Сайдыыбытын илиибитигэр ылыаҕыҥ!

23.05.2013 14:45 | Автор: Кыым | Көрдүлэр: 3562   
Печать

84655Сахабыт норуотун инники дьылҕатын туһунан санаа барыбытын долгутара улаатан иһэр. Хаһыаттарга да ол туһунан элбэхтик суруйаллар. Мин эмиэ онно кыттыһан — көрүүлэрбин үллэстиэхпин баҕардым. Биһиги, саха дьоно, сайдар баҕалаахпыт, үөрэхпит таһыма үрдүк, сытыы-хотуу, норуотун туһугар туруулаһар кыахтаах дьонноохпут, киэҥ сирдээхпит, элбэх сир баайдаахпыт. Туох тиийбэтий — норуоппут сайдыытын бигэ тирэҕин уурарбытыгар, олохпут тэтимнээхтик сайдарын ситиһэрбитигэр? РФ национальнай өрөспүүбүлүкэлэриттэн сайдыыларынан инники күөҥҥэ сылдьааччылар сүрүн сайдар тирэхтэрэ тугуй? Кинилэр күүстээх түмсүүлээх эбиттэр.

Түмсүүлээх өрөспүүбүлүкэ өрө тутар лиидэрдээх, ол эрэ киһини норуота Бэрэсидьиэн быһыытынан ылынар. РФ Бэрэсидьиэнэ ону билэр, инньэ гынан ол киһини өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнинэн туруорарга күһэллэр. Талар кыаҕы биэрбэттэр. Онон, дьиҥ иһигэр киирдэххэ, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнин норуот бэйэтэ талар.

Ситиһиилээх өрөспүүбүлүкэлэр норуоттарын бастыҥ дьонун дьокутаат оҥорон, парламеннара таһаарыылаахтык үлэлиирин ситиспиттэр. Ол түмүгэр, парламент норуота сайдар тирэҕэ буолар Төрүт Сокуону, сокуоннары ылыммыт. Онно тирэҕирэн Арассыыйа уонна өрөспүүбүлүкэлэр боломуочуйаларын үллэстиигэ сирдэрин, сир баайын, ол иһигэр сиртэн хостонору барытын, өрөспүүбүлүкэлэрэ бэйэтэ бас билэрин ситиспиттэр.

Түмсүүлээх норуот, парламент күүскэ өйүүр өрөспүүбүлүкэ Бэрэсидьиэнэ Федеральнай салалтаҕа аптарытыата улаатар. Оннук салайааччылар РФ салалтатыгар сабыдыаллыыр кыахтаналлар. Ол кыахтарын туһунан, федеральнай таһымтан өрөспүүбүлүкэлэрин сайдыытыгар элбэх көмөнү ылаллар. Онон маннык өрөспүүбүлүкэлэр киһи сөҕүөн курдук тэтиминэн сайдаллар.

Ол эбэтэр, түмсүүлээх норуот күүстээх парламеннаах, национальнай лиидэр таһымнаах бэрэсидьиэннээх уонна ол көмөтүнэн... сайдыыны ситиһэр дьоҕурдаах эбит.

Итиннэ биһиги национальнай өрөспүүбүлүкэлэр сайдар сүрүн суолларын көрөбүт.

Норуот кэскилин түстүүр сокуона барыбытыгар биир -- түмсүүлээх норуот сайдар.

Онтон биһиги, саха норуота, турукпут хайдаҕый?

Бүгүҥҥү туругунан, өрөспүүбүлүкэ бэрэсидьиэнигэр хандьыдааттары РФ Бэрэсидьиэнэ туруорар, Ил Түмэн бигэргэтэр. Ил Түмэн бэрэсидьиэн ананыытыгар сабыдыаллаабат. Онон, ис дьиҥэр, бэрэсидьиэммитин быһаччы В.В. Путин аныыр. Ким аныыр -- ол дьаһайар, соруйар.

