Андрей Федотов: былаас баартыйата ССКП сыыһаларын хатылыыр

13.05.2013 15:59 | Автор: Владимир Степанов | Көрдүлэр: 3568   
Печать

953Андрей Сандаминович Федотов дьоҕурунан, кыаҕынан салайар үлэҕэ эдэр сылдьан өрө тахсыбыта.  Сэбиэскэй кэмҥэ национальнай өрөспүүбүлүкэттэн мээнэ киһини дойду хомсомуолун иккис сэкирэтээринэн өрө таһаарбаттара. 2000 с. Путин быыбарын ыстаабыгар үлэлээбитин, Ходорковскайы, «ЮКОС» импиэрийэтин суулларарга, олигархтары уодьуганныырга Арассыыйа судаарыстыбатын иннигэр улахан өҥөлөөҕүн билэбит. Ол киһибитин баһааҕырдар ис хоһоонноох информация былаас баартыйатын праймериһын кэнниттэн элбэхтэ тарҕанна. Бэл, «Сандаминовка» диэн тиэрмин айдылар.

Ити айдаан Дьокуускага праймериз күн кини А. Сокруттуун «биир ньыгыллары» «бэйэҕит олохтообут быраабылаҕытын кэстигит» диэн, бырачыастаан устуммуттарын кэннэ тахсыбыта. Тоҕо эмискэ «дьаарай оппозиционер» курдук көрүллүбүтүн бэйэтиттэн  ыйытыаҕыҥ.

–  Дьокуускайга Набережнай уокуругар, чиэһин, суобаһын атыылаабатах, сиргэ-буорга тэбистэрбэтэх норуот кыайда диэн сыаналыыбын. Онон бу киирсии Саха сиригэр гражданскай уопсастыба үөскүүрүгэр бириинсип суолталанна. «Саханефтегазсбыт» тойоно Никитин кыайыахтаах диэн, миигин утары араас ньыманы эрдэттэн туттубуттара. Оннооҕор ХИФУ салалтата Набережнайга олорор устудьуоннары уонна преподавателлэри хомуйарга уонна Никитиҥҥэ куоластатарга диэн бирикээс биэрбит этэ. Праймериз иннинээҕи киэһэ уокурукка 1200 выборщик  баара, тугу да гынналлар кыайабын диэн, чахчы эрэнэрим. Арай сарсыныгар эрдэ 7 чааска “Андрей Сандаминович, испииһэкпит 2700 киһи буолла” диэн соһуттулар. Түүн Глушколаах кистээн “10-с, 15-с оскуола дьонун эбии аҕаларга” диэн мунньахтаабыттар. Икки хонук иннинэ педколледжы уонна 26-с оскуоланы холбообуттара. Учаастакпар 9 чаас саҕана кэлбитим, устудьуоннары бөлөҕүнэн аҕалбыттара -- тураллар. «Испииһэк бэҕэһээ киэһэ 1200 киһилээҕэ, түүн эбиллэн 2700 киһи буолбут, туох дии саныыгытый, чиэһинэй дуо?» диэн ыйытабын. «Суох» дииллэр. «Эһигини Никитиҥҥэ куоластааҥ диэн аҕаллылар дуо?» диибин.   «Оннук» диэтилэр. Кыратык тыл эттим, куоластыыргытын бопсубаппын, ол эрээри суобаскытынан куоластааҥ диэтим. Быһаарыы ылылынна, ону толоруохтаахпыт дииллэр. Ол кэннэ А.Сокруттуун сүбэлэстибит. Дьокуускай куорат горкомун 1 сэкирэтээринэн үлэлиирбэр кини ССКП горкомун инструктора, кураторым этэ. «Быыбарга кытыннахпытына, былаас баартыйатын салалтата куоһуру сиэҕэр укта сылдьан, түүн хостоон таһаарар сүүлүктээһинин кытта сөбүлэспит буолабыт. Биһиги манна сөбүлэспэт биир эрэ суоллаахпыт – аккаастаныахтаахпыт. Атыннык санаабытын этиэхпит суоҕа» диэтим. Толкуйдаан баран 11 чааска «быыбартан устунабыт» диэн, куорат ааҕар хамыыһыйатыгар сайабылыанньа биэрдибит. Быыбар бүппүтүн кэннэ, 16 чааска, куорат ааҕар хамыыһыйатын бэрэссэдээтэлэ И.А. Николаев ыҥырыытынан кэлбитим. Кини дьоҥҥо биһиги сайабылыанньабытын, бэйэтин быһаарыытын аахта. Тыл көрдөөн, өйүү кэлбит дьоҥҥо махтанным. Ааҕар хамыыһыйаҕа «биир да сыыһаны таһаарбакка, чиэһинэйдик үлэлээтигит,  чиэскитин, киһилии дьоһуҥҥутун сүтэрбэтэххит иһин махтанабын. Эһигини араастаан ыга сатаабыттарын билэбин. Бүлүтүөннэри ааҕан баран туох буолбутун дьоҥҥо биллэриҥ» диэтим. Хамыыһыйа бэрэссэдээтэлэ куолаһы ааҕыы быраабылатын кытаанахтык тутуспут. Мин кыайбыппын билэн баран, бары ытыстарын таһыммыттар. Праймериз ити курдук драматическай тыҥааһыннаах ааста. Кинилэр чиэһинэйдик үлэлээбиттэрэ биһиги дьоммут кырдьыгы өрө тутар гражданскай позициялаахтарын көрдөрөр.

