"Чиэһинэй быыбар иһин» хамсааһыны өйөөн ааспыт субуотаҕа дойду үрдүнэн элбэх миитиннэр буолан аастылар. Бу тэрээһиннэр регионнарга соччо маассабайа суох буоллахтарына, Москубаҕа Болотнай болуоссакка 36 тыһ. киһи таҕыста (ИДьМ дааннайа). “Арассыыйаҕа өҥнөөх өрөбөлүүссүйэ наадата суох” диэн билиҥҥи былааһы өйөөччүлэр Поклоннай Хайаҕа 138 тыһ. буолан муһуннулар (официальнай ааҕыы). Бу – кэнники 20 сылга саамай улахан аахсыйалар. Санаттахха, 300 тыһ. киһилээх демократияны өйүүр миитин Москубаҕа 1990 с. тохсунньутугар Манежнай болуоссакка буолбута.

“Биир ньыгыллары” демократия суоҕа атахтаата

Миитиннэр эйэлээхтик аастылар. Оттон оптуорунньукка Госдуумаҕа мантан сылтаан айдаан тахса сырытта. “Ньыгыллар” Госдуума бары баартыйаларын аатыттан “өҥнөөх өрөбөлүүссүйэни” утарар холбоһуктаах сайабылыанньа ыла сатаатылар. Кинилэр “Арассыыйаҕа хаан тоҕорго интэриэстээх күүстэр бааллар, Березовскай ыччаты сэбилэнэргэ ыҥырар, АХШ биһиэхэ “арабтар саастарын” хатылаары оҥостор, кимнээх эрэ быыбар саҕана уулусса айдаанын тэрийээри балаакка атыылаһаллар, онон ити дьон наһаалыылларын тохтотор наада” диэн ыҥырдылар. Дуума кыра баартыйалара бары ити этиини өйөөбөтүлэр.

Эсер Геннадий Гудков маассабай бырачыас тоҕо үөскээбитин ырытарга, биир уопсай түмүккэ кэлэргэ ыҥырда. Жириновскай: “Поклоннай хайаҕа Кириэмилгэ бокулуоннааччылар мустубуттара”, – диэн этиһиини тарта. Онтон үргүлдьү: “"һиги дөйөн олороҥҥут, түргэн быһаарыы ылбаккаҕыт дойдуну өрөбөлүүссүйэҕэ тиэртигит... Эһиги манна биһиги айахпытын бүөлээбиккит. Билигин боруобалаан ол уулуссаҕа тахсыбыт дьон айаҕын бүөлээҥ!” – диэн силбиэтэннэ, улахан айдааны тоҕо тарта. ЛДПРдар трибунаны былдьыы сыстылар. Бу айдаан дириҥээбэтэ эрээри, сайабылыанньа ол курдук ылыллыбакка хаалла.

В.Путин бу күннэргэ быыбар хампаанньатыгар эрэллээх дьонун кытта көрсүһүүтүгэр “быыбарга  “Биир Ньыгыл Арассыыйа” мөлтөх түмүгү көрдөрбүтүгэр быыбар тэрээһинэ сыһыана суох, ити барыта “ньыгыллар” демократияны сайыннарбатахтарын түмүгэ” диэн сыанабыл быста. Ол эбэтэр, ити барыта “баартыйа дьон кыһалҕатын кэмигэр, сиэрдээхтик быһаарбакка” олорбутуттан тахсыбыт. Ону чахчы билэр дьон буолан, сөбүлэһэбит. Саха сиригэр нэһилиэнньэ Е.Борисовы өйөөбөтөҕө буоллар, баартыйа ылбыт бырыһыана өссө хаахтыйыа этэ.