Билигин биһиги национальнай лиидэрбит суох. Бэрэсидьиэммитин хаһан баҕарар уларытыахтарын сөп. Федеральнай салалта кими баҕарар бэрэсидьиэн оҥорор кыахтаах. Норуоппут онно сабыдыаллыыр кыаҕа да суох. Оттон, бүгүҥҥү туругунан, өрөспүүбүлүкэбит бэрэсидьиэнэ сахабыт норуотун дьылҕатын быһаарар кыахтаах соҕотох киһи.

 

Сокуону оҥорор үрдүкү уоргаммыт, Ил Түмэммит туруга хайдаҕый? Дьокутааттар үгүстэрэ уонунан сыл тухары уларыйбат, сааһырбыт дьон. Ил Түмэни кинилэр баһылаан-көһүлээн, иилээн-саҕалаан олороллор. Уота-күөһэ суох үлэ, норуот олоҕор туһуламмыт сокуоннар да, уураахтар да ылыллыбаттар, ситиһиллибит сатаан көмүскэммэт, федеральнай таһымҥа үлэ кыайтарбат, быыбардааччылары да кытта көрсүһүү, сүбэ-ама суох.

Ол түмүгэр, биһиги саамай сүрүн баайбытын, сайдыыбыт сүрүн тирэҕэ буолуохтаах сиртэн хостонор баайбытын барытын федеральнай былаас бас билэн олорор. Дьиҥинэн, “федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэ уопсай бас билиилэрэ” дэнэр эбит да, бары бырааппытын былдьаппыппыт. Итинтэн көстөр, Ил Түмэммит норуотун интэриэһин кыайан көмүскээбэтэҕэ.

Ити түмүгэр, “дотационнай өрөспүүбүлүкэ” аатыраммыт, федеральнай салалтаттан үп-харчы умналаһарга күһэллэбит. Көрдөһөр, умналаһар өрүт өрүү да истигэн, толоругас буолара өйдөнөр.

Суверенитеппытын толук уурдубут. Аҕыйах сир баайдаах тэрилтэлэрдээхпитин атыылаан бүтэрэн эрэбит. Интэриниэккэ суруйалларынан, оннооҕор өрөспүүбүлүкэбитин сүүһүнэн сыл сүрүн оттугунан -- гааһынан -- хааччыйыахтаах Орто-Бүлүүтээҕи гаас саппаастаах сири бас билэр барыстаах тэрилтэбитин атыылаабыппыт. Ону барытын атыылаатыбыт да, онтон туһаммыппыт көстүбэт. Көрдөһө-умналаһа сылдьан, баар баайбытыттан маттыбыт. Умнаһыт бурдугун тыал көтүтэр.

Устуоруйаттан ыллахха... Саха дьоно алаастарынан бытанан олорор кэмнэригэр, киэҥ аймаҕынан түмсүү туһалааҕын, барыстааҕын бастакынан өйдөөбүт дьон ийэ-аҕа уустарынан түмсэн сирдэрин кэҥэппиттэрэ, баайдарын-дуолларын хаҥаппыттара, олохторун тупсарбыттара. Кинилэр аймаҕынан түмсэри өйдөөбөтөх, ылымматах, көмүскэнэр кыаҕа суох, биирдиилээн олорор алаас ыалларын сирдэрин-уоттарын, сүөһүлэрин-астарын былдьаабыттара, бэйэлэрин үлэһит оҥостубуттара.

Түмсэр түгэни мүлчү туппут, хойутаабыт дьон дьадаҥы эрэйдээх олоҕор тиксибиттэрэ.