– Эйигин  “тоҕо праймеризка кытынна, «Биир ньыгыллартан» туспа Норуот фронун тэрийэ сылдьарый?” диэн муодаргыыллар.

–Мин баартыйа чилиэнэ буолбатахпын. Миигин норуот фронуттан ДОСААФ уонна Афганистан сэриитин бэтэрээннэрэ туруорбуттара. Баартыйа  2001 с. тэриллэригэр үлэлээбитим, бастакы бэлиитсэбиэт чилиэнэ этим. Онтон госсулууспаҕа сылдьар киһиэхэ көҥүллэммэтинэн тахсыбытым. Астаапкаҕа тахсан баран төттөрү киирбэтэҕим. Отой атын баартыйа буолбут этэ. Дьиҥэр, баартыйа 2000 сыллар саҥаларыгар дойдуну туруктаах оҥорорго үтүөтэ элбэх. Путин бастаан кэлэригэр икки сүрүн соруктааҕа: Кавказка сэриини тохтотон дойдуну ыһыллыыттан быыһааһын, уонна олигархтары уодьуганнааһын. Олигархтар Госдууманы, министиэристибэлэри атыылаһан олороллоро. Холобур, Нолуок министиэристибэтин кэллиэгийэтигэр «ЮКОС» үс киһитэ баара. Ходорковскай “Эмиэрикэ харчыта Арассыыйаны барытын атыылаһан салайа олорор” дии саныыра, онон ким да тыытыа суоҕа диэн куттаммата. Эмиэрикэ хапытаалын кытта дириҥ сибээстээх киһини тутар чахчы кутталлаах этэ. Ол эрээри Путин дьулуура АХШ Госдепартаменын ыйыытынааҕар күүстээх буолан тахсыбыта. Мин бөдөҥ нолуок төлөөччүлэри бэрэбиэркэлии Башкирияҕа үлэлиирбэр түүннэри-күннэри харабыллыы сылдьыбыттара. Оччолорго олохпор улахан куттал үөскээбитин сэрэйбэт да этим. Билигин Путин олигархтары кытта өлөр охсуһууга кыайбыт эбит диэн өйдүүбүн. Путин онно хоппута, элбэх олигарх кыраныысса таһыгар куоппута. Ол эрээри кинилэр билигин былааска баһылыыр баартыйаны атыылаһан киирэ сатыыллар. Березовскай “мин  тоҕо хампаанньаны атыылаһыахтаахпыный, менеджмени атыыластым да, кинилэр миэхэ үлэлээн бараллар” диэбит тылларын олигархтар «көмүс быраабыла» оҥосто сылдьаллар. Дуумаҕа өй-санаа, быһыы-майгы хайдах уларыйарын 90-с сыллартан, З.Корнилова үлэлиир эрдэҕиттэн, кэтээн көрөбүн. Билигин биир да дьадаҥы, боростуой киһи суох. В.Шандыбин бүтэһик оробуочай дьокутаат этэ. Урукку  курдук билигин идеология охсуһуута, бэйэ кырдьыгын туруулаһыы суох, сиэр-майгы умнуллубута ыраатта. Бөлөхтөр интэриэс, харчы, бүддьүөт иһин киирсэллэр. Гонтмахер института «билиҥҥи былаас соруга – былааһы материальнай сыаннаска кубулутуу уонна ону көмүскээһин буолар» диэн сөпкө этэр. Путин бүгүн кэлэн көрбүтэ – дойдуну эмиэ олигархтар баһылаабыттар.

– Бээрэ, кини ханна да барбатаҕа эбээт...

