3-с миэстэҕэ тигистэ. Иккиһинэн, кини ыарахан ыйааһыҥҥа үрдүк ситиһиилэммитэ биһиэхэ ураты суолталаах. Итинник ыарахан ыйааһыҥҥа киирсэр бөҕөспүт тарбахха баттанарын бары да бэркэ билэн-көрөн олоробут.

Үгүстэр кини дьүһүнүн көрөн, саха оҕото буолбатах быһыылаах дии саныыллар. Дьиҥэр, Айаал аата да этэринии, хайа да кэлии, туора дьон сыдьаана буолбатах, Үөһээ Бүлүүттэн, Амматтан төрүттээх Лазаревтар диэн саха биир дьоһун, быр бааччы олохтоох, элбэх оҕолоох ыал орто уола. Төрөппүттэрэ Анна Сергеевна уонна Петр Васильевич Саха госуниверситетыгар устудьуоннуу сылдьан билсэн, ыал буолбуттар. Петр Васильевич -- бастакы идэтинэн омук тылын учуутала, оттон Анна Сергеевна -- физика учуутала.

Анна Сергеевнаттан уолун Айаал туhунан кэпсииригэр көрдөспүппэр: «Саха дьахтарын сиэринэн, оҕом туһунан улаханнык саҥарыахпын баҕарбаппын», - диэтэ. «Саха дьоно былыр-былыргыттан кими даҕаны улаханнык арбаабаттар, хайҕаабаттар этэ. Бэйэлэрин күүстээх киһилэрин ыһыахха, күөн киирсиигэ эһэ, бөрө тириитинэн бүрүйэн баран киллэрэллэрэ эбитэ үһү. Ол аата кинилэр киһилэрин дьон кырыы хараҕыттан, сытыы тылыттан харыстыыллара. Мин эмиэ оннук өйдөбүллээхпин.

Былыр сахаларга боотурдар бааллара, кинилэр төрүт омуктарыгар дурда-хахха, харысхал буолар  аналлаахтара. Арааһа, Айаал эмиэ оннук, омугун, дойдутун туһугар киирсэр аналлааҕын сүрэҕинэн-быарынан, этинэн-хаанынан билэр, өйдүүр. Онон биһиги, кини төрөппүттэрэ, уолбутун куруутун өйүүбүт, эрэнэбит. Уолбут күрэхтэһэр кэмигэр, саха ыалын сиэринэн, хайаан да сиэри-туому тутуһан, аал уоппутун аһатан, алҕаан, алаадьылаан, сыт таһааран, оҕобутугар күүс-көмө буолабыт», -- диэн ийэ дьиэ кэргэнин кистэлэҥин оргууй сэгэтэр.

Аны Айаал Лазаревы бэйэтин кытта көрсөн кэпсэттим.

- Айаал, тустуунан хаһааҥҥыттан саҕалаан дьаныардаахтык дьарыктаммыккыный?

- Спорка бастаан аҕам уһуйбута. Өссө 3-4 саастаахпар, хоту Чокуурдаахха, Баатаҕайга олорор эрдэхпитинэ, аҕам сарсыарда аайы эрчиллэн 5-10 килэмиэтири хаамара, сэрээккэлиирэ, онно миигин илдьэ барара. Билигин санаатахпына, үксүн сүктэрэ сылдьар эбэтэр салааскаҕа соһуллар эбиппин. Куоракка көһөн баран, 3-тэн 6 кылааска диэри буоксанан дьарыктаммытым. Ол гынан баран куруутун тустуохпун баҕарар буоламмын, 6 кылааска үөрэнэ сылдьан тустууга киирбитим. 17-с кыбартаалга Тустуу саалатыгар эрчиллэрбит.