В.Путин бэрэсидьиэн буолар түгэнигэр “сиэрэ суох байыы нолуогун” (налог на роскошь – олус улахан дьиэ, сир, сөмөлүөт, супермассыына, суперяхта диэн чуолкайдаата) киллэриэх, 5-7 сыл иһигэр олорор дьиэ боппуруоһун быһаарыах буолан эрэннэрдэ. Кини Уһук Илини сайыннарар госкорпорацияны (Шойгу этиитинэн) тэрийиэм диэбитэ биһиэхэ быһаччы сыһыаннаах. Бу сыалга резервнэй пуонда харчыта барыа үһү. Ити өлгөм харчыны батыһан бу диэки элбэх киһи кэлэр буолуохтаах. Биллэн тутар, бу туспа тиэмэ.

Медведев былаас тиһигин салгыы сымнатар

2011 сыл алтынньытыгар бэрэсидьиэн Д.Медведев бэйэтин өйөөччүлэрин уопсастыбаннай кэмитиэтин тэрийбитэ. Кэмитиэккэ дойду биллэр бэлиитиктэрэ, күбүрүнээтэрдэр, регионнар, уопсастыбанай хамсааһыннар, улахан биисинэс, айар интэлигиэнсийэ бэрэстэбиитэллэрэ киирбиттэрэ. Биллэрин курдук, В.Путин бэрэсидьиэн буоллаҕына, Медведев премьер буолуохтаах диэн. Онон бу кэмитиэт саҥа бырабыыталыстыба дойду бары уопсастыбаннай-бэлитиичэскэй күүстэрин кытта ыкса сибээстээх үлэлиирин хааччыйыахтаах. Бастакы көрсүһүүтүгэр Д.Медведев: "Все, ради чего мы встретились – это... борьба за лучшее будущее нашей страны. В любом случае мы должны двигаться вперед, и мне бы хотелось обсудить то, как нам заниматься модернизацией нашего государства и общества в ближайшие годы", – диэбитэ.

Алтынньыттан ыла “бүтүн үйэ” устан ааста да диэххэ сөптөөх улахан хамсааһыннар, уларыйыылар таҕыстылар. Дойду бэлитиичэскэй балаһыанньата билигин букатын чыҥха атын. “Биир ньыгыл Арассыыйа” баартыйа, адмресурс, “былаас бэртикээлэ” аҥаардастыы “бөө” диэн олорор кэмнэрэ аастылар.

Манна биири бэлиэтиир тоҕоостоох, Медведев бэлитиичэскэй тиһиги сымнатар туһунан өрүү да этэрэ. Ол эрээри дойдубут салаллар массыыната, аппараата көнтөрүгэ, ардыгар, уларыйарга баҕата суоҕа бу дьыаланы уһаппыта чахчы. Дойдуга демократтыы уларыйыылары быыбар кэнниттэн буолан ааспыт миитиннэр, уопсастыба туруорсуута түргэтэппитэ көстөн турар. Бэлиитикэ тиһигэ олох, уопсастыба хаамыытыттан хаалыа суохтаах. Хаалар түгэнигэр, ССРС ыһыллыытын курдук кыайан хонтуруолламмат түгэн үөскүөн сөп. Ааспыт үйэтээҕи өрөбөлүүссүйэттэн, хас да сэрииттэн, репрессияттан  сүрэҕэ саллыбыт норуот ол хатыланыан баҕарбат.

Олунньу 6 күнүгэр бэрэсидьиэн бэйэтин өйөөччүлэрин кытта көрсөн, дойду бэлиитикэтигэр тахсыахтаах сымнатыылар тустарынан кэпсэттэ. Киирии тылыгар “тиһэх көрсүһүүбүтүттэн ыла улахан уларыйыылар таҕыстылар: олохпут быдан бэһиэлэй буолла” диэн баран, Госдуумаҕа манна сыһыаннаах сокуоннар барыллара киирбиттэрин уонна олор ааспыт сыл сааһыгар оҥоһуллубуттарын (ахсынньы ыйга миитинтэн кыһаллан буолбакка) кэпсээтэ. Медведев этэр сокуоннара дойдуга быыбар түмүгэр быһаччы дьайар кыахтаахтар, онон бэрэсидьиэн быыбарын иннигэр ылыллыахтарын сөп.

