Уһук Илин сайдар саҕахтара

06.02.2015 17:52 | Автор: Admin | Көрдүлэр: 3685   
Печать

_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyТохсунньу 30 күнүгэр Москубаҕа “Уһук Илин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын түргэтэтэргэ күүһү түмүү” (“Консолидация усилий по ускоренному социально-экономическому развитию Дальнего Востока”) диэн бүтүн Арассыыйатааҕы Төгүрүк остуол буолла.

_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyТэрийээччилэр: РФ Уһук Илин сайдыытын министиэристибэтэ (УИСМ), Г.В. Плеханов аатынан Арассыыйа Экэниэмикэҕэ университета (АЭУ). Төгүрүк остуол чопчу бу университет дьиэтигэр буолла.

 

Түмсүү төрүөтэ тугуй? Былырыын УИСМ урутаан сайдар сирдэр – УСС (территории опережающего социально-экономического развития – ТОР) туһунан нуорма-быраап кэлим аакталарын, судургутук эттэххэ – сокуоннары ылынарга этии киллэрбитэ. Сокуон хайдах үлэлиэхтээҕин бу сугулааҥҥа дьүүллэстилэр.

Улахан тэрээһиҥҥэ РФ Бэрэсидьиэнин Дьаһалтатын, Федерация Сэбиэтин, Судаарыстыба Дууматын, УИСМ, Үп, Экэниэмикэ сайдыытын министиэристибэлэрин, Уһук Илин субъектарын бэрэстэбиитэллэрэ, стратегическай былаан, национальнай уонна эрэгийиэннээҕи экэниэмикэ эйгэтигэр үлэлиир учуонайдар, Уһук Илин кыһалҕатынан дьарыктанар эспиэрдэр уонна сырдатар эйгэ үлэһиттэрэ кытыннылар.

 

“ТОР” оннугар кэлиҥҥи кэмҥэ “ТОСЭР” (территории опережающего социально-экономического развития) диэн тиэрмини туттар буоллулар (ону биһиги судургутук УСС диэн суруйуохпут). Манна анаммыт саҥа сокуону араастаан ааттыыллар – “бастакы хардыы”, “эспэримиэн”, “саҥа кыахтары арыйар түннүк”, “кыаҕы биэрэр түгэн”, о.д.а.

 

Миниистиэристибэ

 

_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copy_copyКэпсэтиини Уһук Илин сайдыытын миниистирэ Александр ГАЛУШКА саҕалаата.

Бастатан туран, УСС туһунан сокуон бастакы соруктарын билиһиннэрдэ. Ол – инвестордарга анаан инфраструктураны бэлэмнээһин, урбааҥҥа сөптөөх усулуобуйаны тэрийии, нолуокка чэпчэтиилэр, о.д.а. Кини этэринэн, Уһук Илиҥҥэ үлэлиир баҕалаах Азия-Чуумпу далай (АТР) дойдуларын бөдөҥ инвестордарын кытары 20-тэн тахса меморандумҥа илии баттаспыттар. 400 былаһаакканы үөрэппиттэр, 14 бырайыагы бигэргэппиттэр. “Бу буолар – ханнык баҕарар сааҥсыйаларга биһиги хардабыт”, – диир миниистир.

Ол эрээри, УСС туһунан сокуон – бастакы эрэ хардыы. “УСС, кырдьык, олус улахан суолталаах, онно тирэҕирэбит. Ол эрээри, манан муҥурданан хаалбакка, Уһук Илин кэлим сайдыытын туһунан толкуйдуохтаахпыт!”

“Биһиги хас биирдии тосхолго “Уһук Илин салаата” баар буоларын уонна эрдэттэн үбүлэнэрин туруорсабыт” – диэн туран, А.Галушка соторутааҕыта ылыллыбыт “2016-2020 сс. РФ-га физическэй култуура уонна спорт сайдыыта” тосхолго ити усулуобуйа тутуһуллубутун туһунан эттэ. Уонна мантан ыла атын да федеральнай тосхоллор Уһук Илин туһугар үлэлиэхтэрэ диэн эрэннэрдэ.

“Биһиги манна Арассыыйа атын эрэгийиэннэриттэн дьон олоро кэлэрин ситиһиэхтээхпит”, – диир УИС миниистирэ. Бу соругу түргэнник уонна туһалаахтык ситиһэр туһуттан, салалта ураты, эттээх-сииннээх быһаарыыларын ылыныан наада. Онуоха УИСМ атын федеральнай министиэристибэлэри кытары ыкса үлэлиэхтээх.