Бастакы тренербин -- Иннокентий Семенович Кочкины -- олус билиилээх, тулуурдаах, оҕо баҕатын ханыннарбат, санаатын көтөҕөр, хаһыытыы-ыһыытыы сылдьыбат, киһи быһыытынан үтүө, сымнаҕас майгылаах буолан күндүтүк саныыбын. Киниэхэ 3 сыл дьарыктанан баран, аҕам биир дойдулааҕа, СӨ үтүөлээх тренерэ Василий Петрович Уваровка уонна Николай Николаевич Рожиҥҥа СГУ иһинэн 5№дээх Оҕо спортивнай оскуолатыгар, ол кэннэ физкультура институтугар үөрэнэр сылларбар эмиэ кинилэргэ, уопсайа 8 сыл, дьарыктаммытым. Үрдүк үөрэхпин бүтэрэн баран толкуйга түстүм – иккис үрдүк үөрэхпэр киирэбин дуу, эбэтэр улахан спорка идэтийэн үлэлэһэбин дуу диэн. Аҕабыныын сүбэлэһэн баран, ССРС спордун маастара, РФ уонна СӨ үтүөлээх тренерэ Иван Николаевич Сивцевтэн миэхэ тренердииригэр, эрчийэригэр көрдөстүбүт. Ити 2008 с. бүтүүтүн диэки. Онтон ыла улахан үлэ -- буһуу-хатыы, тыҥааһыннаах, олус күүстээх дьарык, маастарыстыбаны чочуйуу саҕаламмыта. Сивцевкэ көһүөхпэр  диэри 92 кг. ыйааһыннааҕым, ол эрэн ыарахан ыйааһыннаахтарга киирсэр баҕалаах кэлбитим. Иван Николаевич бастаан утаа аҕыйах ый ноҕуруусканы төһө тулуйарбын кэтээн көрбүтэ. Ол кэнниттэн хоннохтоохтук ылсан эрчийбитэ. Турнирдарга кыайбыппар Киргизияттан этии киирбитэ, онон үлэлэһэн барбыппыт. Уопсайынан, тренерим мин туспар сүрдээҕин кыһаллан, сүүрэн-көтөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, далааһыннаах үлэни-хамнаһы ыытан, миэхэ табыгастаах эрчиллэр, тустар усулуобуйаны  тэрийбитэ, истипиэндьийэни ыларбын кытта хааччыйбыта.

Улахан спорка биир сыл курдук 96 кг. ыйааһыҥҥа киирсибитим. Онтон ыйааһыным 104 кг. буолбутугар, 120 кг. ыйааһыҥҥа көһөбүн диэн, тренербин кытта сүбэлэһэн баран быһаарыммытым. Онтон ыла сыыйа-баайа үчүгэй көрдөрүүлэнэн барбытым. 2008 с. 120 кг. ыйааһыҥҥа устудьуоннарга РФ чөмпүйэнээтигэр кыайбытым. Онтон 2009 с. Белоруссияҕа норуоттар икки ардыларынааҕы гран-при сиэрийэ  турнирыгар 2-с миэстэ буолбутум. Билигин 5 сыллаах дьаныардаах үлэбит түмүгэ көстөн эрэр. Быйылгы улахан ситиһиим үлэ сөптөөх хайысханан баран иһэрин туоһулуур. Аан дойду таһымыгар хайдах киирсиэххэ сөбүн, араас чөмпүйүөнү кытта күрэхтэһэн нэммитин билсэн, тустар ньымаларын үөрэтэн, балайда уопутурдум.

- Сыалгын-соруккун ситиһэргэр эйиэхэ туох көмөлөһөрүй?

- Бастатан туран, дьаныардаах үлэ, бэйэ кыаҕар эрэл, миигин итэҕэйэр дьон, дьиэ кэргэним өйөбүллэрэ. Манна биири хайаан да тоһоҕолоон этиэхпин баҕарабын – ситиһиим миэнэ эрэ диир сыыһа, бу мин бииргэ дьарыктанар доҕотторум, спортсменнар, пааранан тустар утарсааччыларым Увар Тимофеев, Семен Семенов, Николай уонна Ньургун Чукровтар, Баир Укоев, аҕыйах сыллааҕыта эчэйэн спортан туораабыт саха боотура Дмитрий Валеев, күүс дьарыкка улаханнык көмөлөһөр  медицинскэй наука дуоктара Михаил Иннокентьевич Томскай уонна Үрдүкү спортивнай маастарыстыба оскуолатын салалтата, Спорт министиэристибэтэ уонна, биллэн турар, тренердэрим  Иван Николаевич Сивцев, ону сэргэ СӨ үтүөлээх тренерэ, эмиэ элбэх быһаччы сүбэни-аманы биэрээччи Степан Петрович Сивцев – бука барыбыт үлэбит түмүгэ дии саныыбын.

Спорт эмиэ улахан биисинэс курдук. Босхо туох да кэлбэт. Өйгүн-санааҕын түмэн, сыраҕын-сылбаҕын барытын биэрэн эрэ туран соруккун ситиһэҕин. Төһөнөн улахан сыалы-соругу туруорунаҕын да, оччону бэйэҥ өртүгүттэн биэрэргэ бэлэм буолар ордук.

- Тустуунан дьарыктанар, кыайыыга талаһар оҕолорго тугу сүбэлиэҥ этэй?

- Саамай сүрүнэ – киһиэхэ сыал-сорук уонна бэйэҕэ эрэл баар буолуохтаах. Бытархайтан, чугастааҕыттан ураты, олоххор улахан суолталаах үрдүк сыалы этэбин. Киһи санаатын күүһүнэн күүстээх.

                                                                                              Кэпсэттэ Яна Байгожаева