Оттон биһиги, аныгы сахалар, бүттүүн норуотунан түмсэр кэм кэлбитин өйдөөбөккө, түмсүбэккэ олороммут бары баайбытын: сирбит баайын, барыстаах тэрилтэлэрбитин -- былдьаттыбыт. Бу курдук олордохпутуна, биһигиттэн собуот, фабрика тэрийэр кыахтаах киһи да суох буолуо. Ол аата инникитин биһиэхэ тутуллар собуоттар, фабрикалар, сир баайын хостуур тэрилтэлэр хаһаайыннарынан халыҥ харчылаах атын омук дьоно буолуохтара. Биһиги кинилэргэ кыра хамнаска үлэлээн биэриэхпит.

Ол дьон барыстарын дойдуларыгар ыытыахтара. Атын түмсүүлээх, сайдыылаах омуктар олохторун тупсуутугар үлэлээн биэриэхпит. Түмсүүнү өйдөөбөккө, алааһынан биирдиилээн бытанан олорон эстибит төрүттэрбит дьылҕаларын суолунан баран иһэр буолбатахпыт дуо?

Өрөспүүбүлүкэ салайар эргимтэтэ, дьокутааттар, “норуоппут элитата” дэнэр дьон хамнастара сыллата улаатар, үлэлиир-олорор усулуобуйалара тупсар. Кинилэр харахтарынан көрдөххө, сылтан-сыл ахсын олох тупсан иһэр.

Онтон олохтоох дьон 70%-на кыаммат-түгэммэт кыһалҕалаах олохтоох, онтон 40%-на дьадаҥы эрэйдээх олоҕор олорор. Бу дьон олохторо тупсар чинчитэ өтөрүнэн көстүбэт.

СӨ үгүс бырагыраамаларыгар, былааннарыгар дуона суох үп көрүллэр буолан, күттүөннээх үлэ барбат -- онон дьон олоҕун таһымыгар сабыдыаллыыр кыаҕа суох.

Бүгүҥҥү турукпут ити курдук. Манна ким буруйдааҕый? Биһиги бэйэбит -- саха дьоно бука бары.

Арассыыйа сиртэн хостонор баайын саппааһын 40%-на сытар киэҥ сирдээх-уоттаах Саха сирэ араас баай дойдулар болҕомтолорун тардара күүһүрэн иһэр. Ол иһин федеральнай салалта биһиги өрөспүүбүлүкэбит бары быраабын ылан, анныгар уктар санаалаах курдук.

Оччотугар, уларыйбакка, бу билиҥҥи курдук мөлтөх, сатаан көмүскэммэт, туруулаһар кыаҕа суох олордохпутуна, кэлэр сылларга өрөспүүбүлүкэбит статуһун, киэҥ-куоҥ сирбитин сүтэриэхпитин сөп.

Ол дьон, биллэн турар, биһиэхэ өрүһүммэт, өрүттүбэт охсууну оҥоруохтара. Сайдар тирэхпитин төрдүттэн суох оҥоруохтара. Билиҥҥи курдук үпкэ ыктарыылаах, баай уонна сир-уот былдьаһыылаах былаҕайдаах кэмҥэ бэйэтин сатаан көрүммэт, дьаһаммат норуот дьылҕата биир -- эстии, симэлийии.

Билиҥҥи уустук турукпутун уларытар уонна норуоппут инники сайдыытыгар сабыдыаллыыр күүстээх хамсааһын суоҕа дьиксиннэрэр.

***

Кэмэ кэллэ, уолдьаста! Норуоппутун түмэргэ, дьылҕабытын илиибитигэр ыларга мин маннык этиилээхпин.

Быйыл күһүн биһиги олохпутугар сүҥкэн суолталаах Ил Түмэн дьокутааттарын быыбара буолаары турар. Бу быыбарга кими дьокутаатынан таларбытыттан саха норуотун инники дьылҕата тутулуктаах. Ил Түмэн -- саамай үрдүкү былааспыт, сайдыыны түстээччибит, сүрүн тирэхпит, дурдабыт-хаххабыт, бэрэсидьиэнтэн да үрдүк таһымҥа турар былаас уоргана.