– Кини сабыдыала улахана, ол эрээри боломуочуйата кырата. Бэрэсидьиэн аата бэрэсидьиэн. Медведев болдьоҕун кэмигэр олигархтары хонтуруоллааһын сүппүтүн көрө сылдьаҕыт. Уонна хантан ылан киһи өйүгэр батан киирбэт хоруупсуйа  былаас үрдүкү таһымыгар тахса турарый? Соторутааҕыта РФ Бэрэсидьиэнин дьаһалтатын баһылыга С.Б. Иванов «Время»  биэриигэ чунуобунньуктар дохуоттарын туһунан «бу туох үлүгэрэй?» диэн ыйыппыттарыгар «Путин кытаанах этиилэрин сиэри-майгыны билиммэт чунуобунньуктарга   сэриини биллэрии» диэн өйдөөҥ диэбитэ. Дууһа атыылаһыллыыта биир – сыаната эрэ араас. Быыбарга боростуой киһини 1 тыһыынчаҕа атыылаһыахха сөп, оттон кинилэр дуоһунастарынан көрөн сыаналара үрдээн иһэр, 100 мөл. солк. тиийэ атыыланыахтара. Норуот балаҕан ыйын 8 күнүгэр атыыламмакка, өйө-санаата, сүрэҕэ ыйарынан куоластаатаҕына биирдэ кыайыан сөп дуо? Былааска тахсыбыт ааһар былыт албынньыттарыгар түбэһэн туох иэдээни оҥосторбутун ваучер холобуругар көрүөҕүҥ. Мин эмиэ бэлэми сии сытыам диэн атыыланан турабын – дьиэнэн ваучербытын барытын «Сахаинвеска» туттарбыппыт. 90-с сылларга эмискэ ССРС-пыт суох буолбута. Ыһыллыы-тоҕуллуу саҕаламмыта. Ити кэмҥэ тэлэбиисэргэ уот кугас эдэр уол – Чубайс тахсан «Сэбиэскэй былаас кэмигэр эһиги көлөһүҥҥүтүнэн баай-дуол бөҕө мунньуллубута, билигин судаарыстыба норуотун кытта ол баайы үллэстэр кэмэ кэллэ. Биһиги биирдиитэ икки «Волга» массыына сыаналаах ваучер таһаарабыт» диэн ымсыырдыбыта. Аас-туор олохтон, мал-сал, харчы тиийбэтиттэн эрэйи көрбүт сэбиэскэй киһиэхэ «Волга» массыына байылыат олох бэлиэтэ этэ. Чубайстаах салгыы «эһиги ваучеры ылыҥ, онтон хайдах икки «Волга» массыына буолан кэлэрин кэлин этиэхпит» диэбиттэрэ. Онтон сыл курдугунан «бу паайынан кыттыһар инвестиционнай пуондалары тэрийдибит, ваучергытын олорго угуҥ, өйдөөх, эргитиилээх ыччаттары бэлэмнээтибит, кинилэр харчыгытын үлүннэриэхтэрэ, «Волгаларгытын» аҕалан биэриэхтэрэ» диэбиттэрэ. Саха сиригэр итинник ыччат А.Федоров буолбута. Мин киниэхэ дьиэ кэргэним саамай улахан баайын – 5 ваучеры, уон «Волга» массыынаны саха киһитэ албынныа суоҕа диэн туттарбытым. Олигархтар ити курдук былааһы итэҕэйэрбитин туһанан үгүс ыал саамай улахан баайын барытын босхо хомуйан ылбыттара. «Сахаинвест» тугу эрэ гынара, биһиги ааппытыттан куулунан ваучеры сүгэн тиийэн собуоттары эҥин атыылаһар быһыылааҕа. Ити курдук норуот баайын сүүлүктээн ылбыттара. Билигин быыбарга итиннэ майгынныыр хартыына тахсар. Тиийиммэт, уустук олохтон эрэйдэммит дьон «ээ чэ, ким да дьокутаат буоллун, олоҕу син биир уларыппаппыт, саатар, аҕыйах харчыны ылан хаалыахха эбэтэр нэһилиэкпитигэр, улууспутугар туох эмэ тутуллан хааллын» диэн, эмиэ атыылана олоробут. Итинник харчылаах дьоҥҥо, олигархтарга куоластыырбыт сэрэхтээх. ССРС курдук Арассыыйабытын, өрөспүүбүлүкэбитин атыылыахпытын сөп. Путин ол иһин дойдуга балаһыанньаны көннөрө сатыыр. Гражданскай суобаһы уһугуннарыахха наада. 1 тыһ. солк. ылбытыҥ быыһаабат, оттон норуот интэриэһинэн салайтарыы судаарыстыба олоҕун тупсарыаҕа.