 

УСС уопутун атын дойдулар бэлиэр туһана сылдьаллар. Холобур, былырыын экэниэмикэтин туругунан аан дойдуга инники күөҥҥэ тахсыбыт Кытай түөрт итинник УСС-ы тэрийэн саҕалаабыта. Ону билигин дойдуга барытыгар тарҕаталлар. Оттон кэлиҥҥи отут сыл устата мөлтүү быһыытыйбыт Японияҕа эмиэ итиниэхэ майгынныыр бырайыактары үлэлэтэн эрэллэр – экэниэмикэлэрэ урукку курдук туруктаах уонна бастыҥ буоларын туһугар.

 

УИС миниистирин солбуйааччы, статс-сэкирэтээр Кирилл СТЕПАНОВ Уһук Илин социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытын сокуон өттүнэн хааччыйыы уонна судаарыстыба тосхоллорун үлэҕэ киллэрии мэхэньиисимнэрин туһунан сиһилии кэпсээтэ. Кини этэринэн, маныаха сүрүн оруолу УСС-тар ылыахтаахтар.

“Бу сокуон үлэлиир бастакы үс сылын устата, биһиги чопчу биир макро-эрэгийиэн түргэнник сайдыытын тирэҕэ буолар тэрилтэлэри үөскэтии хайдах курдук табыгастааҕын дакаастыахтаахпыт уонна көрдөрүөхтээхпит. Маннык бэртээхэй түгэни мүлчү тутарбыт табыллыбат”, – диир миниистир солбуйааччыта.

 

Ырытааччылар

 

Бэйэрин санааларын былаас федеральнай уорганнарын бэрэстэбиитэллэрэ тиэртилэр. Олор истэригэр – Плеханов аатынан АЭУ билимҥэ салайааччыта Сергей ВАЛЕНТЕЙ, РФ Экэнэмиэкэ сайдыытын министиэристибэтин иһинэн үлэлиир “Макро-экэнэмиичэскэй чинчийии института” ФБНУ дириэктэрин солбуйааччы Александр ВИССАРИОНОВ уо.д.а. бааллар.

РФ Бэрэсидьиэнин Дьаһалтатын Эспиэрдэр салалталарын салайааччы Владимир СИМОНЕНКО бу саҥа сокуон Уһук Илин Федеральнай уокуругун сайдыытыгар төһүү буоларыгар бигэ эрэллээх. “Уһук Илин сайдарын туһугар биһиги хайаан да бары өттүнэн көмөлөһүөхпүт”, – диэн этиилээх.

Министиэристибэ бу хайысхаҕа үлэтин Федерация Сэбиэтин чилиэнэ Вячеслав ШТЫРОВ эмиэ өйүүр. Кини этэринэн, кэлим уонна туруктаах сайдыыга сыһыаннаах олус элбэх кыһалҕа, боппуруос баар. Ону ситиһэргэ нуорма-быраап базатын оҥорууга бытархайыгар тиийэ үлэлэниллиэхтээх.

Госдуума Эрэгийиэн бэлиитикэтигэр, Хоту сир уонна Уһук Илин кыһалҕаларыгар сис кэмитиэтин чилиэнэ Иван АБРАМОВ УСС туһунан сокуону оҥорууга УИСМ-ы кытары бииргэ, таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрин аҕынна. “Сокуон иккис ааҕыытыгар 200-тэн тахса көннөрүү киирбитэ. Ону барытын сыныйан үөрэппиппит. Бу сокуон – Уһук Илин кэлим сайдыытыгар туһуламмыт бастакы хардыы. Күн бүгүн үөскээбит быһыы-майгы эрэгийиэн тастан киирэр табаары, өҥөнү солбуйар оҥорон таһаарыыны сайыннарарыгар кыах биэрэр”.

Сугулаан биир сүрүн тэрийээччитэ, Плеханов аатынан АЭУ ректора Виктор ГРИШИН эппитинэн, бу үөрэх кыһатын бэрэпиэссэрдэрэ, уһуйааччылара уонна эспиэрдэрэ УИСМ-ҥа аналлаах докумуоннары, методикалары оҥорорго бэлэмнэр.

