Биэрэ кырдьаҕас сүбэ биэрэр

06.08.2013 11:42 | Автор: Бутукай | Көрдүлэр: 4161   
Печать

0_copy«Урут ньүдьүрээн аҕай олороохтообут да эбиппит» диэн, кырдьаҕас дьон сөхпүт, сонньуйбут саҥаларын син балай эмэ истиллэр. Бэл, мин алта уон хаарбын аҕыйах сыллааҕыта уулларбыт киһи, «тэлэбиисэрэ, көмпүүтэрэ, Интэриниэтэ суох хайдах тэһийэн-тулуйан олоруллубута буолла?!» диэн чыпчырынарым элбэх. Ол эрээри бөһүөлэкпэр аан бастаан элэктэриичэстибэ киирэрин, онтон кипэтиинньик диэн, чэйи оргутарга, солуурга таҥас сууйар ууну сылытарга абыраллаах тэрил атыыга кэлбитин лаппа үчүгэйдик өйдүүр буоламмын, «быдан былыргы көлүөнэ» бэрэстиибэтэлэ илэ бэйэтинэн сылдьар курдук сананабын.

Билигин сиртэн сэрбэйбэккэ сылдьан (өссө ситэ тыллана илик эрээри!) көмпүүтэри таллырҕатан араас оонньууга оройдорунан түһэр бэдиктэри көрдөхпүнэ, букатын даҕаны «бүөт бөтүрүөп саҕанааҕы кырдьаҕас» буола түһэбин. Ити гынан баран сорох дьону көрдөхпүнэ, бэйэбин бэҕэһээҥҥи бэтэнээски курдук көрөллөр быһыылаах. Холобур Орто Халыматтан сылдьар тыыл, үлэ бэтэрээнэ Биэрэ кырдьаҕас кэпсээнин-ипсээнин иһиттэххэ, били, саастаах буолан дархаһыйбытыҥ сонно сиик курдук симэлийэр. Онон халымалар урут хайдах-туох дьаһанан олорбуттарын туһунан 80-чалаах эбэ кэпсээнин истиэҕиҥ.

 

Балыксыт тэрилэ

Былыр ийэм миигин тыыга мэҥэстэн илим көрөр буолара. Бырдаҕа диэн, киһи этиэ дуо, туох да олус. Билиҥҥи курдук араас эмп-томп хантан кэлиэй?! Ол иһин эрдэттэн сирэйбин, илиибин бадараанынан биһэрэ, оччоҕо онто хаппытын кэннэ кумаар соччо хотуппат буолара.

Аны туран, сип-синньигэс тыылара сүрдээх түөрэккэй, биир кэм өрө мөҕө турар курдук. Кыратык да кыҥнах гыннаҕына, ууну баһар. Ол иһин ууну обордун диэн, тыы түгэҕэр мөһөөччүккэ көппөҕү хаалаан ууруллар (сорох судургулуу оту тэлгиир). Биһиги олорор сирбитигэр бэс, хатыҥ, харыйа диэн суох – наар тиит. Көнө, арыый сонос тиити түөрт хас миэтэрэ усталаах гына эрбээн баран, чараас гына суоран хаптаһын оҥороллор. Маҥнай түгэҕин кичэйэллэр, онтон «тигэн» (билиҥҥи курдук тимир тоһоҕону ончу туттубат этилэр) кэбиһэллэр. Ол кэнниттэн тиит дабархайыгар сымнаҕас түүнү (ыт киэнэ ордук барсар) булкуйан, аныгынан самааска курдугу оҥорон, ыпсарбыт сирдэрин уу киирбэтин диэн дэлби сыбыыллар (оҕо сылдьан эргэ тыыттан дабархайы хостоон ылан, ыас гынан ыстыырбын ийэм буойан тохтоторо).  Маны оҥорорго хас да күн барар. Ыалга хастыы да тыы баар буолар. Хоту дойдуга тыы син биир миинэр миҥэ кэриэтэ, онто суох хайдах кустуоҥуй, балыктыаҥый. Билигин тыыны оҥорор өссө судургутуйда. Үс чараас тимир лиис – икки иэдэһигэр, түгэҕэр – оруомбалыы быһыылаах арыый халыҥ хаптаһын уонна ойоҕоһугар – чараас, синньигэс икки хаптаһын. Аны туран, былыргы курдук дабархайдыы эҥин сатаабаттар – үрүҥ эмээл караасканан иккитэ-хаста сотон кэбиһэллэр да бүттэ. Орто уолум Өлөксөөндүр итини барытын бэйэтэ суоран-хайаан оҥорор, уһаппат.