Билигин дьоммут-сэргэбит өйө-санаата хайдаҕый? Биэс сыллааҕыта Ил Түмэн дьокутаатыттан тугу туруорсар этилэрий: куул уотурбаттан саҕалаан оскуола тутуутугар диэри көмө көрдөһүүтэ... Быыбардыыр-талар сүрүн куоһур тыл «биһиги улуус киһитэ», «аймаҕым», «көмөлөспүтэ», «көмөлөһүөх буолбута».

Төрүт Сокуоммутун көмүскээн, сокуону оҥорон сайдыыбытын түстүүр дьоммутун итинник өйүнэн-санаанан салайтаран талбыппыт. Бэрт элбэх чулуу дьоммут, “көмө оҥорор” кыахтара-баайдара суох буолан быыбардамматахтара. Ол түмүгэр, туһата суох парламеннаах олоробут.

Быйылгы быыбар уруккулуу өйүнэн-санаанан бардаҕына – парламеммыт оннунан хаалыа. Онтон атын буолар кыаҕа суох. Күүстээх парламеннаах буолар туһугар чулуу дьон дьокутаат буолуохтаахтар.

Күүстээх парламеннанар, норуоппутун түмэр туһугар Саха норуотун Кэнгириэһин кыаҕын туһаныаҕыҥ. Бу Кэнгириэс саҥа тэриллэригэр саха дьоно «сайдар суолбутун булуо, олохпутун уларытыа» диэн олус эрэнэ кэтэспиттэрэ.

Кэнгириэһи тэрийиэҕиҥ. Мунньахха бары нэһилиэктэртэн, куораттартан дэлэгээттэри талыаҕыҥ. Кэнгириэс бэбиэскэтин тутаах боппуруостара: норуоппут инники сайдыыта, омукпут түмсүүтэ, Ил Түмэн быыбара. Конгресс саҥа сыал-сорук туруорунан, саҥалыы тыыннаныахтаах. Салалтата, Сэбиэтэ саҥалыы талыллыахтаахтар. Кэнгириэскэ хара бастакыттан улахан суолта бэриллэн, киэҥ сырдатыы барыахтаах, дьон болҕомтото түмүллүөхтээх. Кэнгириэс бастакы тирээн турар соруга – Ил Түмэҥҥэ дьоммут чулуутун, бастыҥын быыбардыыры ситиһии. Итиннэ сүрүн оруолу Кэнгириэс Сэбиэтэ ылыахтаах. Ити Сэбиэт чилиэннэринэн дьон ытыктыыр, итэҕэйэр, ханнык да таһыттан сабыдыалга-кыһалаҥҥа бэриммэт, салалтаттан тутулуга суох, Ил Түмэҥҥэ дьокутаакка хандьыдаатынан туруоруммат дьон буолуохтаахтар. Сэбиэт бары хандьыдааттары үөрэтэн-ырытан, сөптөөх киһини бэйэтэ туруорунарын да ситиһэн – Ил Түмэн дьокутаата буолуохтаах дьону норуотугар ыйан биэриэхтээх. Хас биирдии быыбардыыр уокурукка кими дьокутаатынан талыыга тиийэ ыйыахтаах. Ол дьон быыбарданнахтарына, сахабыт норуота биир санааланан, түмсэр суолга киирбитэ көстүөҕэ. Норуотун туһугар үлэлиир эрчимнээх парламеннаныахпыт. Кэнэҕэскитин Кэнгириэс мунньаҕынан саҥа парламеҥҥа үрдук сыаллары-соруктары туруоруохпут, бастыҥмытын Бэрэсидьиэнинэн талыахпыт.

Бэрэсидьиэн, парламент, Саха норуотун Кэнгириэһэ, норуот бары биир санаалаах, биир сыаллаах-соруктаах буоларын ситиһиэхпит. Түмсүүлээх норуот туруорсуута эмиэ күүстээх.