 

Төгүрүк остуол кыттыылаахтарын бары ыйытыыларыгар УИСМ үлэһиттэрэ толору хоруйдары биэрдилэр. Биир сүрүн түмүк санаа – УСС-тары сэргэ, Арассыыйа илиҥҥи сирдэрэ барыта кэлимник сайдалларын ситиһиллиэхтээх. Оччотугар, бу дойду олорорго, үлэлииргэ уонна сынньанарга да табыгастаах буолуохтаах.

 

Саха сирин санаата

 

Улахан сугулааҥҥа РФ Бэрэсидьиэнигэр Саха сирин бастайааннай бэрэстэбиитэлэ Алексей СТРУЧКОВ кытынна. Кини УСС-тары сэргэ, Уһук Илин кэлим сайдыытыгар болҕомто ууруллуохтаах диэн санааҕа сөбүлэһэр. Онуоха, бастатан туран, инфраструктура эбийиэктэрин тутуллуохтаах.

А.Стручков билигин да ситэ болҕомто уурулла илик кэккэ түгэнин ыйда. “Үрдүк технологиялаах саҥа тэрилтэлэри үөскэтэрбитигэр хайаан да ыалларбыт – АТР дойдуларын – күүстээхтик күрэстэһэр кыахтарын учуоттуохтаахпыт. Онон, ураты усулуобуйаны тэрийии, нолуокка чэпчэтии биһиэхэ улахан суолталаах. Ол түмүгэр, Уһук Илин инвестицияны тардыыга инники күөҥҥэ тахсыаҕа. УСС туһунан сокуон ылылынна да, туох баар кыһалҕа тута быһаарыллан хаалбатын өйдүүбүт. Онон, бу сокуоҥҥа олоҕуран, бэрт түргэнник анал нуорма-быраап аакталарын ылына охсуохтаахпыт” – диэн А.Стручков көрсүһүү кыттыылаахтарыгар эттэ.

Мустубут дьон Саха сиригэр тэриллиэхтээх УСС былаанын, онуоха судаарыстыба өттүттэн туох өйөбүл оҥоһулларын, судаарыстыба уонна чааһынай тэрилтэлэр бииргэ үлэлэрин сайыннарыыга биһиги полпредпыт этиилэрин кытары билистилэр.

 

Ыйытыылар

 

Уһук Илин сайдыытын миниистирэ А.Галушка суруналыыстар ыйытыыларыгар хоруйдаата. Тус бэйэм хас да ыйытыыны биэрдим.

 

– Дойдуга кириисиһи утары үлэ былаана ырытылла сылдьар. Бу былааҥҥа Уһук Илин туһунан туох киириэй, ханнык боппуруос инники күөҥҥэ туруой?

– Бырабыыталыстыба кириисиһи утары охсуһар бастакы, 60 пууннаах былааны оҥордо. Бу былаан – “аһаҕас” докумуон. Онон, бары эрэгийиэннэр, ол иһигэр биһиги, бэйэбин уратыбытын учуоттаан туран этиилэри бэлэмниибит. Тус бэйэм бу үлэни ыытар хамыыһыйаҕа баарбын. Уһук Илин бары эрэгийиэннэрин, ол иһигэр Саха сирин кытары, чопчу боппуруостары-кыһалҕалары ырыттыбыт. Ону министиэристибэбит саайтыгар киллэрдибит. Уһук Илин хас биирдии субъега бэйэтэ кириисиһи утары охсуһар былааннаах буолуоҕа (ону олунньу 2 к. Владивостокка буолбут вице-премьер Ю.Трутнев салайааччылаах мунньахха көрдүлэр – М.Х.).

Солкуобай мөлтүү турар кэмигэр ханнык эрэгийиэн эбэтэр салаа барыстаах хаалыан сөбүн көрөн олоробут. Холобур, бу үөскээбит быһыы-майгы “АЛРОСА” хампаанньаҕа туһалаах буолуон сөп. Билэрбит курдук, АЛРОСА Саха сирин экэниэмикэтигэр, бүддьүөтүгэр улахан суолталаах. Бородууксуйатын дуоллар 30 солк. эрдэҕинэ батарарынааҕар, билигин икки төгүл үрдээбитин кэннэ атыылыыра быдан туһалааҕа өйдөнөр. Ол аата, ылар үбэ-харчыта эмиэ икки төгүл үрдээтэ, оттон үлэ ороскуота эбиллибэтэ.