Илим

Илими отучча миэтэрэ уһуннаах гыналлара. Урут кылынан оҥороллоро. Холкуос ыскылаатыттан сиэли, кутуругу ыйаан «баччаны – илимҥэ, итиччэни – сүөһү тэрилигэр» диэн, барытын нуормалаан, анал тэтэрээккэ илии баттатан биэрэллэрэ. Сороҕор сылгылаах дьонтон көрдөһөн сиэл, кутурук ыларбыт. Ийэм тобугар ууран олорон хатар буолара, быыһыгар миигин үөрэтэрэ. Сүрдээх мындыр, сатабыл кырдьаҕастар бааллара. Маҥнай кинилэр хас да эрээти баайан саҕалыыллар. Уһун синньигэс маһынан (онтубут тыллаах) анал кээмэй оҥостон, ыйан-кэрдэн биэрэллэр. Ону өйдөөтөххүнэ, син түргэнник оҥороҕун, хата, сатанан тахсан иһэр. Аны туран, кылыҥ суоннаах-синньигэстээх буолар, ол иһин сөбүн көрөн, эбэн-көҕүрэтэн биэрэҕин. Илимҥэ кутуруктан уһунун талан ыла сатыырбыт. Бу олус сылаалаах, ол иһин сүрэхтээх, тулуурдаах эрэ киһи ылсар үлэтэ. Үксүн киирэ-тахса сылдьан, атын үлэттэн иллэҥсийбит кэмҥэ дьарык оҥостуллара.

Илиммит баайыллан бүттэҕинэ, үөһээ, аллараа ситим наада буолар. Ону эмиэ кылы хатан оҥоруллар. Аллараа ситим үөһээҥҥитээҕэр синньигэс буолар. Үөһээ ситими сонос соҕус гына хатан баран, үрдүнэн аллара-үөһэ баттаан, тардан хатыллар. Аны туран, илими көрөргө тардар ситим букатын туспа: суон, бөҕө, эмиэ үрдүнэн үөһэ-аллара анньан хатаҕын. Ол аата, бүгүһүнэн хатыллыбыт тардар ситим диэн ааттанар.

Билигин ким да ити курдук кылынан илим, ситим хатан эрэйи көрбөт: кытай ырыынагыттан бэлэми атыылаһаллар. Дьиҥэр, кыл ситим барахсан кыһын мууһурбата дэлэкэлээх үчүгэй дуо?!

Кылынан – араас тэрили

Хабдьы туһаҕа

Хабдьы туһаҕар алта-сэттэ кылы хатыллар. Көнө талаҕы ыаннаран баран, хабдьы киирэрин курдук ньолбоччу иэҕэн кэбиһиллэр уонна онно туһаҕы баайыллар. Аныгы оҕолор бэлэм хоппуруон «жилка» түрдьэни бысталаан туһах оҥостоллор. Онтулара кыһын тымныыга тоҥон, хабдьы таарыйдаҕына, үксүгэр муччуйан хаалар, оттон кыл туһах барахсан хаһан да муччуйбат, тоҥмот. Ол эрээри аныгы хабдьы ол да «жилкаларыгар» төбөтүн уга-уга, бэйэтинэн киирэн өлөөхтүүр. Күтүөтүм эмиэ оннук бултуура, талаҕы ыаннара-хайыы сатаабат, эттээх соҕус талахха «жилкатын» баайда да син биир бултаан аҕалар буолара.