Медведев: “Мин Анал этиибэр ахтыллыбыт реформа дойду олохтоохторо бэйэлэрин гражданскай уонна бэлитиичэскэй бырааптарын толору туһанар кыахтарын хааччыйыаҕа. Ону таһынан, бэлиитикэ тиһигэ сайдыытын хааччахтыыр мэһэйдэри туоратар соруктаах. Сорох гражданнар билиҥҥи баартыйалары дьон интэриэһин туруорсааччы курдук ылымматтар... Билигин дьон уларыйда, былаас ону учуоттуохтаах.  Онон систиэмэ сымнааһына баартыйалары регистрациялааһыны чэпчэтииттэн саҕаланыахтаах”, – диир.

Бэрэсидьиэн регионнар салайааччыларын аһаҕас быыбардарын төннөрүүнү уонна регионнар Госдуумаҕа бэрэстэбиитэллэнэллэрин Арассыыйа демократията сайдыытын биир тутаах боппуруоһунан ааҕар. Гражданскай быраап элбээһинэ – судаарыстыба хаачыстыба өттүнэн сайдыытын көстүүтэ.

Медведев былааһы бэйэтин, сокуону оҥоруу уонна  былаас ыытар үлэтин сырдатыы адьас мөлтөҕүн ыйда. Соторутааҕыта МГУ устудьуоннарын кытта көрсүһүүгэ тахсыбыт холобуру кэпсээтэ. Устудьуоннар “саҥа сокуонунан, баартыйалар эрэ туруорбут дьонноро бэрэсидьиэн “сиидэтигэр” киирэллэр, ол аата, адьас, туох да уларыйбат эбит” диэбиттэр. Бэрэсидьиэн “оттон бу сокуон барылыгар гражданин бэйэтин туруорунарын туһунан баарын билбэккит дуо?” диэн ыйыппыт. Устудьуоннар ол туһунан истэ-билэ иликтэр эбит. “Ол аата, биһиги тустаах сокуоннары дьоҥҥо киэҥник тиэрдэр, дьүүллэһиигэ кытыннарар кыах уон гыммыт биирин да сатаан туһаммаппытын көрдөрөр” диэн хом санаатын эттэ.

Госдуума дьокутааттарын талыы туһунан саҥа сокуон бүтэн эрэр эбит. Дойду ахсааннарынан тэҥ кэриэтэ быыбардааччылаах 225 уокурукка үллэһиллиэхтээх. Дойдуга 108,21 тыһ. быыбардааччы баар буоллаҕына, 1 дьокутаат 481 тыһ. быыбардааччыттан талыллар. Оччотугар, Саха сириттэн 1 дьокутаат талылларыгар тиийэр, иккилии-хастыы дьокутааттанарбыт тохтуур, онон ити биһиэхэ төһө туһалаах сокуон буолара биллибэт. Чэ, дьүүлгэ таһаардахтарына көрүөхпүт.

Бэрэсидьиэни кытта кэпсэтиигэ Красноярскай, Краснодар кыраайдарын баһылыктара Л.Кузнецов,  А.Ткачев кытыннылар. Кузнецов “регионнарга анаммыт күбүрүнээтэрдэри Москуба интэриэһин көрөр дьон курдук саныыр буолбуттара чахчы” диэбитин Медведев сөбүлүү истибэтэ. Күбүрүнээтэрдэри анааһын дойдуну ыһыллыыттан, сепаратизмтан көмүскүүр сыаллаах оҥоһуллубуттарын санатта. Ол да буоллар, анаммыт дьон федеральнай киин диэки хайыһаллара элбэҕин кытта сөбүлэстэ, быыбар дьон көрдөһүүтүнэн төннөр диэтэ.