Дойду үрдүнэн бырамыысыланнас оҥорон таһаарыыта ахсынньыга 3,9 % үрдээтэ. Экэниэмикэҕэ тастан дьайыы күүһүрбүт кэмигэр, олох омсолоох эрэ өрүттэрин көрөн олорбокко, биһиги сайдыы туохтан тирэхтэнэн тахсыан сөбүн үөрэтиэхтээхпит. Туох кыахтаахпытын көрөн, онно тирэҕирэн, ол тула күүһү түмэн, ситиһиигэ тиийиэхтээхпит. Итинник кыах Уһук Илиҥҥэ барытыгар да, Саха сиригэр да баар.

– Уһук Илин олохтоохторугар 6 гектардаах сири хайдах үллэриэхтэрэй?

– Ону Экэниэмикэ сайдыытын министиэристибэтин кытары тобула сылдьабыт. Сир РФ гражданнарыгар – Уһук Илин олохтоохторугар уонна манна көһөн кэлэр баҕалаах дьоҥҥо – бэриллиэ. Кинилэр манна хаһаайыстыба тэринэн, бэйэлэрин кыахтарын улаатыннарыахтаахтар. Биир киһиэхэ аччаабыта 100 суотай сир бэриллиэхтээх. Туһаныллар хайысхатыттан көрөн, онтон элбэх да буолуон сөп. Холобур, сиринэн эргинии сайдыбатах сирдэригэр. Бастакы 3-5 сылга сири түүлэһии сыаната 1 солк. буолуоҕа. Дьэ, ол эрэ кэнниттэн, сир тустаах аналынан сөпкө туһаныллан бардаҕына, бас билиигэ бэриллиэҕэ. Туһаныллыбат буоллаҕына – түүлэһии дуогабара көтүрүллүөҕэ.

– Хабаровскайга буолбут биир мунньахха мантан антах УСС-тары өйүүргэ бүддьүөккэ эбии үп наадатын туһунан эппиттэр этэ.

– Ол аата, онно Бэрэсидьиэн сорудахтарын билбэттэр эбит. 2014 с. балаҕан ыйын 1 к. Дьокуускайга буолбут мунньахха В.путин Уһук Илин хас биирдии субъегар УСС сайдыытын уонна олоххо киллэриитин хааччыйар үлэ кэлим былаанын оҥорорго сорудахтаабыта. Өскөтүн, сорох салайааччылар тохсунньу бүтүөр диэри балаҕан ыйынааҕы сорудаҕы билбэккэ сылдьар буоллахтарына, ол кинилэр үлэлэрэ төһө хааччыстыбалааҕын көрдөрөр.

– Ааҕыы-суоттааһын үлэтэ хаһан түмүктэниэй?

– Ол үлэни биһиги ыыта сылдьабыт. Олунньуга манна анаан тэриллибит Трутнев салайааччылаах бырабыыталыстыба хамыыһыйатын мунньаҕа буолуоҕа. Судаарыстыба өйөбүлүнэн туһанар инновация бырайыактарын бастакы испииһэгэ эмиэ олунньуга бэлэм буолуо.

– Ол аата, бастакынан тута ылыллыбыт бырайыактар дуу эбэтэр билигин да үөрэтиллэ сылдьааччылар дуу?

– Сорох бырайыак – барыстаах, сороххо – оннук суох. Экэниэмикэҕэ улахан уларыйыылар бардылар. Сорох-сорохтор бу үлэ суолтатын тута өйдөөбөтөхтөрө. Бырабыыталыстыба уурааҕа тахсыбытын, анал хос хамыыһыйа тэриллибитин, бастакы мунньах буолбутун эрэ кэннэ, сыыйа дьон өйдөөбүтэ. Ол да сиэринэн, уруккутааҕар быдан туһалаах этиилэр киирэн барбыттара.

Бырайыагы таларга судургу суолу тутуһабыт – Уһук Илин экэниэмикэтигэр туох туһалаах да – ол Арассыыйаҕа наада. Ханнык бырайыак экэниэмикэ сайдыытыгар туһалыыр, үрдүк хамнастаах үчүгэй үлэ миэстэлэрин тэрийэр да, ол хайаан да өйөбүлү ылыа.

 

Мария ХРИСТОФОРОВА, Москуба-Дьокуускай.