Туохха барытыгар туттуллар

Ийэм сиэли, кутуругу үлтү тыытан, төттөрү-таары сыымайдаан, суол-суол арааран көрдөрөн биэрэрэ. Оҕуска, акка үүн тэһиинигэр таҥалай, онтон да атын ойуулары түһэрэн, бөҕө гына хатан, өрөн оҥороро. Ыҥыыр түөрт тирии холуннаах буолар. Өссө биир туспа бэһис холуну акка ыҥыырын үрдүнэн тардаллар. Ону хобус холун диэн ааттыыллар. Ыраах айаҥҥа ыарахан ындыыгар быстан хаалбатын диэн, кылынан оннук бөҕө гыналлар.

Кыл ситиилэри кэккэлэччи тигэн оҥоруллар. Мантыҥ тирии буоллаҕына, илийэн, уунан хаалыан сөп. Ат суларын эмиэ кылынан оҥорор табыгастаах буолааччы.

Сорох киһи «атым ыраах барбатын» диэн, маһынан, талаҕынан адаҕа оҥорор эбэтэр тирии быанан кыаһыылыыр. Ат кэрийэрэ элбэх: ууга да киириэ, хонууга да тахсыа. Быатын уларыппакка, өр сырытыннардахха, ол тирии быа кытаата хатан, тыһын быһа киирэр, онтон үргүлдьү бааһырдар. Ол иһин мин сиэли, кылы холбуу хатан, хара үөстээх (ойуулаах) гына балтараа миэтэрэлээх атах баайыыта оҥорор этим. Бу олус үчүгэй: ат төһө да ууну кэстин, кураанах сиргэ таҕыста да уута сүүрэн хаалар, ат атаҕын бааһырдыбат, сүөрэргэ да чэпчэки, быа курдук ыйыллан эрэйдээбэт.

Билигин киһи барыта кэриэтэ кыл сэлээппэ, түбэтиэйкэ кэтэр. Араас быыстапка да толору, онон миэхэ холоотоххо, аныгы муоданан арааһы бары оҥороллор. Оттон мин итини улахан дьарык оҥостубаппын, арай урут-уруккуттан бэйэбэр, аймахтарбар сэлээппэ, түбэтиэйкэ баайабын, онон кэпсии-хайыы сатаабаппын.

Уопсайынан, Дьөһөгөй оҕото барахсан кутуруга, сиэлэ туһата суох хаалбат, барыта туһаҕа турар. Оҕо сырыттахха, сылгыбыт түүлүүр кэмигэр күрүө иһигэр үрүҥ-хара түү дэлэй буолара. Ону убайым биһикки хомуйан ыламмыт, ууга илитэ-илитэ төгүрүччү эрийэн, мээчик оҥорон таһааран астына оонньуурбут. Син мээчик мээчик курдук буолара: бырахсарбыт даҕаны, тэбиэлии да сырсыакалаһарбыт.

Тириини – туһаҕа

Былыр сүөһү тириитин тэлэн сыарҕаны тартарар быа, хатыс оҥоруллара. Кыһыары, идэһэлэнэр саҕана, сүөһү тириитин түүрэн тоҥороллоро. Ону ириэрэн баран үрүөҕүнэн үрүллэр (ол аата субатын сэрэнэн ыраастыыллар), ол кэнниттэн тиэргэҥҥэ дэхси сиргэ тэниччи быраҕыллар. Сарсыныгар тоҥ эрдэҕинэ кыһыаҕынан түүтүн кыһыйыллар, онтон туохха туттулларыттан көрөн кэтит эбэтэр синньигэс гына тэлэн кэбиһиллэр. Бу кэнниттэн балык сыатынан сотон баран имитиллэр – быа бэлэм.