Ол түмүгэр өрөспүүбүлүкэбит суверенитетын да төнүннэриэхпит, федеральнай былааһы кытары боломуочуйаны тыырсыы саҥа дуогабарын да түһэрсиэхпит. Онно олоҕуран, сирбит баайын сороҕо бэйэбит бас билиибитигэр хаалыа, федеральнай кииҥҥэ барар сиртэн хостонор баайбытыттан өлүүлэһиэхпит. Салайар дьоҕурдаах, талааннаах ыччаттарбыт собуоттар, фабрикалар хаһаайыннара буолалларын ситиһиэхпит. Үрдүк хамнастаах үлэ миэстэтэ элбиэҕэ. Улахан дохуоттаах, үгүөрү хамнастаах, үчүгэй олорор-үлэлиир, үүнэр-сайдар усулуобуйалаах, байылыат олохтоох, инникитигэр эрэллээх дьоллоох норуот буолар сүрүн сорукпутун толоруохпут.

Кэнгириэс мунньаҕын итинник сыаллаах-соруктаах бардаҕына, саха норуотун түмүөҕэ, күүстээх Парламены, норуот Бэрэсидьиэнин талары ситиһиэҕэ. Сайдыыбытын илиибитигэр ылыахпыт, бэйэбит дьылҕабытын бэйэбит даһайар буолуохпут. Саха омуга түмүстэҕинэ, өрөспүүбүлүкэ атын да норуоттарын түмэ тардыаҕа. Бары биир санаалаах, иллээх, түмсүүлээх, сайдыылаах өрөспүүбүлүкэҕэ олоруохпут.

 

Кэнгириэс тэриллиитэ, сыалын ситиһиитэ Бэрэсидьиэммит Е.А. Борисов сыһыаныттан быһаччы тутулуктаах. Муниципальнай тэрилтэлэр, СМИ, уопсастыбаннай тэрилтэлэр мунньах тэрээһинигэр, үлэтин киэҥник сырдатыыга күүскэ кытталлара эрэйиллэр.

Мунньах, Сэбиэт үлэлэригэр, быһаарыыларыгар салалта өттүттэн кыһалаҥ, орооһуу, сабыдыал суох буолуохтаах. Тутулуга суох көҥүл санаа баһылыахтаах. Дьон итэҕэлин Кэнгириэс оччоҕо эрэ ылыаҕа.

Бу тоҕоостоох түгэни мүлчү тутумуоҕуҥ! Мунньах төһө кыалларынан түргэнник ыҥырыллыахтаах. Холобур, бэс ыйыгар. Хойутуур табыллыбат. Саамай табыгастааҕа -- бэс ыйын 15 күнэ. Ыһыах кэмигэр Кэнгириэс норуотугар ыҥырыытын дьоҥҥо-сэргэҕэ тиэрдиэхтэрэ. Биир санааланыы, түмсүү үлэтэ бастакыттан далааһыннаныа.

Ытыктыыр киһибит Егор Афанасьевич! Түмсүүнү олоххо түргэнник киллэриигэ киэҥ далааһыннаах, эрчимнээх үлэ ыытылларын дьон-сэргэ күүтэр. Норуоппут национальнай лиидэрэ буоларгытын көрдөрүҥ.

Таптыыр сахам дьоно!

Хайыыбытый? Салгыы тулуйан, үчүгэй, байылыат олох кэлэрин кэтэһэн сытабыт дуу? Эбэтэр бэйэбит өйбүтүн-сүбэбитин холбооммут, күүспүтүн түмэммит, түмсэммит сайдыылаах, байылыат олоҕу оҥостобут дуу?

Барыта – бэйэбититтэн тутулуктаах.

Кэмигэр ылыстахпытына – саха сатаабатаҕа, кыайбатаҕа диэн суох.

Бары туруннахпытына – кыайыахпыт.

 

А.А. Кузьмин, Нам, 2-с Хомустаах.