Туймаада ыһыаҕын кэмигэр «Добун күүс» диэн бэрт сэргэх күөн-күрэс буолла. «Арассыыйа култуурата» федеральнай тосхол гранын сүүйэн, Өксөкүлээх Өлөксөй аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи норуот айымньытын киинэ тэрийдэ. Манна, бастатан туран, ырыаны өрө туппут ансаамбыллар кытыннылар. Ырыанан эрэ муҥурдамматылар – үҥкүүлээтилэр, фольклортан көрдөрдүлэр. Ол кэнниттэн, аны, күрэхтэһэн турдулар – «Ойбонтон уулааһыҥҥа», «Тутум эргииргэ», «Өһөс торбоско», мас уонна канат тардыһыытыгар. Бу сахалыы күрэхтэһиилэргэ биир да идэтийбит спортсмен кыттыбатаҕын, бу иннинэ ыллаабыт-туойбут, үҥкүүлээбит эрэ дьон күрэс былдьаспытын бэлиэтиэх кэриҥнээхпин.

Былырыын-иллэрээ сыл эдэр баһылыктаах нэһилиэктэр икки ардыларыгар күүлэйи тэрийэ сылдьан көрсүбүт дьонум бааллар. Эр киһи оруолун үрдэтиигэ биир бастакынан ылсыбыт Чурапчы улууһун Алаҕар нэһилиэгин (Чыаппара) хамаандатын баһылык Н.Максимов салайан кэлбит. Оттон Арассыыйаҕа тиийэ биллибит Чыаппаратааҕы эр дьон хуорун Е.Лыткина салайар.

Нам Хатырыгыттан эмиэ баһылык А.Пинигин салайааччылаах хамаанда кэлбит. Хамаандаҕа өссө улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Н.Слепцов уонна биллэр ырыаһыт А.Татаринов бааллар.

Уус Алдаҥҥа иллэрээ сыл буолбут Олоҥхо ыһыаҕар Саха сирин саамай моҕус киһитин аатын ылбыт Прокопий Васильев Амма Сатаҕайыттан «Төннүгэс андылар» хамаандатын аҕалбыт. Дьикти аат диэтэҕиҥ. Борокуоппай ону: «Бырамыысыланнастаах улуустарга сайылаабыт көтөр көтөх буолар, оттон Амма ыраас айылҕатыгар ууһаабыт кус, хаас, анды хайаан да эргиллэн кэлэр. Биһиги ааппыт – экологическай суолталаах», — диэн быһаарар.

Урут бу дьон туһунан «Кыым» хаһыат хаста да суруйан турар. Бары да сайдам санаалаах, ураты сырдык көрүүлээх дьон. Ол да иһин бу сонун тэрээһини мүлчү туппатах буоллахтара.

Аны төрдүс хамаанда – СГТХА иһинэн үлэлиир «Сандал» норуодунай ансаамбыл үҥкүүһүт уолаттара. Анараа хамаандаларга, сүнньүнэн, сааһыран эрэр дьон киирбит буоллахтарына, бу уолаттар – бары эдэрдэр, күөгэйэр күннэригэр сылдьар эр бэртэрэ.

Улуустан кэлээччилэр бары да ансаамбылынан (хуорунан) ырыаны баһылаабыттар. «Сандаллар» биир уолу соҕотохтуу ыллаттылар, ол оннугар (ким саарбахтыа этэй?) үҥкүүгэ иннилэрин биэрбэтилэр. Чыаппара эр дьоно оскуолаҕа үөрэнэр уолаттарын кытары тэбис-тэҥҥэ үҥкүүлээн үөртүлэр. Амма «оҕонньотторун» батыйалаах үҥкүүтэ дьон сүргэтин чахчы көтөхтө. Оттон намнар үҥкүүлүү да сорумматылар – оннук сорудах баарын эрдэттэн билбэтэхтэр үһү. Ол түмүгү таһаарыыга лаппа охсуулаах буолла.

Фольклор көрүҥэр тойук, оһуокай, чабырҕах – барыта баар. Чыаппараҕа эдэр да буоллар олус бэркэ туойар, үҥкүү тылын этэр уоллаахтар эбит. Амма Сатаҕайдара күпсүүртэн саҕалаан кырыымпаҕа тиийэ араас үстүрүмүөнү туһаммыттара хайҕаллаах. Нам уонна «Сандал» хамаандалара урут бу көрүҥҥэ соччо ылсыбатахтара көстөр.

Аны спорт көрүҥнэрэ.

«Ойбонтон уулааһыны» кыратык быһаардахха, киһи аҥаар атаҕар туран, биир илиитиэн атын атаҕын, иккис илиитинэн нөҥүө кулгааҕын тутар уонна тииһинэн сиртэн маһы ыла сатыахтаах. 25 сантиметрдаах мастан саҕалаан, түмүгэр 5 см-даах испиискэ хаҕын ылаллар. Намнартан ураты бука бары испиискэ хаҕын ыллылар. Ордук Василий Васильев сөхтөрдө – барыларыттан бөдөҥ да буоллар, хайдах эрэ гынан хомуллан, түүрүллэн хаалар эбит.

«Тутум эргииргэ» «Сандал» уола А.Васильев 46-та, Чурапчыттан А.Шеломов 43-тэ эргийдилэр. Атыттар – 15-тиитэ.

«Өһөс торбоско» Нам Хатырыгын баһылыга Алексей Пинигин бэйэтинэн бастакы миэстэни былдьаста. Ол эрээри, эдэр эдэрэ өттөҕө – «Сандал» бэрэстэбиитэлэ Дьулус Ксенофонтов инники күөҥҥэ таҕыста.

Мас тардыһыытыгар бастакы-иккис миэстэни былдьаһыыга Нам улууһун биир бас-көс киһитэ, олус төрөл көрүҥнээх Николай Слепцову утары быдан хатыҥыр эрээри иҥиир-ситии Василий Слепцов таҕыста. Икки Слепцовтан Баһылайа быдан саастаах да буоллар, бастакы миэстэни ылла.

Оттон канат тардыһыытыгар намнар бастакы (бары бөдөҥнөрө да бэрт), чурапчылар иккис буоллулар. «Сандал» уолаттара бары атах сыгынньах киирбиттэр, онон халтарыйа сылдьаллар.

***

«Добун күүс» күөн-күрэһи СӨ үтүөлээх артыыһа, уруккута биллииллээх спортсмен Владимир Семенович Татаринов салайааччылаах Дьүүллүүр сүбэ сыаналаата. Бу айар-тутар дьоҕуру кытары эт-сиин эрчимин түмэр, ханна баҕарар холобур буолуох бэртээхэй күөн-күрэс түмүгэ маннык буолла:

Гран-при – Чыаппара эр дьон норуодунай хуора, Чурапчы улууһа. Бирииһэ – 50 тыһ. солк.

«Кыһыл көмүс диплом», о.э. I лауреат – «Төннүгэс андылар», Сатаҕай, Амма улууһа. Бирииһэ – 20 тыһ. солк.

«Үрүҥ көмүс диплом», о.э. II лауреат – «Уолан» ансаамбыл, Хатырык, Нам улууһа. бирииһэ – 13 тыһ. солк.

«Боруонса диплом», о.э. III лауреат – «Сандал» үҥкүү норуодунай ансаамбыла, Дьокуускай. Бирииһэ – 7 тыһ. солк.

Сэҥээрэ көрдө

Мэхээс СЭМЭНЭП.