Норуот фрона ол иһин үөскээтэ. Ону баара, утарааччылар “Федотов бэйэтэ туһанаары тэрийдэ, кинини ким ыытта, туох интэриэстээҕий?” дииллэр. Миигинэ суох дьаралык ыйыыр чэпчэки буоллаҕа. Биир өттүнэн  Глушколааҕы өйдүүбүн.  Хомойуох иһин, кинилэр үүт-маас ССКП сыыһаларын хатылыы сылдьаллар. Ону эттэххэ, өйдөөбөттөр. Мин хомсомуол горкомун сэкирэтээринэн үлэлиир кэммэр гражданскай утарсыы күүскэ ырыанан саҕаламмыта. Норуот В.Цой уонна да атын көҥүл санаалаах рок мусукааннар ырыаларын ыллыыра. Ити былааһы олус кыйахыыра. Дьон санаатын тууйа сатаан, оччотооҕу былаас сыыһа үөһэ сыыһаны оҥороро. Бүгүн оннук балаһыанньа эргийэн кэлэн, хатыланан эрэр. Былаас биһигини, кинилэртэн атын санаалаах дьону, хайыан да билбэт. Ол иһин дьон сөбүлээбэт сыыһатын оҥорор. Мин хомсомуолга үлэлээбит урукку доҕотторум үксүлэрэ былааска сылдьаллар. Кинилэргэ этээччибин: «Горбачев Ельцини үүрбүт 1986 с. алтынньытааҕы пленумун ылан көрүҥ, миигин оннук оппозицияҕа үүрүмэҥ диибин. Сэриилэһиэхпин баҕарбаппын. Былаас онно тугу сыыспытай, Ельцини, Собчагы, Росселы үүрбүтэ. Оттон бу дьон ССКП  демократическай платформата этилэр. Туспа баран атын, ССРС-һы ыспыт хамсааһыны тэрийбиттэрэ». Мин тоҕо праймеризка кытынным? «Биир ньыгыллары» ССКП курдук сыыһалары оҥорумаҥ диэн сэрэтээри. Кыра сыыһалартан улахан судаарыстыбаннай кириисис үөскүөн сөп. «Биир ньыгыл Арассыыйа» Дуумаҕа сылдьар оппозиция баартыйалартан баһылыыр баартыйа ббыһыытынан дойду, уопсастыба туругун иһин эппиэтинэстээх. Ол иһин мин урукку ССКП сыыһаларын хатылаамаҥ диэн аһаҕастык этэбин. 1991 сыл хатыланнаҕына, иккис социальнай өрөбөлүүссүйэни дойду тулуйуо суоҕа, ыһыллыаҕа.

Билигин норуот фронун бастакы мунньаҕар бэлэмнэнэ сылдьабыт. Путин уопсастыбаны туруктаах оҥорор уонна судаарыстыбаны бөҕөргөтөр соругу туруорда, онно төһүү күүс буолуохтаахпыт. Ол иһин норуоту түмэр киэҥ хамсааһын наада.  «Биир ньыгыл» бүгүҥҥү туругунан норуоту түмэр, сомоҕолуур кыаҕа суох. Путин ол иһин баартыйа үрдүгэр турар гражданскай инициативаны түмэр структураны тэрийэ сатыыр. Ол эрээри былаас баартыйатын функционердара норуот фронун бэлитиичэскэй өлүк буолбут дьону тилиннэрэр миэстэ оҥостоору гыналлар, ону утарыахтаахпыт. Дэлэҕэ, Путин фронт салалтатыгар «Биир ньыгыл» салалтата уонна чунуобунньуктар суох буолуохтаахтар диэн ирдиэ дуо?! Путины өйүүр дьон мустан муус устар 12 күнүгэр норуот фронун тэрийбиппит. Инньэ гымматахха, «Биир ньыгыл» салалтата барыта норуот фронугар сүүрүөҕэ. Праймеризка мин уокурукпар турбут баартыйа чилиэнэ дьон аҕытаассыйалыыр листовкаларыгар бука бары баартыйа чилиэнэбит диэбэтилэр. Баартыйаҕа сыһыана  суох курдук, норуот фронуттан турдубут диэбиттэрин бэлиэтии көрдүм. Баартыйаны норуот сөбүлээбэт оҥорон баран, аны норуот фронугар көһө сатыыллара дьиксиннэрэр.

****

Бу күннэргэ Саха сирин «биир ньыгыллара» А.Ким-Кимэн салайааччылаах бэйэлэрин  норуоттарын фронун тэрийэн сүүрэ-көтө сылдьаллар. Ким-Кимэн В.Путин сүрүн ирдэбилин толорон, фроҥҥа сылдьар кэмигэр баартыйа чилиэнэ буоларын тохтотто. Бэс ыйыгар буолуохтаах Норуот фронун тэрийэр Бүтүн Арассыыйатааҕы мунньахха биһиэннэрэ иккиэн кыттаары сылдьаллар...