А. Ткачев “алта сыллааҕыта күбүрүнээтэрдэр ананар буолбуттарын сөбүлээбэтэҕим, алҕас дии санаан саарбахтаабытым, баартыйа ити быһаарыытын ылымматаҕым” диэн кырдьыгынан билиммитин Медведев сөбүлүү иһиттэ. Ткачев “күбүрүнээтэрдэр үлэлэрин дойду салалтата түһэрэр киритиэрийинэн буолбакка, нэһилиэнньэ итэҕэлинэн туһанар рейтиннэринэн сыаналыахха” диэбитин сэргээтэ. Ткачев кыраайыгар мээрдэри, оройуон баһылыктарын эмиэ итинник “сиидэлиир” эбит. Кинилэр нэһилиэнньэҕэ рейтиннэрэ 30 бырыһыантан түстэ да, туох да кэпсэтиитэ суох уурайар сайабылыанньа суруйтарар бэрээдэги олохтообут (дьыалатыгар хайдаҕын билбэппит, айдааннаах Кущевскай эмиэ Ткачев салайар кыраайыгар баарын санатабыт). “Мунньахтарга итинник мээрдэр бастарын быһа тардабыт” диэн бэрэсидьиэни күллэрдэ. Медведев бу сокуон барылыгар бэрэсидьиэн күбүрүнээтэри устар кыахтааҕа ыйыллыбытын санатта. Хоруупсуйаны утары охсуһуу чэрчитинэн, үрдүкү салайааччылар хамнастарын эрэ буолбакка, хамнаабат баайдарын (дьиэлэрин-уоттарын, массыыналарын, сирдэрин уо.д.а.) хайдах атыыласпыттарын отчуоттуулларын курдук сокуону оҥорон Госдуумаҕа киллэриэм диэтэ.

Салгыы күбүрүнээтэрдэр талыллар болдьохторун туһунан кэпсэттилэр. Манна Медведев сокуон барылыгар күбүрүнээтэри икки болдьоҕунан хааччахтыыр усулуобуйаны  киллэриэххэ сөбүн эттэ. Дьэ манна улахан мөккүөр барыан сөп. Күбүрүнээтэр икки болдьох олорон баран, били В.Путин курдук, биир болдьоҕу көтүтэн баран салгыы талыллар дуу, суох дуу? Сокуон ити чааһыгар дьэҥкэ буолара наада. Былаас бары таһымыгар, бэрэсидьиэҥҥэ тиийэ болдьох туһунан чуолкайдааһын хайаан да оҥоһуллуохтаах.

Бэрэсидьиэн өйөөччүлэрин кытта саҥа бэлитиичэскэй систиэмэ туһунан кэпсэтиини: “Аны аҕыйах ыйынан, бу сокуон үлэлээн бардаҕына, Арассыыйа букатын атын дойду буолуоҕа. Барыта олус бэһиэлэй буолуо, хас биирдии киһи бэйэтигэр барсар дьүөрэлээх баартыйатын булуоҕа”, – диэн түмүктээтэ.

Бу мунньахха ити этиллибит кэпсэтиини сэргэ, аан дойдуга саҕаламмыт “аһаҕас бырабыыталыстыба” бырайыагар кыттарбыт сөп диэтилэр. Бэрэсидьиэн кэмитиэккэ бу хайысханан дьарыктанар оробуочай бөлөҕү тэрийэн үөрэтэллэригэр, тустаах докумуоннары бэлэмнииллэригэр сорудахтаата. Санаттахха, “Аһаҕас бырабыыталыстыба партнерствота” (Партнерство “открытое правительство”), АХШ уонна Бразилия бэрэсидьиэннэрин көҕүлээһиннэринэн, 2011 сыл балаҕан ыйын 20 күнүгэр ХНТ Генеральнай Ассамблеятын 66-с сиэссийэтигэр ылыллыбыта. Бу тэрилтэ хоруупсуйаны утары охсуһууга, судаарыстыба салалтатын тупсарыыга, судаарыстыба өҥөтүн хаачыстыбатын үрдэтиигэ, ресурсаларын көдьүүстээхтик салайыыга аан дойду судаарыстыбаларын бииргэ түмэн үлэлэһэр соруктаах.

* * *

Бу кэпсэтииттэн сылыктаатахха, былаас оппозиция туруорсуутун уруккуттан киллэрэр былааннаах курдук буолан тахсар.