Саары этэрбэс

Сылгы самыытын диэкинэн саарылаах. Ону халыҥ хобордооххо эргиччи тута-тута, сытыы быһаҕынан хастаан ыларбыт. Ол кэнниттэн дэлби сымныар диэри имитэн баран, үчүгэй суон үөтү уматан хоруота бороһуок курдук буолбутун кэннэ (күл буола илигинэ), били, бороһуогуҥ тохтон хаалбатын диэн тулатын иннэлээх сабынан тигэн, ол иһигэр сыалаах хоруота хап-хара буолуор диэри имитиллэр. Икки өттө хараара иҥмитин кэннэ сиикпитин көтүрэн киһи илиитигэр биһиллибэт уонна уунаҥнаабат буолуор диэри имитэн баран, дьэ этэрбэс тигэбит. Этэрбэспит сирэйин тумсулаах гына эбэтэр сирэйин үс сиринэн тартара соҕус тигэбит. Сиикпит барыта кыбытыы. Таба эбэтэр ынах сиһин иҥиирдэриттэн эмиэ хатан оҥоробут. Сиик саба диэн синньигэс соҕус (этэрбэс оһун тигэргэ), оттон уллуҥун саба оннооҕор суон буолар. Иннэбит үс кырыылаах. Тигэн бүтэрдэххэ, хара сукунаҕа киэргэтэн кыһыл, күөх сукунанан билэлиибит.

Маннык саары этэрбэһи мээнэ киһи кэппэт, үксүн мааны дьон киэргэнэн кэтэллэр. Улахан уолбар Баанньаҕа үс саастааҕар тикпит саары этэрбэспин, араас оҥоһукпун кытта Ойуһардаах түмэлигэр биэрбитим.

Ыҥыыр ботото

Оҕонньорум Уйбаан тиит маһынан ыҥыыр оҥороро. Аныгы курдук уһанар тэрил хантан кэлиэй, ол иһин кыһалҕаттан араас тимиринэн бүргэс, ыһыы, о.д.а. оҥосторо.

Ыҥыыр аннынан уурарга бото диэн баар буолар. Дулҕа быыһыгар оҕо баттаҕын курдук сытан үүнэр, олус сымнаҕас, хагдарыйан кубаҕай моһуоннаммыт оту куулга эбэтэр матаҕаҕа тэҥ халыҥнаах гына сахсыйан угуллар. Ыҥыырга кэмнээн, сиэлинэн суон соҕус гына сап хатан, мас иннэнэн түөрт муннуктуу тигиллэр. Ону бото ситиитэ диэн ааттыыллар. Мантыҥ ат сиһин анньан бааһырдыбат, үс тарбах кэтитин саҕа халыҥнаах, тэбээтэххэ да ончу түспэт. Миинньэ сырыттахха, сылгы бэйэтин түүтэ сыстан, өссө бөҕөргүүр, онон уһуннук сылдьар.

Мас ыҥыыр анныгар ботото суох мииннэххэ, ыар ындыыттан ат сиһэ бааһыран иэдэйээччи. Оннук түбэлтэҕэ оҕо иигинэн соттоххо, бааһа түргэнник оһор буолара.

Араастан бары

Сэрии саҕана уончалаах оҕо этим. Үлэ боруонугар барбыт дьоҥҥо ичигэс таҥас тиктэрэллэрэ. Ийэм куобах тириитин имитэргэ, онон үтүлүк сирийэргэ үөрэппитэ. Дьонум үлэлэриттэн кэлэллэригэр төһө эмэ элбэҕи иистэнэн тоһуйарым. Оччолорго таҥас-сап кэмчи. Ол иһин сыалыһар тириититтэн этэрбэс оһо, эргэ саппыкы элээмэтиттэн аллараа өттүн иҥииринэн тигэрбит. Ону чаркы диэн ааттыыллара.

Мин тугу барытын туһаҕа таһаара сатыыр мөккүөннээхпин, ол иһин тугу да мээнэ бырахпаппын. Аны туран, көннөрү туһаҕа таҕыстын эрэ диэн буолбакка, оҥоһугум кэрэ көстүүлээх буоларыгар кыһанабын.

 

Дьэ, ити курдук Биэрэ кырдьаҕас сүбэ биэрэр.